شىعارعان قىتايدىڭ جەمقورلىققا قارسى جويقىن سوعىسىنىڭ جاڭعىرىقتارى
ساۋداگەردىڭ سارىۋايىمى.
كادىمگى دۇكەن. ورتاڭقول قوناقۇيدىڭ تومەنگى قاباتىندا كادەسىي ساتادى. بايتاق بەيجىڭ مەن الىپ شاھار شانحايدا مۇنىڭ اۋليەسىندەي قوناقۇيلەر مەن دۇكەندەر بار. بىراق ەلدىڭ ەڭ ورتاسىندا تۇرعان سيان قالاسىنداعى دۇكەن يەسىنىڭ ۋايىمى باسقالاردان كەم ەمەس. ساۋداسىنىڭ كەرى كەتۋىنە ەلدەگى كوررۋپتسيامەن كۇرەس ناۋقانى سەبەپكەر ەكەنىن ايتىپ, مۇڭىن شاققان.
شاعىن دۇكەننىڭ باسىنا قالاي بۇلت وراندى؟ سويتسەك, بۇرىن قالاداعى شەنەۋنىكتىڭ كوپشىلىگى ءوز سىبايلاستارىنا سىيلىقتى وسى جەردەن العان ەكەن. قىتايدا كوررۋپتسيامەن كۇرەس باستالعالى بۇل جەرگە ءتۇرلى مەكەمەلەر تاپسىرىس بەرۋدى قويعان. دۇكەن يەسى تاۋارلارىن ەكى-ءۇش ەسەگە ارزانداتقان. ونىڭ ءوزىن ءبىز سياقتى ءارى وتكەن-بەرى وتكەن شەتەلدىك جولاۋشىلارعا جالىنىپ-جالپايىپ وتكىزۋگە ءماجبۇر. «وسى قالعانىنىڭ كوزىن قۇرتسام, دۇكەندى جاۋىپ قۇتىلامىن», دەيدى.
بۇل كورىنىستى باسقا قالالاردان دا بايقاۋ قيىن ەمەس. قۇبىلىس قىتاي باسشىلىعى كەزەكتى اۋىسقان 2012 جىلى باستالدى. قحر-دىڭ جاڭا توراعاسى سي تسزينپين تىزگىندى قولعا الىسىمەن بۇرىن بولماعان جاڭا ناۋقاندى جاريالاپ جىبەرگەن. قىتاي – ناۋقانسىز تۇرا المايتىن مەملەكەت. باياعى الدىمەن «اشىلىپ سايراۋ», سوڭىنان «اشىلعاننىڭ ءبارى – گۇل ەمەس, سايراعاننىڭ ءبارى – بۇلبۇل ەمەس» دەگەن ۇراندارى قازاققا دا تانىس. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «سوڭعى كوش» رومانىنىڭ ارقاسىندا.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ باستالۋىنا ءمور ۇستاعان مىقتىلار مىڭق ەتپەگەن. «ديىرمەندە تۋعان تىشقان كۇننىڭ كۇركىرىنەن قورىقپايدى». بارلىق جوعارىدان تومەنگە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ ءتورىن تولتىرىپ تۇرعاندار «سي جولداس ءوز بيلىگىن مىعىم ەتۋ مەن باقتالاس بولعانداردى ىقتىرۋ ءۇشىن ايتا سالدى», دەپ تون پىشكەن. جوق, ءبارى قاتەلەسىپتى. بۇل ايدالاعا جاي لاقتىرا سالعان جالعىز تاس ەمەس, تاۋدىڭ قورىمى قوزعالعانداي جويقىن قۇبىلىس بولىپ شىقتى. قوجاناسىردىڭ «شاپانىم ءۇشىن كەلگەن شۋ ەكەن» دەگەنىندەي بىرەر شەنەۋنىكتى تۇرمەگە تىعۋمەن اياقتالار دەپ بولجانعان ناۋقاننىڭ ەكپىنى ءۇش جىلدان بەرى باسىلماي تۇر.
سىبايلاستىققا قارسى سىلتەنەتىن سەگىز قامشى تۋرالى العاشقى پارمەنگە اتقامىنەر اتاۋلى ەلەۋسىز قاراعان. جارايدى: قارسى العاندا اياققا قىزىل كىلەم توسەمەسىن, قوشەمەتكە گۇل ۇسىنباسىن, دۋ قول شاپالاقتاماسىن ء(بىرىنشىسى), اكىمشىلىكتەگىلەر كوممەرتسيالىق عيماراتتاردىڭ لەنتاسىن كەسپەسىن, ىرگەتاسىنىڭ العاشقى قاداۋىن قاداماسىن (ەكىنشىسى), قۇجاتتاردى قيتۇرقى تىلمەن, ەرىكسىز پارا بەرگىزەتىن ەمەۋىرىنمەن جازباسىن ء(ۇشىنشىسى), شەتەلگە قاجەت كەزدە, رۇقساتپەن شىققاندا سوڭىنان نوكەرىن شۇبىرتپاسىن ء(تورتىنشىسى), ەل ءىشىن ارالاعاندا جولداردى جاپقىزباسىن (بەسىنشىسى), تەلەديدار ەكرانىنان ءجوندى-ءجونسىز كورىنە بەرمەسىن (التىنشىسى), جوعارىنىڭ رۇقساتىنسىز كىتاپ پەن ماقالا جازباسىن, قۇتتىقتاۋ جولداماسىن (جەتىنشىسى), اقىر اياعىندا مەملەكەت ەسەبىنەن ءۇي, اۆتوكولىك, ەمدەۋ مەن ساۋىقتىرۋ ورىندارىنا جولداما الماسىن دەگەننىڭ ءبارى كۇلكىلى كورىنگەن. ويتكەنى, شەنەۋنىك اتاۋلى ءسيدىڭ باعىتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ, سۋ اياعى قۇردىمعا اينالارىنا سەنىمدى ەدى.
بىراق جوعارى بيلىككە جەتكەن جاڭا باسشى ايتقانىن ۇمىتىپ كەتەتىندەردىڭ قاتارىندا بولماي شىقتى. ول «بۇلاي تايراڭداي بەرسەك, پارتيا مەن حالىقتىڭ اراسىندا بىتەۋ قابىرعا پايدا بولادى, ءبىز وندا وزىمىزگە كۇش بەرەتىن تامىردان ايرىلامىز», دەپ تۇجىرىمدادى.
الدىمەن قىتايدىڭ ءوز زاتىن مەنسىنبەي, شەتەل ونىمىنە سوزىلاتىن وندىرشەكتەر شەڭگەلگە ىلىكتى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار كورشىلەس وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيا, اقش كومپيۋتەرلەرىن ساتىپ الۋدى توقتاتتى. تەك قىتايلىق كومپانيالار شىعارعان ونىمدەرگە كوشتى. ول عانا ەمەس, كەڭسەگە قويىلاتىن تەلەديدار, توڭازىتقىش, سالقىنداتقىش, گاراجعا الىناتىن اۆتوكولىك وتاندىق بولدى. شەنەۋنىكتەر نەگىزىنەن «حونگجي», ياعني «قىزىل جالاۋ» اتتى كومپانيانىڭ اۆتوكولىگىنە قونجيدى.
سىبايلاستىقتى توقتاتۋعا باعىتتالعان بۇل قادام باستاپقىدا ەكونوميكاعا تۇساۋ سالدى. جاڭا توراعا وسىنداي جارلىق شاشقان جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بانكەتتەر سانى ۇشتەن بىرگە, اۆيابيلەتتەر سالۋ وننان بىرگە, قىمبات زاتتاردى ساتۋ تورتتەن بىرگە, قىتايلىق اتقامىنەرلەرىنىڭ سۇيىكتى سۋسىنى, شيشاسىنىڭ باعاسى 600 اقش دوللارى تۇراتىن «ماوتاي» اراعىنىڭ ءوتۋى ۇشتەن بىرگە كەمىدى. تيىسىنشە قازىناعا تۇسەتىن سالىق ازايدى.
بىراق تارازىنىڭ ەكىنشى باسىنا زەر سالعان ادام سي تسزينپين ۇستانىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن اڭعارادى. سول العاشقى جىلى بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى كۇرت ازايتىلىپتى. ۇكىمەتتىك قۇرىلىمدار 40 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندەگى شىعىندى ۇنەمدەپ قالعان. ال بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردىڭ الگىندەي داڭعازالاردى ازايتۋدان ۇنەمدەگەن سوماسى 156 ميلليارد اقش دوللارى مولشەرىندە. بۇل وڭايعا تۇسپەدى. ساقشىلار كەيدە مەيرامحانالار مەن قوناقۇيلەردى ارالاپ, تولەم تۋرالى تۇبىرتەكتەردىڭ قاي مەكەمە, كىم دەگەن ادامنىڭ اتىنا جازىلعانىن تەكسەرىپ وتىرعان. ءتىپتى, مەكتەپتەر تەكسەرىلگەن. بۇرىن بالالارىن وقۋ ورنىنا «ح5» بمۆ-سىمەن تاسىعاندار ەندى وزەكتى جارىپ شىققان جالعىز ۇلدارىن «فاۆۋسيك» اتتى كوپشىلىككە ارنالعان كولىكتەن ءتۇسىرىپ ءجۇر.
«وگىزدىڭ» ءولىمى.
قىتايدا جازۋ مەن سۋرەتتىڭ شىعۋى مىڭ جىلدارمەن سانالادى. سونداي ەسكى سۋرەتتىڭ بىرىندە ادامنىڭ ماڭدايىنا ىستىق تەمىرمەن تاڭبا سالۋ ءساتى بەينەلەنگەن. تەرىسى شىجعىرىلىپ جاتقان جاي بايعۇس ەمەس, بىلدەي شەنەۋنىك. پاراقورلارمەن كۇرەسكەن كەزەكتى ناۋقاننىڭ قۇربانى. جايشىلىقتا وگىزدى دە ولتىرمەيتىن, اربانى دا سىندىرمايتىن قىتاي ساياساتى جەمقورلارمەن كۇرەس ورشىگەن كەزدە اربانى امان الىپ قالىپ, «وگىزدى» ءولتىرىپ وتىرعانى وسىدان اڭعارىلادى.
پاراقورلىقپەن بۇل ءبىرىنشى كۇرەس ەمەس. اقشاعا ارىن ساتقان شەنەۋنىكتەر تۋرالى العاشقى جازبالار شان اۋلەتى بيلىك قۇرعان داۋىردە شەجىرەگە تۇسكەن. بۇل اۋلەت جاڭاشا جىل ساناۋعا دەيىنگى حVIII عاسىردا تاققا وتىرىپ, 700 جىل ونى باسقالارعا بەرمەگەن. دەمەك, بۇدان 3500 جىل بۇرىن-اق قىتايدا ۇكىمەت ءىسى جۇرگىزىلىپ, ونىمەن اينالىسقاندار بارماق باستى, كوز قىستىعا بارىپتى. انىعىندا الدىنا كەلگەندەردىڭ شارۋاسىن وڭدى شەشۋ ءۇشىن ايەلدەرىن تۇنەمەلگە بەرۋدى تالاپ ەتكەن. ودان بەرىدە «التى اۋلەت» اتالاتىن بيلىك تۇسىندا شەنەۋنىكتەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن قويىندارىنا ايەل سالۋ داستۇرىمەن قاتار ات پەن اقشا بەرۋ ادەتتەرى بولعانى جىلناماعا جازىلعان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردا چجوۋ اۋلەتى داۋىرلەگەندە جازىلعان قۇجاتتارعا قاراعاندا شارۋالارعا جوعارى ۇستەمەمەن نەسيە بەرىپ, ولاردى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىرعان اتقامىنەرلەر بولىپتى. سونىڭ كەسىرىنەن قارا شارۋالار قۇلعا اينالىپ, بيلىكتەگىلەردىڭ جەرىن تەگىن جىرتىپ بەرگەن.
قاي يمپەراتوردىڭ تۇسىندا بولماسىن شەنەۋنىكتەر وزىنەن تومەنگى ساتىدا تۇرعانداردان اقشا تالاپ ەتەتىن. مۇنى بولدىرماۋ ءۇشىن وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن شەنەۋنىكتەر قاتارىنا تازا ادامداردى تارتۋ ءۇشىن ەمتيحان تاپسىرۋ باستالعان. وندا دا جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ ادەتى تىيىلماعان. ويتكەنى, قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ماشيناسى وتە ۇلكەن, مىڭ-مىڭداعان ۇساق تەتىكتەر كوپ. ءبارىن تۇگەل باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن, قىتايدا ۇكىمەت جۇمىسىن ىستەيتىندەردىڭ جالاقىسى تومەن بولعان. اقش-تاعى ميسسۋري ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, ەڭ تومەنگى جالاقى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى 1368-1644 جىلدارعى مين جانە 1644-1911 جىلدارعى تسين اۋلەتتەرى بيلىگى كەزىندە ەرەكشە بايقالعان.
مين اۋلەتىنىڭ ءبىر وكىلى چجۋ اتتى يمپەراتور قازىناعا شەكتەن تىس الىم الىناتىنىنا نازار اۋدارىپ, ونى ازايتتىرىپتى. سالىق ازايعان سوڭ البەتتە جەرگىلىكتى وكىلدەردىڭ جالاقىسى كەمىگەن. بۇعان شامدانعان اكىمدەر ءبارىبىر سول شارۋالاردان پارا تالاپ ەتكەن. ميندەردەن شىققان جانە ءبىر بيلەۋشى پارانى ازايتۋ ءۇشىن اتقامىنەرلەردى قىسقارتقان ەكەن. ەندى, ءوزى اكىم, ءوزى سالىق جيناۋشى, ءوزى سوت بولىپ وتىرعان جەرگىلىكتى بيلەۋشى پارانىڭ قۇنىن ون ەسەگە ارتتىرىپ جىبەرگەن. بىلايشا اتقاندا, «قايدا بارسا – قورقىتتىڭ كورىنىڭ» كەرى.
پاراقورلىق كورىنىس بەرگەن سايىن وعان قارسى توسقاۋىل ارەكەتتەرى جەتىلىپ وتىرعان. قىتايداعى سىبايلاستىقتىڭ الدىن الۋ بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, تسين اۋلەتى تۇسىندا زاڭسىز اقشا العان شەنەۋنىكتىڭ ماڭدايىنا قىزعان تەمىرمەن تاڭبا باسىلعان. مين يمپەراتورلارى پاراعا قارسى مايداندا ودان دا اياۋسىز ارەكەتكە بارىپتى: پاراقورلاردىڭ تىرسەگى قيىلعان, تىرىدەي تەرىسى سىپىرىلعان. بەرىدەگى تسين داۋىرىندە بۇل جازا جەڭىلدەپتى, جون تەرىسىن سىپىرۋدى قويىپ, سول جونىنا 100 دۇرە سوعىلاتىن. ول دا وڭاي ەمەس, ارقاسىن توسىپ جاتقان تالايلار وسى دۇرە كەزىندە ءولىپ كەتەدى ەكەن.
قىتاي – ەجەلدەن ەسەپ-قيساپ جۇرگىزىپ وتىرعان, وعان وتە مۇقيات مەملەكەت. الايدا, بەلگىلەنگەن دۇرە عانا ەمەس, سونى العان پاراقورلار دا جىپكە تىزىلگەندەي جازۋلى. مين اۋلەتىنىڭ 276 جىل بويعى باسشىلىعىندا ۇزىن-سانى 150 مىڭ قىزمەتشى پارا العانى ءۇشىن جازالانعان. تسين داۋىرىندەگى بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى تسيانلۋن ءوزىنىڭ 60 جىلعى يمپەراتورلىق قىزمەتىندە 400 شەنەۋنىكتى پاراقورلىعى ءۇشىن قىزمەتتەن شەتتەتكەن. ءسوز اراسىندا ايتا كەتسەك, ءبىزدىڭ ابىلاي حانىمىز ءوزىنىڭ حاتتارىن وسى تسيانلۋنعا جازعان, ەلشىلەرىن دە وسى يمپەراتورعا اتتاندىرعان.
تەرىسىن سىپىرسىن, دۇرەگە جاتقىزسىن, سويتە-سويتە ايتەۋىر قىتاي كوممۋنيستىك زامانعا جەتتى. اتاقتى ماو تسزەدۋننىڭ كۇنى تۋدى. بۇل ەندى – يمپەراتور ەمەس, قىتاي كومپارتياسىنىڭ جەتەكشىسى. ماو جولداس ءۇش رەت پاراقورلىققا قارسى ناۋقان باستاپتى. بىراق ەلدەگى كارتىشكە جۇيەسى, مەكتەپتەردىڭ ازدىعى, جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋى جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ ديىرمەنىن اينالدىرىپ-اق تۇردى. ولارعا اقشا ەمەس, تاپشى تاۋارلاردى تىعىپ بەرۋ ۇردىسكە اينالدى.
ماودان كەيىن ءبىر دۇرلىگىپ قالعان قىتاي ساياساتى كوممۋنيستىك, ەكونوميكاسى كاپيتاليستىك بىرەگەي ساتىعا كوتەرىلدى. مەكتەپ پەن بالاباقشا جەتكىلىكتى سالىندى, ءوندىرىس دۇرىلدەپ ءوستى. نارىقتىق ەكونوميكادا جۇرتتىڭ ءبارى كاسىپكەرگە اينالدى. تاۋار تاپشىلىعى جويىلدى. قۇستىڭ ءسۇتى مەن جىلقىنىڭ ءوتىن دە جاساپ بەرەتىن تاپقىر ەلدە پاراقورلارعا ەندى ورىن قالماعان سياقتى ەدى. جوق.
جان باسىنا شاققانداعى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىمەن بىرگە بيۋروكراتيانىڭ وكتەمدىگى ۇلعايا ءتۇسىپتى. ولار ءتيىمدى ءارى تەز شەشىم شىعارىپ بەرگەنى ءۇشىن ۇلەس الۋعا كوشتى. بۇل ورايدا قىتايدى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە جەتكىزگەن دەن ءسياوپيندى ايىپتاۋشىلار بارشىلىق. ولار «قىتاي رەفورماسىنىڭ كوسەمى دامۋدى تەزدەتۋ ءۇشىن كوررۋپتسياعا ادەيى جول بەردى» دەگەن ءۋاج ايتادى. قارت دانىشپان ءوز داۋىرىندە كوررۋپتسياعا وراي جالعىز رەت رەنجىپتى: حەنلان قالاسىندا كوزبوياۋشىلىق سالدارىنان ءوندىرىس كولەمى ومىردەگىدەن ءتورت ەسە ارتىق كورسەتىلىپتى. سوندا عانا دەن قاريا باس شايقاپتى دەسەدى. مىنە, وسىدان كەيىن جاڭا بۋىن باسشىلىققا كەلدى. تيەسىلى ەكى مەزگىلىنەن كەيىن ءبىر-ءبىرىن اۋىستىرىپ, اقىرى ەل تىزگىنى سي تسزينپينگە ءتيدى.
ءمازىردىڭ ءمانى.
بىرنەشە رەت بارعاندا بايقاعانبىز, قىتايلىق جولداستار قابىلداۋلارداعى داستارقانعا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن. بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اكەلىپ, 30-40 ءتۇرلى تاعامنان اۋىز تيگىزەتىن. ەندى, بۇل ەلدىڭ مەيرامحانالارىنداعى اسپازدارعا سالماق بۇرىنعىدان ازايىپتى. وعان دا جوعارىدان جەتكەن پارمەن سەبەپكەر بولعان. «ءبىر قوناقاسىعا ءتورت ءتۇرلى ءدام مەن ءبىر كوجە جەتەدى», دەپ تۇجىرىپتى سي توراعا.
قىمبات مەيمانحانالارداعى مارتەبەلى مەيرامحانالاردا قوناق كۇتۋ – قىتايلىق شەنەۋنىكتەردىڭ سۇيىكتى ءىسى ەدى. سالتاناتتى قابىلداۋلاردا مازىرگە كىرەتىن استىڭ ءتۇرى 40-قا دەيىن جەتەتىن. ونىڭ ءبارى, ارينە, جەلىنبەي, ىسىراپقا كەتەدى. بىراق, تەڭىزدىڭ جەڭسىك استارى, باتىستىڭ ۇزاق ساقتالعان شاراپتارى مەن «ماوتاي» اراعى, قىمبات سيگارەتتەر قوناقاسىنىڭ دەڭگەيىن دالەلدەيتىن. مىنە, سونىڭ بارىنە تىيىم سالىندى.
باستاپقىدا سي جولداس بۇل ناۋقاندى ءوزىنىڭ بۇرىنعى باسەكەلەستەرىن تۇقىرتۋ ءۇشىن باستادى دەگەن تون ءپىشىلدى. جوق, ول ناقتى بىرەۋلەردەن ەسە قايتارۋدى, ەجەلگى قارسىلاستارىن ساياساتتان الاستاتۋدى ويلاماپتى. بۇكىل مەملەكەتتى, پارتيانى پاراقورلىق اتتى پالەدەن تازالاپ شىعۋدى ماقسات ەتىپتى. دەمەك, بۇقانى تۋرا مۇيىزدەن ۇستاپتى. ەندى, بۇراپ جىعۋعا شاماسى جەتسە دەڭىز.
قىتايدىڭ قوعامى مەن بيلىكتەگى كومپارتياسىن پاراقورلىقتان تازالاۋ ايتقانعا عانا وڭاي. بىرىنشىدەن, اۋقىمى تىم زور: بۇل جەر شارىنداعى ەڭ ۇلكەن قۇرىلىم, پارتيا مۇشەلەرىنىڭ قاتارى 80 ميلليون كوممۋنيستەردەن تۇرادى. ەكىنشىدەن, سي جولداستىڭ جاقىن اينالاسى-اق بۇعان ىشتەي قارسى بولادى, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ايتەۋىر ءبىر جەردە ءبىر رەت بولسىن پارا العان شىعار. ۇشىنشىدەن, پارا بەرۋ – جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتىپ كەتكەندەي, ەلدىڭ ەجەلگى ءداستۇرى. ءۇش مىڭ جىلدىق جولى. ونى تاستاپ شىعۋ قايدان مۇمكىن بولماق؟
قايسار سي قايتپادى, قايمىقپادى. ۋەزدەر مەن پروۆينتسيالارداعى العاشقى پاراقورلاردى انىقتاۋ 2013 جىلدان-اق باستالدى. مىڭداعان جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر سوتتالىپ جاتتى. جاڭا توراعا بۇل قارقىنعا ريزا بولمادى. «شىبىندارمەن قاتار جولبارىستاردىڭ جونى ءتىلىنسىن» دەگەن بۇيرىق ءتۇستى ءسيدىڭ تاراپىنان.
سول-اق ەكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بيلىكتىڭ جوعارى ساتىسىندا جۇرگەندەر اراسىنان كوررۋپتسيونەر ىزدەۋگە شىنداپ كىرىستى. لاي سۋ تۇبىندەگى جايىنداردى تازا جەرگە شىعارۋ باستالدى.
كومىر وندىرەتىن شانسي پروۆينتسياسىنىڭ 13 باسشىسى تەگىس پاراقور دەپ تانىلدى. سىچۋاندا گۋبەرناتور مەن كومپارتيا باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى سوتتالدى. قىتاي مەملەكەتتىك مۇناي-گاز كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى ءىستى بولىپ, قىزمەتتەن الىندى. بۇل كومپانيا ۇزاق جىلدان بەرى قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مۇناي-گاز سياقتى كەلەسى جەتەكشى سالا تەمىرجولدىڭ شۋى ودان اسىپ ءتۇستى. تەمىرجول ءمينيسترى ليۋ چجيتسزيۋن پاراقورلىعى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. راس, جازا ەكى جىلعا كەيىنگە قالدىرىلدى, مينيستر ءوزىنىڭ سوڭعى ءساتىن تۇرمەدە كۇتىپ جاتىر.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ليۋ تەنان ءولىم جازاسىنا ۇشىراماي, ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرۋعا كەسىلدى. ونىڭ پاراعا العان اقشاسى انا ەكەۋىنەن ازىراق كورىنەدى.
تىزە بەرسەك, «جولبارىستارعا» قۇرىلعان قاقپانعا تۇسۋشىلەر جەتكىلىكتى. مەملەكەتتىك دامۋ مەن قۇلپىرۋ كوميسسياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مەن بۇكىلقىتايلىق حالىقتار وكىلى جينالىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پاراقور دەپ تابىلدى. سي ءتسزينپيننىڭ ورتالىق اسكەري كەڭەستەگى ورىنباسارى گەنەرال سيۋي سايحوۋ دا ءىستى بولدى. ودان كەزەك بۇكىلقىتايلىق حالىقتىق ساياسي كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۋ جۋنعا كەلدى. ءتىپتى, ىشكى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى باستىعى چجوۋ يۋنكان پارتيالىق ەتيكانى بۇزۋشى دەپ تانىلدى. ءبىر كەزدە بۇكىل ەل اتىنان ۇرىككەن باستى ساقشى ءىستى بولدى. «چجوۋ اركىمنىڭ باسىنا تامۇق ورناتا الاتىن, زاڭدى تابانعا تاپتايتىن ەدى, ءوزى سول زاڭمەن سوتتالاتىن بولدى», دەپتى قىتايداعى ءىرى ادۆوكاتتار فيرماسىنىڭ القا مۇشەسى تيان ۆەنچجان.
توراعا دا تىنبادى. حالىق كىمنىڭ قانشالىقتى ۇرلاپ-جىرلاعانىن بىلەتىن بولسىن دەپ جاريالادى. بۇل – ءسوز جوق, قاراپايىم حالىقتى ءوز ساياساتىن قولداۋعا شاقىرعان توتە قادام ەدى. قىتايدىڭ «China Daily» گازەتىنىڭ جازۋىنشا, سۇراۋ سالىنعان 2105 ادامنىڭ 75 پايىزى كوررۋپتسيونەرلەر مەن قازىنادان قىمقىرۋشىلاردىڭ ءولىم جازاسىنا كەسىلۋىن جاقتايتىن كورىنەدى.
ەندى پاراقورلاردىڭ اتى عانا ەمەس, قانشالىقتى مۇرتىن مايلاعانى اشىق ايتىلىپ جاتىر. 2014 جىلى قاراشا ايىندا گەنەرال سيۋي سايحوۋ تۇتقىندالعاندا ونىڭ ۇيىندە تىققان اقشاسى مەن باعالى زاتتارى 12 جۇك ماشيناسىمەن تاسىلعانى تەلەديداردان كورسەتىلدى. اسكەري شەن مەن قىزمەت بەرەتىن گەنەرالدىڭ قانشالىق پاراقور بولعانىن بۇكىل حالىق كوردى.
«سينحۋا» اگەنتتىگى مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكا كوميسسياسى كومىر باسقارماسىنىڭ باستىعىنىڭ ورىنباسارى ۆەيدىڭ ۇيىنەن 200 ميلليون يۋان تابىلعانىن حابارلادى. قىتايعا بارعاننىڭ ءبارى بىلەدى, بۇل ەلدەگى ەڭ ءىرى قاعاز اقشا – 100 يۋان. 200 ميلليوندىق قوردى ساناۋ ءۇشىن 16 اقشا ساناعىش ماشينا اكەلىنگەن, ونىڭ تورتەۋى قاتتى قىزعاندىقتان جانىپ كەتىپتى.
قىرمانى قىزعان «سينحۋا» حەبەي پروۆينتسياسىن سۋمەن جابدىقتايتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا باستىعى تۇتقىندالعاندا پاتەرىنەن 100 ميلليون يۋان مەن 37 كيلو التىن شىققانى تۋرالى اقپارات تاراتتى. الگى مىرزانىڭ 68 نىساندى ساتىپ العانى دا قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ولاردىڭ ارەكەتتەرىن جاريا ەتۋشىلەردىڭ قىراعى جانارىنان قاعىس قالماپتى.
«جالاڭاشتار» جارىسى.
كۇن سايىن ءجۇز ميلليون مەملەكەتتىك قىزمەتشى مۇزداي كيىنىپ, قۇپيا جىميىپ مەكەمەلەرگە كىرەدى. كەشكىلىك ۇكىمەتتىڭ تالاي ءىسىن تىندىرىپ, شارشاسا دا سول جىميىستان جاڭىلماي كەرى شىعادى. سول مۇزداي كيىنگەن قالىپتارى. بىراق وسى ءجۇز ميلليوننىڭ شامامەن ءبىر ميلليونى «جالاڭاش» بولىپ شىعۋى عاجاپ ەمەس. قالاي؟
توراعانىڭ كوررۋپتسياعا دەگەن اشۋىن تۋدىرعان ءبىر كورىنىس – «جالاڭاش» دەپ اتالاتىن شەنەۋنىكتەر. قىتاي – تەڭەۋمەن سويلەپ, فورمۋلامەن ويلايتىن ەل. «جالاڭاش» ۇعىمى – سونىڭ ءبىر كورىنىسى. ونىڭ سىرى مىناداي: شەنەۋنىك ءوزىنىڭ ايەلى مەن جالعىز بالاسىن الدىن الا شەتەلگە اتتاندىرىپ جىبەرەدى. سوسىن پارا ارقىلى العان, مەملەكەتتەن باسقا جولمەن قىمقىرعان اقشاسىن سول جاققا استىرتىن جونەلتىپ جاتادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە تابانىن جالتىراتار ءساتتى سەزگەندە ءوزى دە تايىپ تۇرادى. مۇنداعىلار نە قارجى جوق, نە شەنەۋنىك جوق, ەڭ بولماسا ونىڭ قايتىپ ورالۋىن قامتاماسىز ەتەر تەتىك جوق, جەر سيپاپ قالادى.
شەتەلگە الدىمەن وتباسىن ورنىقتىرىپ, سولارعا ۇدايى اقشا جىبەرىپ وتىرعان شەنەۋنىكتىڭ كوبى پارتيالىق ەليتاعا جاتادى نەمەسە قارجى جانە ءوندىرىس سالالارىندا ىستەيدى. «جالاڭاشتاردىڭ» باسقا ەلدەرگە شىعارتىپ العان قارجىسى اقش دوللارىنىڭ وزىمەن تريلليونداپ سانالادى. قىتايدىڭ شەتەلدەرگە بەرىپ وتىرعان ينۆەستيتسياسىنان ەش كەم ەمەس.
قايتپەك كەرەك؟ از ويلاندى ما, كوپ ويلاندى ما, سي توراعا ونىڭ دا جولىن تاپتى. ايەلى مەن بالاسى شەتەلدەرگە كەتكەن اتقامىنەرلەر پارتيالىق سوقپاقپەن جوعارى وسپەيتىن بولدى. سول سياقتى وتباسىلارى شەتەلدىك ازاماتتىقتان نەمەسە وندا تۇرۋعا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتان باس تارتپاعان ادامدار قورعانىس, قاۋىپسىزدىك, ديپلوماتيا, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قىزمەتتەرىن رەتتەۋ سالالارىنا جىبەرىلمەيدى.
كۇرەس بارىسىندا كىمدەردىڭ «جالاڭاش» ەكەنىن انىقتاۋ باستالدى. «قارا تىزىمگە» ىلىككەن 2000 شەنەۋنىكتىڭ الدىنا مىناداي ءۇزىلدى-كەسىلدى شارت قويىلدى: نە وتباسىلارى كەرى قايتادى, نە اتقامىنەر قىزمەتتەن كەتەدى. كەشىكپەي العاشقى سوققى جاسالدى, زايىبى نەمەسە بالاسى كەرى قايتۋدان باس تارتقان جوعارى قىزمەتتەگى مىڭنان استام شەنەۋنىكتىڭ لاۋازىمى تومەندەتىلدى.
بۇل «جالاڭاشتارمەن» بەتپە-بەت تارتىس بولسا, ەكىنشى جاعىنان قىتاي ۇكىمەتى ديپلوماتيالىق جولمەن ارەكەتكە كىرىستى. سىرتقا زاڭسىز قارجى اكەتكەن جەمقورلاردى قايتارۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ولاردىڭ بۇل قاراجاتتى ارام تاسىلمەن تاپقانىن دالەلدەگەن سوڭ دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن يلىكتىرۋ مۇمكىن بولدى. بۇل ورايدا اسپان استى ەلىنىڭ كۇشى مەن بەدەلى دە بايقالسا كەرەك. سونىمەن, بار نارسەگە تەڭەۋ تاپقىش, ات قويعىش قىتايلىقتار «تۇلكى اۋلاۋ» دەپ اتاعان ءىس-قيمىل بارىسىندا 335 جەمقور شەنەۋنىك كەرى قايتارىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ميلليونداعان يۋان قايتادان بيۋدجەتكە قوسىلدى.
ەرىكسىز تۇردە كەرى ورالعان شەنەۋنىكتى ەندى نە كۇتىپ تۇر؟ دار ارقانى ما, اتقىش ماماننىڭ وعى ما؟ مۇنىڭ ءبارىن سوت شەشەدى. ال قىتايدىڭ سوتى ەشقاشان ەشكىمگە مەيىرىم تانىتىپ, ماڭدايدان سيپاي قويماعان. جەمقورلىققا قارسى جورىقتىڭ شيرىققان شاعىندا كەڭشىلىككە ءۇمىتتەنۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. بىراق كەيىنگى جىلدارى قىتاي دامۋشى ەل رەتىندە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتارعا كىرىگە باستادى. الەمدىك تالاپتار بويىنشا ەكونوميكاعا, ەكولوگياعا كۇشتەۋ جولىمەن جاسالماعان قىلمىستارعا ءولىم جازاسى قولدانىلمايدى.
ءيا, مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە كەيىنگى جىلدارى ەلەۋلى وزگەرىستەر ەڭگىزىلدى. بۇرىن ءولىم جازاسى قاراستىرىلعان 9 قىلمىس ءتۇرىنىڭ جازاسى جەڭىلدەتىلدى. شەتەلدىك ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ دەرەگى بويىنشا, 2013 جىلى قىتايدا 250 قىلمىسكەرگە قاتىستى ءولىم جازاسى ورىندالىپتى. ونىڭ ءبىرازى جەمقورلار دەسەدى. مەملەكەتتىڭ وزىندە بۇل تسيفر قۇپيا ساقتالادى. ال ءولىم جازاسى بۇرىنعىداي دارعا اسۋ ەمەس. ءتىپتى, مىلتىقپەن اتۋدى دا قويعان. تاعى دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تالابىن ورىنداپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەنگە جان تاپسىرتاتىن ءدارى ەگۋ ءتاسىلىن قولدانادى.
ءسوز قىتاي سوتى توڭىرەگىنە ويىسقان سوڭ مىنانى ايتا كەتكەن ءجون. جەمقورلار – بيلىكتىڭ ءتۇرلى تۇتقاسىن ۇستاعان سوڭ شەتىنەن پارتيا مۇشەلەرى. دەمەك, ولار الدىمەن پارتيالىق تەرگەۋگە تۇسەدى. بۇل تەرگەۋدىڭ تالكەگى تىم قيىن. ءارى وندا ەشكىم ادۆوكات قىزمەتىنە جۇگىنە المايدى. تۋعان-تۋىستارىمەن جولىقتىرمايدى. پارتيالىق تەرگەۋ وزىنە قاجەتتىنىڭ ءبارىن مويىنداتتىرادى. مىنە, وسىدان كەيىن دايىن ءىستى سوتتىڭ قولىنا بەرەدى. سوت ەندى ۇزاققا سوزبايدى. كوررۋپتسيالىق قىلمىستارعا وراي قوزعالعان ءىس بويىنشا جاۋاپقا تارتىلعان 8110 ادامنىڭ ىشىندە تەك 14-ءى عانا اقتالىپ شىعىپتى.
باتىس ءباسپاسوزى فۋتسزيان پروۆينتسياسىنىڭ ورتا ساتىداعى شەنەۋنىگى ۆان گۋانلونىڭ قالاي ازاپتالعانى تۋرالى دەرەكتى قايتا-قايتا كەلتىرىپ جاتىر. ول جەمقور رەتىندە كۇدىككە ىلىگىپ, مۇزداتقىشتان اۋمايتىن كامەراعا قامالعان. ءتىپتى, جاتۋ, وتىرۋ تۇرماق, قابىرعاعا سۇيەنۋگە رۇقسات ەتىلمەگەن. بىرنەشە كۇن اشتان قاتىرعان. تەرگەۋ كەزىندە ساباپ وتىرعان. سودان قۇلاعى ەستىمەي قالعان. اقىرى تەرگەۋشىلەردىڭ دەگەنىنە كونىپ, كەلىسىمگە كەلگەن. ۆان 27 مىڭ دوللار كولەمىندە پارا العانىن «مويىندايدى», سوسىن ونى كەپىلدىك تولەگەن سوڭ تۇرمەدەن بوساتادى-مىس. كەلىسىمنىڭ ءبىرىنشى بولىگى ورىندالىپ, ۆان بايعۇس ىستەمەگەن قىلمىسىن مويىنعا الادى, بىراق سول شارتتىڭ ەكىنشى بولىگى جۇزەگە اسپاي قالادى. ەندى ونىڭ تاعدىرى باتىستاعى ادام قۇقىعىن قورعاۋشىلاردى الاڭداتىپتى.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەس الدىمەن قىتايداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى, دەيدى حالىقارالىق ساراپشىلار. قىتاي كومپارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى بو سيلاي جەمقورلىعى ءۇشىن ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرۋ جازاسىنا كەسىلگەندە سوعان ادۆوكات بولعان لي سيولين «مەملەكەتتە جەمقورلىققا قارسى جاڭا تالاپ قويىلعاندا, سوت جۇيەسىنىڭ ەسكىلىگى انىق اڭعارىلدى», دەيدى.
تاعى ءبىر ادۆوكات شەن چجەننىڭ ايتۋىنشا: «ادىلەتسىز ۇكىم كوپ شىعارىلاتىندىقتان بۇقارا حالىق جەمقورلاردى ەمەس, زاڭدى بەلدەن باسۋشى سوتتاردى جەك كورەتىن بولدى». بۇل ورايداعى ولقىلىقتاردى بيلىك تە بىلەتىن سياقتى. پاراقورلارمەن كۇرەس بارىسىندا پارتيالىق جۇيە بويىنشا قۇرىلعان ورتالىق تارتىپتىك تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۆان تسيشان وزدەرىنىڭ تەرگەۋشىلەرىنەن كۇدىكتىلەردى تەزدەتىپ سوت ورىندارىنا تاپسىرۋدى تالاپ ەتكەن. وسى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا تسيشان جولداس جىل وتكەن سايىن جەمقورلاردىڭ اۋعا كوپتەپ ءتۇسىپ جاتقانىن ايتىپتى. 2014 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا پارتيانىڭ 84 مىڭ مۇشەسىنىڭ جەمقور ەكەنى انىقتالعان. بۇل الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشتەن اناعۇرلىم ارتىق.
ناۋقاننان ناۋقانعا دەيىن ءومىر سۇرەتىن قىتاي وسىلايشا ءۇش مىڭ جىلدىق دەرتتەن ايىعۋعا دەن قويدى. ساۋىعىپ شىقسىن دەيىك. وندا الەم بۇرىنعىدان دا قۋاتتى قىتايدى كورەتىن بولادى.
قاينار ولجاي,
جۋرناليست.
استانا-سيان-استانا.