سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قىزمەت بابىمەن كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى دەيسىز؟! بۇگىندە سولاردى قاتار ءجۇرىپ, بىرگە قىزمەت ىستەگەندەر بولماسا, بىلايعى جۇرت ءجيى اۋىزعا الا بەرمەيدى. ارينە, بۇل قاتارعا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى تايىر مانسۇروۆتى, قاجىمۇرات ناعىمانوۆتى, دانيال احمەتوۆتى, قۋات ەسىمحانوۆتى قوسۋعا بولمايدى. ءوڭىردى ءبىرتالاي جىل باسقارعان ولار قىرۋار ءىس تىندىرىپ, سوڭدارىنا جاقسى ءىز قالدىردى, حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. مىنە, وسىنداي ساۋساقپەن سانارلىقتاي ازاماتتاردىڭ شوعىرىنا بەكەت تۇرعارا ۇلى تۇرعاراەۆتى دا قوسساق, ارتىق ەمەس. مەنىڭ جەرلەستەرىم باستارى قوسىلا قالعان جەردە ول كىسىنى دە اسا ءبىر ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ, تىندىرعان ىستەرىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن جىر قىلىپ ايتىپ وتىرادى.
مەن بەكەڭمەن 2000-شى جىلدىڭ باسىندا تانىستىم. ول كەزدە وبلىستىق تەلەارنادا «ويتولقىن» دەگەن باعدارلامانى جۇرگىزۋشى ەدىم. اپتا سايىن ەفيرگە شىعاتىن حابارعا قازاقشا ويىن ەركىن جەتكىزە الاتىن ادام تابا الماي قينالىپ جاتاتىن كەزىمىز. وبلىستىق سوتقا جاڭا توراعا كەلىپتى, ءوزى وڭتۇستىكتىڭ ازاماتى ەكەن دەگەندى ەستىگەننەن كەيىن حابارعا شاقىرماق بولسام دا, ويلانىپ قالدىم. ويتكەنى, بۇرىن دا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ونداي ۇمتىلىستار بولعان. بىراق, سوت قىزمەتكەرلەرى ات-توندارىن الا قاشپاسا دا, نەشە ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ ۇستاتپايتىن. ال حابارىمىز تىكەلەي ەفيردە جۇرەتىندىكتەن بىزگە سەنىمدى ادام كەرەك.
قازىر, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ اۋىسۋى جيىلەپ كەتتى. سودان با ەكەن, كىم كەلدى, كىم كەتتى, بىلايعى جۇرتتا ولاردىڭ جۇمىسى جوق. ال ءبىزدىڭ كەزىمىزدە, ءارى بارماعاننىڭ وزىندە وسىدان ون بەس-جيىرما جىل بۇرىن, وبلىسقا سىرتتان بىرەۋ كەلە قالسا, اسىرەسە, جۋرناليستەر اراسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسەتىن. قانداي قىزمەتكە كەلسە دە, رۋحانياتقا جاقىن ادام بولسا ەكەن دەپ تىلەيتىنبىز. ويتكەنى, ول كەزدە وسى سالانى باسقارعانداردىڭ ءوزى ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدى ويلامايتىن, ولاردىڭ بار ماقساتى – توردەگى ورىندىقتا وتىرعان كىسىگە جالتاقتاپ, جان ساقتاۋ. وبلىستىق سوتتىڭ جاڭا توراعاسىنىڭ ءومىربايانىنا زەر سالدىم. س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ, ەڭبەك جولىن شىمكەنت وبلىستىق سوتىندا تالىمگەر بولىپ باستاپتى. 1975 جىلدىڭ قازان ايىن-
دا وبلىستىق سوتتىڭ مۇشەسى, ال 1987 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى دزەرجينسكي اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. ارادا بەس جىلداي وتكەننەن كەيىن شىمكەنت وبلىستىق سوتىنىڭ توراعالىعىنا جوعارىلايدى. 1996 جىلدىڭ اقپانى مەن 1997 جىلدىڭ قاراشاسى ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق اقپارات ورتالىعىن, ودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوتتار قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىن باسقارىپتى. قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى. بايقايمىن, وسال ادام ەمەس.
وسىلاي ون ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ دەگەندەي, وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە تەلەفون شالدىم. حاتشى قىز كوپ كۇتتىرگەن جوق, باستىعىمەن تەز قوستى. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن ءوزىمنىڭ كىم ەكەنىمدى ايتىپ, ۇلكەن كىسىنى توبەدەن تۇسكەندەي حابارعا تەلەفون ارقىلى شاقىرمايىن, سالەمدەسەيىن, تانىسايىن دەگەن ويمەن كىرىپ شىققىم كەلەتىنىن جەتكىزدىم. ول كىسى بىردەن: «قاشان كەلەمىن دەسەڭىز دە جۇمىس ورنىندامىن», – دەدى.
جۇمىس بابىمەن وبلىستىق سوتتىڭ بۇرىنعى توراعالارىندا دا بولعان ەدىم. تابالدىرىقتان اتتاعاننان-اق وزگەرىستەر كوزىمە بىردەن شالىندى. حاتشى قىز اۋىسىپتى. ءسوز اراسىن بىلعاماي تازا قازاقشا سويلەيدى ەكەن. بۇل دا بىزگە تاڭسىق جاي عوي. ءسۇيسىنىپ قالدىم. قازاق بالاسىنا ءتان بيازىلىق تانىتىپ جاتىر. ونىسىنا دا ىشتەي ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, توراعانىڭ كابينەتىنە وزدىم. «كەلىڭىز, كەلىڭىز», – دەگەن توراعا ورنىنان تۇرىپ, جىلى امانداستى. سوزىنەن دە, جۇزىنەن دە قازاقىلىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇر. كابينەتىنىڭ قابىرعاسىنا ءۇش ءبيدىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قويىپتى. مەنىڭ قايتا-قايتا سول جاققا قاراي بەرگەنىمدى بايقادى بىلەم: «دانالىق تا, تورەلىك تە, شەشەندىك تە وسى بابالارىمىزدا جاتىر, تاۋەلسىز ەل بولدىق, ەندى سولاردىڭ اسىل مۇرالارىن يگەرۋىمىز, جاستارىمىزدى ۇلىلارىمىزدىڭ رۋحىندا تاربيەلەۋىمىز كەرەك», – دەپ ءبىر قويدى. وسىلاي ەجەلگى تانىستارداي اڭگىمەمىز بىردەن جاراسىپ جۇرە بەردى. «ويتولقىندى» كورىپ جۇرەمىن, ماسەلەلەردى اشىق كوتەرىپ جاتقاندارىڭىز ۇنايدى. توسىن سۇراقتار دا ءجيى قويىلادى ەكەن. انادا ءبىر قوناقتارىڭىزدىڭ قارا تەرگە تۇسكەنى-اي, كورەرمەندەر دە بەلسەندى», – دەدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ: «كەزەكتى حابارلاردىڭ بىرىنە ءوزىڭىزدى شاقىرا كەلدىم», – دەدىم. ول كوپ ويلانعان جوق: «جاقسى, ۋاقىتىن ايتىڭىز, بارامىن», – دەدى بىردەن.
بەكەڭ حابارعا جالعىز كەلگەن جوق, ورىنباسارلارىن, باسقا دا ءبىراز قىزمەتكەرلەرىن ەرتە كەلدى. سول جولى حابارىمىزدىڭ باستالۋىنان اياقتالۋى تەز بولعانداي كورىندى ماعان. جايشىلىقتا ساعىزداي سوزىلىپ, دىڭكەنى قۇرتاتىن ۋاقىتتىڭ قالاي تەز ءوتىپ كەتكەنىن دە اڭعارماي قالدىق. ادەتتە, مەيماننان ءسوز سۋىرتپاقتاپ شارشاۋشى ەدىك. بۇل جولى ءبارى باسقاشا بولدى. بەكەڭ قامشى سالدىرمايدى, قانداي ماسەلەنى قوزعاساڭ دا جاۋابى دايىن. جالتارۋ جوق, تۋرا سويلەيدى. ءبىز ءۇشىن بۇل دا تاڭسىق. ويتكەنى, ول كەزدە, قازىر دە سولاي عوي, بيلىككە جاقىن جۇرگەندەردى سوزدەن ۇستاۋ, قويعان سۇراعىڭا ءوزىڭدى دە, تەلەديداردىڭ الدىندا وتىرعان كورەرمەندى دە قاناعاتتاندىراتىنداي جاۋاپ الۋ وڭاي بولمايتىن. بىرەۋلەر الدىن الا توسىن سۇراق قويا كورمەڭىزدەرشى دەپ جالىنىپ-جالبارىنسا, ەندى بىرەۋلەرى كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ, باسقا ءبىر اڭگىمەنى باستاپ كەتەتىن. نە كەرەك, وسى جولى حاباردىڭ ءساتتى شىعۋى كەلگەن مەيمانعا دا بايلانىستى ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك.
قازەكەڭ «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەمەي مە, سودان كەيىن بەكەڭدى ءجيى مازالايتىن بولدىق. كەلە المايمىن دەگەن كۇنى جوق. وسىلاي تانىسىپ-ءبىلىسىپ, ارالاسىپ كەتتىك. بەكەڭ شەشەن, ويلى ازامات قانا ەمەس, رۋحانياتتىڭ ناعىز جاناشىرى بولىپ شىقتى. كورگەن-بىلگەندەرىن, كوڭىلگە تۇيگەندەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ جۇرەتىن ادەتى دە بار ەكەن, كەشىكپەي جەرگىلىكتى گازەتتەردە ماقالالارى جاريالانا باستادى. وقىعانى, كوڭىلگە توقىعانى كوپ ەكەنى بىردەن اڭعارىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سان قىرلى ادام. وسى ويىمىزدى قۋانىشبەك بوتابەكوۆ دەگەن اۆتوردىڭ ورتالىق گازەتتەردىڭ بىرىندە جاريالانعان ماقالاسىنداعى: «ءيا, سۋديالار كوپ, توراعالىققا قول جەتكىزىپ جاتقاندار دا بار. بىراق بەكەڭ سۋديانىڭ نەمەسە توراعانىڭ مىندەتىن اتقارۋمەن ەشقاشان شەكتەلگەن ەمەس, ءاردايىم حالىقتىق, مەملەكەتتىك ىستەرگە بەلسەنە ارالاستى. قازىر دە سونداي», دەگەن جولدار دا راستاي تۇسكەندەي.
ءسوزدىڭ شىنى سول, تەرىسكەيدە رۋحانياتقا شىن جانى اشيتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ونىڭ ىشىندە ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە بىلەكتى ءتۇرىپ, اششى تەرىن اياماي توگەتىن ازاماتتار كوپ ەمەس. ال بەكەڭ وننىڭ, وننىڭ ەمەس-اۋ, ءجۇزدىڭ جۇرەكسىنىپ, ءتىسى باتپاي جۇرگەن ىستەردى جالعىز ءوزى ەڭسەرىپ كەتە بەرەدى ەكەن. كەيىن وعان كوزىمىز سان مارتە جەتتى. ءتىپتى, بەكەڭنىڭ تاۋ كوتەرەر تولاعاي ەكەنىن ابدەن تانىعاننان كەيىن, ءبىر ماسەلەنى شەشكىمىز كەلسە, بيلىككە جالىنىپ-جالبارىنباي تۋرا وزىنە باراتىن بولدىق. وسىلاي از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىزىلجار وڭىرىندە تالاي ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالساق, بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن اتاقتى توقسان ءبيدىڭ زيراتىنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزىلىپ, سول جەردەگى اۋىلعا بابانىڭ ەسىمى بەرىلدى.
بەكەڭنىڭ قوجابەرگەنتانۋعا قوسقان ۇلەسى ءتىپتى ەرەسەن. ول 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىن-
دا «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىن قۇردى. ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە ۇلىلاردى ۇلىقتاۋدى مۇرات تۇتقان ازاماتتاردى توپتاستىرىپ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ادەبي مۇرالارىن زەرتتەپ, جيناقتاپ, قايتا باسىپ شىعارۋمەن اينالىستى, بابانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىپ, مازمۇندى ماقالالار مەن باياندامالار جاسادى. «ەلىم-اي», «بابا ءتىل» داستاندارىن بولەك-بولەك سىيلىق كىتاپشاسى ەتىپ, باسىپ شىعاردى. ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن جىراۋدىڭ تۋعان جەرى – جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا اۋىلىنىڭ ورتالىق الاڭىنا ەسكەرتكىش-ءمۇسىنى ورناتىلىپ, وسىنداعى قازاق مەكتەبىنە ەسىمى بەرىلدى. وسىنىڭ ءوزى كوپ جۇمىس ەدى. بىراق بەكەڭ ونىمەن توقتاپ قالعان جوق. قىزىلجاردا رەسپۋبليكامىزعا تانىمال عالىمداردىڭ, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «ولكە تاريحى – تۇلعالار تاعدىرى» دەپ اتالاتىن كونفەرەنتسيادا «قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, بەدەلدى جيىننىڭ ولكەمىزدىڭ تاريحىنىڭ پروبلەمالارىمەن قاتار قوجابەرگەنتانۋ ءىسىن جاقسارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى.
ناق وسى كەزدە بابانىڭ ولەڭدەرى, تولعاۋلارى مەن داستاندارى توپتاستىرىلعان «قوجابەرگەن جىراۋ» دەپ اتالاتىن جيناقتىڭ جارىق كورۋىنە بەلسەنە اتسالىسقان بەكەت تۇرعارا ۇلى 2012 جىلى «ونەرپازدار اۋلەتى» كىتابىن شىعاردى. بۇل كىتاپقا قوجابەرگەن جىراۋ اۋلەتىنەن شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى ەنگىزىلدى.
كوزى قاراقتى وقىرمان 2013 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ 350 جىلدىعى, «ەلىم-اي!» داستانىنىڭ 290 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ وتكەنىنەن حاباردار دەپ ويلايمىن. وسى ارادا وزىمە جاقسى ءمالىم, بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن, كەيبىر جايلارعا توقتالا كەتسەم, ارتىق بولماس. وسى اتاۋلى داتالاردىڭ ەل كولەمىندە, جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋىنا, ءسوز جوق, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى جول اشتى. ال وسىنداي قۇجاتتىڭ ومىرگە كەلۋىنە باستاماشى بولعان, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بۇكىلحالىقتىق قۇرمەتكە لايىق تۇلعا ەكەنىنە جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەردىڭ كوزىن جەتكىزىپ, ولاردىڭ بەتىن بەرى بۇرعان ناق بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ ءوزى ەدى. سونىڭ ارقاسىندا الماتى مەن استانادا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ال جىراۋدىڭ تۋعان جەرى – قىزىلجار وڭىرىندە ات جارىسى, اقىندار ءمۇشايراسى سياقتى ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ ءبارىنىڭ بەل ورتاسىندا بەكەڭ ءجۇردى.
وسى شارالار اياقتالار-اياقتالماستا بەكەڭ قور مۇشەلەرىن جيناپ الىپ: «قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىن انىقتاۋ, ونى ۇلىقتاۋ, شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك. ءبىراز ماتەريال جينالدى, سولاردى ەلەكتەن وتكىزىپ, قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنايىق», دەگەن. وسىلاي كوپتەگەن زەرتتەۋشى عىلىمداردىڭ, تاريحشىلاردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, جۋرناليستەردىڭ كوپ جىلعى ەڭبەكتەرىنىڭ باسىن قوسقان «زامانىنىڭ زاڭعارى» اتتى كولەمدى ءارى مازمۇندى كىتاپ ومىرگە كەلدى. كىتاپتى قۇراستىرۋ ماعان تاپسىرىلعانىمەن, بەكەڭ جۇمىستىڭ بارىسىن ۇدايى قاداعالاپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىردى. قارجى ماسەلەسىن دە ءوزى شەشتى. ءتورت بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتىڭ وقىرمانعا شەرتەر سىرى از ەمەس. «جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى» دەگەن ءبىرىنشى بولىمدە ماناش قوزىباەۆ, سالىق زيمانوۆ سىندى عۇلامالاردىڭ قوجابەرگەن تولىباي ۇلى تۋرالى ەڭبەكتەرى بەرىلسە, امانگەلدى ايتالى, كيم سەرىكباي ۇلى, كاكىمبەك سالىقوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قالامىنان تۋعان ماقالالاردىڭ دا وقىرماننىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانى ءسوزسىز. مارقۇم كاكىمبەك اعامىزدىڭ سول تويدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن بولىپ:
بۇگىن جىراۋ ارداقتىم تورىمدەگى.
ەڭ قىمباتتى اشىلدى ءومىر كەنى.
دانا بابام ورالىپ تۇعىرىنا,
قايتا جاندى جۇلدىزىم كوگىمدەگى, – دەپ شاتتانعانىن قالاي ۇمىتامىز.
بەكەت تۇرعاراەۆ سياقتى جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ءبىر ماقالادا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ول تەرىسكەيدە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى سولتۇستىكتىڭ سىرەسىپ جاتقان مۇزىن ەرىتتى, تىنىسى تارىلىپ, تۇنشىعۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان ۇلت رۋحانياتىن وياتتى. ونىڭ وسىنداي جاناشىرلىعى, تىنىمسىز ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. ەلباسىمىز ب.تۇرعاراەۆتى قىزىلجار وڭىرىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتادى. سول سياقتى, وعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن اتاق بەرىلدى.
مەن بىلەتىن بەكەڭ ماراپاتتان, اتاق-دارەجەدەن كەندە ەمەس. دەگەنمەن, سولاردىڭ ءبارى ءاردايىم «ءبىزدىڭ بەكەڭ» دەپ ءىش تارتا سويلەيتىن سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ول كىسىگە دەگەن قۇرمەتىنە جەتپەيتىن سياقتى كورىنەدى ماعان.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى.
پەتروپاۆل.