كونە كەنت

ارحەولوگ باۋىرجان بايتاناەۆ جەتەكشىلىگىمەن شىمكەنتتە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا كونەلىگىنە وسىنداي ايعاقتار تابىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ارحەولوگيامىزدىڭ ۇلكەن تابىسى دەپ بىلەمىز. قازبا ماتەريالدارىمەن شەگەندەلگەن بۇل قالانىڭ ء«ومىر جاسى» ءالى دە ۇزارا ءتۇسۋى مۇمكىن. مۇنداي جورامال ايتۋعا نەگىز جوق ەمەس. 1890 جىلى «دالا ۋالاياتى» گازەتىندە «تاش­كەنت قالاسى تۇراسىنان تاشكەنتتىك راقىم-قوجا عالي-قوجا ۇعلىنىڭ ايتقانى» اتتى ماقالا جاريالاندى. بۇل شىمكەنت قالاسى اتىنىڭ قازاق گازەتى بەتىندە تۇڭعىش اتالۋى بولسا كەرەك. وندا ەرتە ىقىلىم زاماندا قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا قالالار بولماعانى, قالا, كەنتتەردى افراسياب سالعىزعانى ايتىلادى: «سول ۋاقىتتاردا تۇركىستان جاقتارىندا ۇلكەن-كىشى قالالارى بولماي, ول ۋاقىتتاعى حالىقتاردىڭ ءبارى دە شاھار-كۇركە, جەر ۇيلەردە تۇرعان ەكەن. وسىلاي قىلىپ تۇران حالىقتارى نەشە جىلداي تۇرىپتى... سالار-تۇركان, ياعني افراسياب دەگەندەر كەلىپ تۇركىستاندى بۇلاردان تارتىپ الىپ وزدەرىنە مۇلدەم قاراتىپ العان سوڭ بەك كوپ حالىقتار جيىلىپ, ارناپ ارىقتار شىعارىپ, قانشا قىستاۋلار, كەنتتەر بولماعىنا سەبەپ بولدى... مۇنان سوڭ تۇركىستاندا كوپ كەنتتەر سالىپ, ارقايسىسىنىڭ باس-باسىنا بىلاي دەپ ات قويىپتى: زاركەنت, فاركەنت, پىسكەنت, شىمكەنت, فاناكەنت, ودان وزگە كەنتتەر».

مىنە, وسى اڭىزعا قاراساق, شىمكەنت قالاسىنىڭ نەگىزىن سوناۋ اتاقتى قاھارمان افراسيابتىڭ ءوزى قالاعان جانە قالانىڭ اتىن تاريحي تۇلعانىڭ ءوزى قويعان بولىپ شىعادى. بۇل اڭىزدا افراسيابتىڭ اتالۋى شىمكەنتتى سوناۋ اتاقتى تۇرلار داۋىرىنە اپارادى, ياعني قالا ىرگەسىنىڭ قالانۋى 2200 جىلدان دا ارىگە كەتىپ قالادى. تۇرلاردى پارسى دەرەكتەرى ساقتار, گرەك جازبالارى سكيفتەر دەپ اتاعانى بەلگىلى. كوپتەگەن كونە قالالار ەسكى دەرەكتەردە بىرنەشە اتاۋلارمەن بەلگىلى بولعان. مىسالى, وتىرار – فاراب, تۇركىستان – ياسى, ازرەت, حاز­رەتتى تۇركىستان, تاراز-تالاس – اۋليەاتا, تاش­كەنت – شاش, سامارقاند – ماراكاندا. ءبىز ادەتتە شىم­كەنتتىڭ ءبىر عانا اتاۋىن بىلەمىز. وسى اتاۋ­دى دا باستاپقىدا كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تاش­كەنت – «تاس قالا» ۇلگىسىندە پايدا بولعان ۋربونيم, ياعني «شىمنان سالىنعان قالا» دەپ قاتە ءتۇسىن­دىرىپ كەلدى. شىمكەنت ءۋربونيمى «شىمنان كوتە­رىلگەن قالا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرمەيدى, ونىڭ «جاسىل قالا», «شىم جەردە ورنالاسقان قا­لا» ەكەنىن كەيىنگى عىلىمي ەڭبەكتەردە جەر اتاۋ­لارىن زەرتتەيتىن ءبىر توپ مامان دالەلدەدى. شىمكەنتتىڭ ەرەكشە جاسىل قالا ەكەنىن كەڭەس وكىمەتى ورناماي تۇرىپ-اق شىققان جاريالانىمداردا اتاپ وتىلەدى.

مىسالى, 1915 جىلى جارىق كورگەن «قازاق» گازەتىندە زاكىر عايسين دەگەن زيالى ازامات شىمكەنتتىڭ ەگىنگە, باۋ-باقشاعا جايلى ەكەنىن قىزىعا جازادى: «شىمكەنت قالاسى – اۋاسىنىڭ تازالىعى, جەرىنىڭ ەگىسكە قولايلىلىعىمەن سىرداريا وبلىسىندا ءبىرىنشى جەر. قالانىڭ وڭتۇستىك جاعىندا ءۇش شاقىرىم شاماسىندا قوشقار اتا دەيتىن اۋليەنىڭ زيراتى بار. سونىڭ تۇبىنەن اققان كۇمىستەي جىلتىراعان تازا بۇلاق سۋى بۇرالىپ قالانىڭ تاپ ورتاسىنان جارىپ وتەدى. قۇدايدىڭ ادام بالالارى ءۇشىن تەگىس پايدا كورىپ, باۋ باقشا ءوسىرىپ, قالانى بەزەندىرىپ كوركەيتكەن حالىق – ورىستار, ودان كەيىن سارت باۋىرلارىمىز ەكەن. ال ءبىز مۇندا 25 فەۆرالدا بولىپ ەدىك. قالانىڭ سىرت جاعىنا شىعىپ جۇردىك. جەر ءجۇزى ءتۇرلى شوپتەر بايشەشەكتەرمەن قاپتالىپ, ماساتىداي قۇلپىرعان. اسپانعا قاراساڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى انگە باسقان قۇستار. مۇنىڭ ءبارى بىزگە ماي ايىن ەسكە ءتۇسىردى». قالادا العاش بولعان وسى اۆتوردىڭ نەگىزگى ويىنا قوسىلا وتىرىپ, بىراق ونىڭ شىمكەنتتى جاسىل قالا ەتكەن ورىستار دەپ جازعانى تاريحي دەرەكتەرگە قايشى كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. شىمكەنتتىڭ باۋ-باقشالى شىرايلى مەكەن ەكەنىن رەسەيگە ەندى قاراعان كەزدە-اق, ياعني ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قالادا بولعان ورىس ساياحاتشىلارى اتاپ وتەدى.

مىسالى, 1866 جىلى شىمكەنتتە بولعان جازۋشى ا.ك. گەينس قالانى بىلاي سيپاتتايدى: «شىمكەنتتىڭ سىرتقى كورىنىسى وتە قىزىق... ءاربىر ءۇي اينالاسىنا اعاشتار ەگىلگەن. ولار شارباق سىرتىنا شىعىپ كوشە بويى ارنايى وتىرعىزىلعان اللەيا سياقتى. كەيبىر كوشەلەردە بيىك تەرەكتەردىڭ, ءسامبىتالداردان تۇسكەن قويۋ كولەڭكە ۇنەمى بولاتىن سياقتى. شىمكەنتتى ارالاپ شىعىپ تالى, اعاشى جوق بىردە ءبىر اۋلانى كەزدەستىرمەدىم». ودان ءبىر جىل كەيىن كەلگەن اتاقتى سۋرەتشى ۆ.ۆ. ۆەرەششاگين قالا تۋرالى مىناداي جازبا قالدىرعان: «شىمكەنت باۋلاردىڭ استىندا قالعان. الىستان تەك اعاش تەڭىزى جانە جارتىلاي بۇزىلعان قامال باسى كورىنەدى». شىمكەنتتىڭ ورىستار كەلمەي تۇرعاندا دا باۋلى جاسىل قالا بولعانىن وسى جازبالار ايعاقتاپ تۇر. شىمكەنت قالاسىنىڭ اتاۋى العاش رەت حV عاسىردا «زافار-نامە» اتتى شاراف اد-دين الي ءيازديدىڭ جازبا نۇسقالارىنىڭ بەتتەرىنە تۇسكەنى بەلگىلى. شىعىستانۋشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, ءبىر قولجازبالاردا چيمي-كەنت, ەكىنشىسىندە چامانكەنت بولىپ جازىلىپتى. سوڭعى ۇلگىدەگى «چامان» ءسوزى تاجىك پەن پارسى تىلدەرىنەن اۋدار­عاندا «شىم», «الاڭ» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. قازىرگى قازاق تىلىندە بۇل سوزگە جاقىن «شابىن, شابىندى, شابىندىق» دەگەن سوزدەر بار. ياعني, كەيبىر كونە نۇسقالارداعى شىمكەنتتىڭ چامان­كەنت اتاۋى دا شىمدى, جاسىل قالا دەگەندى بىلدىرەدى.

شىمكەنت اتاۋىنىڭ ەكىنشى بولىگى – كەنت ءسوزى تۋرالى عىلىمي ادەبيەتتە از جازىلماعان. تۇركى تىلىندە العاش كەنت ءسوزىنىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرگەن ماحمۇد قاشعاري بولاتىن. ول وعىزداردا ەلدىمەكەن اتاۋى, ال جالپى, تۇرىك ءۇشىن بۇل ۇعىم قالا دەگەندى بىلدىرەدى دەپ كورسەتەدى. كەنت ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى جازعانداردىڭ بارلىعىن قايتا ءتىزىپ كەلتىرىپ جاتۋدى ارتىق كورىپ وتىرمىز. ءبىز تەك قۇربانعالي ءحاليديدىڭ «تاۋاريح حامسا» اتتى ەڭبەگىندەگى مىنا پىكىرگە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى: «قازاقتار قورشاۋلى ەلدى «قورعان», بازارلى جەردى «كەنت» دەيدى». ياعني, ايماقتىڭ ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن ەلدى مەكەندەردى قازاقتار وسىلاي اتاعان.

جالپى, قازاقستان اۋماعىندا سوناۋ قولا داۋىرىنە جاتاتىن العاشقى قالا ىسپەتتى (پروتوگورود) ەسكەرتكىش ورنى كەنت دەپ اتالاتىنى ءجايدان-ءجاي بولماسا كەرەك. كەيبىر عىلىمي زەرتتەۋلەردە شىمكەنت قالاسىنىڭ ورىس دەرەكتەرىندە العاش اتالۋىن ادەتتە ءحىح عاسىرعا جاتقىزادى. بۇل – قاتە كوزقاراس. ءبىز وسىدان 20 جىلداي بۇرىن كور­­­سەتكەنىمىزدەي, شىمكەنت قالاسى العاش 1691 جىلى ورىس قۇجاتىنا چيمىگەت ۇلگىسىندە قاعاز بەتىنە تۇسكەنىن جازعان بولاتىنبىز (قوجاەۆ م. شىمكەنت ءحVىى عاسىردا // جىبەك جولى جۋرنالى, 1994, № 13-17). ۆ.ا.مويسەەۆتىڭ 1991 جىلى جاريالانعان «دجۋنگارسكوە حانستۆو ي كازاحي ءحVىى-ءحVىىى ۆۆ.» اتتى مونوگرافياسىندا جوڭعار مەن قازاق حاندىقتارى اراسىنداعى سوعىستار سيپاتتالا كەلە, 1691 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جوڭعار ەلشىلەرى ايۋكا-كاشكا مەن وچين-كاشكانىڭ يركۋتسك قالاسىنىڭ باستىعى ل.ي. كيسليانسكيمەن بولعان اڭگىمە باياندالادى. وندا ەلشىلەر جوڭعار قونتايشىسى قالداننىڭ لامايستىك ءدىندى تاراتۋ ماقساتىمەن قازاق جەرىنە جاسالعان جورىعىن بايان ەتەدى. ايۋكا-كاشكا مەن وچين-كاشكا وسى سوعىس بارىسىندا قازاق حانى تاۋكەنىڭ بىرنەشە قالانى باسىپ العانى, ولاردىڭ ىشىندە سايرام, مەنكەنت, قاراسپان, چيمىگەت, تاعى باسقالار ەكەنى اتالادى. وسى ون ءبىر قالا تىزىمىندە بەسىنشى بولىپ اتالعان «چيمىگەت» شىمكەنت ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. ونىڭ اتاۋى دەرەككە بۇرمالانىپ تۇسكەن دەپ سانايمىز.

جوڭعارلاردىڭ تۇركىستان قالاسىن وندا تاۋكە حاننىڭ ءوزى اسكەرمەن وتىرۋىنا بايلانىس­تى الا الماعانى, تاشكەنت ءوز ەركىمەن قاقپاسىن اشىپ الىم سالىق تولەگەننەن امان قالعانى, ەلشىلەر باسقا اتالعان قالالاردىڭ بارلىعى قار­سىلىق كورسەتكەن سوڭ تالقاندالعانىن, تۇتقىنعا تاۋكە حاننىڭ ءبىر ۇلى تۇسكەنىن حابارلايدى. ياعني, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە شىم­كەنت­­تىكتەر باسقا قالالىقتار سياقتى جاۋمەن ايانباي سوعىسىپ سول ءۇشىن قالانىڭ قيراتىلعانىن باي­قاي الامىز. وسى دەرەكتە – شىمكەنت اۋىل-قىس­تاق ەمەس, قالا, شاھار رەتىندە اتالۋىمەن قۇندى. وڭتۇستىكتەگى قالالاردىڭ وركەندەۋىنە تاۋكە حان تۇسىندا كوپ جاعداي جاسالسا كەرەك. بۇكىل قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن قازاق ەليتاسى تۇركىستاندا, شىمكەنت, سايرامنىڭ قاسىنداعى مارتوبەدە جينالىپ وتىرعان. ن.ي. گرودەكوۆتىڭ قازاق بيلەرىنەن جازىپ العان مالىمەتتەرىندە ء«ۇش ءجۇزدىڭ ۇشەۋى دە جىل سايىن كەڭەسۋ ءۇشىن مارتوبەنىڭ باسىنا جينالاتىنى» ايتىلادى. ياعني, شىمكەنت قالاسى ورىس دەرەكتەرىندە قازاق حاندىعى داۋى­رىندە, دالىرەك ايتساق, ءحVىى عاسىردا, تاۋكە حان كە­زىندەگى وقيعالارعا بايلانىستى اتالعان ءتارىزدى. شىمكەنت ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا تاشكەنت­تىك ساۋداگەر ن.اليموۆتىڭ مالىمەتىندە سايرام­نان كەيىن اتالعان چيمين اتتى قالا بولىپ كەلتى­رىلگەن.

چيمين شىمكەنتتىڭ قاعازعا بۇرمالانىپ تۇسكەن اتاۋى. وندا ول ۇلى ءجۇز حانى جولبارىس (1720-1739) الىم-سالىق جينايتىن قالالار تىزىمىندە اتالادى. مۇنى ءبىز قازىرشە ورىس دەرەكتەرىندەگى شىمكەنتتىڭ ەكىنشى اتالۋى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇل قالا ءحVىىى عا­سىردا دا قازاق حاندارىنا قاراستى بولعانى قۇ­جاتتاردا ناقتى كورسەتۋىمەن دە ماڭىزدى. ال 1758-1759 جىلدارى قازاق ەلىنە كەلگەن قى­­تاي وكىلدەرىنىڭ ەسەپتەرىندە Ćimken ۇلگىسىندە جازىلعان. قازاق اۋىز ادەبيەت ۇلگىلەرىن جيناۋشى ابۋباكىر ديۆاەۆ اتاقتى قازاق اقىنى مايلىقوجادان جازىپ العان «شورا باتىر» تۋرالى تاريحي اڭگىمەدە شىمباستاۋ دەگەن جەردى اتاپ, ونى شىمكەنت قالاسى دەپ كورسەتەدى. وسى شىعارمادا اۋليە مۇحاممەت ءدارۋىش اتا اتالادى. مۇنداي اۋليەنىڭ كەسەنەسى شىمكەنت شاھارىندا بولعانىن, كەڭەستىك داۋىردە ونى جەرمەن جەكسەن ەتىپ بۇزىپ تاستاعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. شىمباستاۋ دا جاسىل, شىمدى جەر ەكەنى, ونىڭ شىمكەنتتىڭ ءبىر اتاۋى ەكەنى بايقالادى. ياعني, جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالداردىڭ بارلىعى شىمكەنت اتاۋىنىڭ شىعۋى, ونىڭ تىرشىلىككە وتە جايلى سۋى مول, شىمدى جەردە ورنالاسقانىن كورسەتىپ تۇر.

شىمكەنت اتاۋى كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىستى 6 ماۋسىم 1840 جىلعى جازىلعان قۇجاتتا كەزدەسەتىنىنە دە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. بۇل ورىس اكىمشىلىگىنە توكين بولىسى سۇلتانىنىڭ حات جازۋشىسى قۇدايقۇل مايلىباەۆتىڭ كەنەسارىدا تۇتقىندا بولعانى, وسىدان سوزاق, تاشكەنتكە قاراستى ءبىراز جەرلەردى شارلاپ شىققانى باياندالاتىنى ونىڭ جازباشا تۇسىنىگىندە كەزدەسەدى. وسى قۇجاتتا ول «ب ۇلىكشىل» كەنەسارى قازىر چيم قالاسىندا دەپ كورسەتەدى. قۇجات تىلىمەن سويلەسەك, «مياتەجنيك كەنەسارى, كاك ون سلىشال, ۋدالياەتسيا نىنە ۆ پرەدەلى حيۆى, وپاساياس پرەسلەدوۆانيا وتريادوۆ, ي ناحوديتسيا نىنە ۆ گورودە چيمە». ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, وسى جەردە اتالعان «گورود چيم» دەگەن اتاۋ شىمكەنتكە ساي كەلەدى. قازىر دە شىمكەنتتى شىم قالا دەپ اتاۋ كەزدەسەدى. ال ءحىح عاسىرداعى قوقاندىق «تاريح-ي شاحرۋحي» اتتى جازبا دەرەكتە «ەسكى-شىمكەنت» اتالادى. وسىعان قاراعاندا ەسكى شىمكەنتپەن قاتار جاڭا شىمكەنت بولۋى ءتيىس. بۇلار قازىرگى شىمكەنتتەگى جاڭا شاھار مەن ەسكى شاھار سياقتى قالا بولىكتەرى بولعان دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

شىمكەنت قالاسىنىڭ ەرتەدەگى اتى كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى بويىنشا نۋدجيكەنت (كەيدە نۋجكەت ۇلگىسىندە), قىتاي دەرەكتەرىندە وسى قالا ورنالاسقان ايماق شاھار اتىمەن نۋچيتسزيان دەپ اتالىپتى. «قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرىنىڭ» ءى تومىندا «دا تان سيۋي تسزي» اتتى ەڭبەكتى اۋدارۋشى جانە تۇسىنىكتەمەلەرىن جازعان س.سۇڭعىتايدىڭ پىكىرىنشە, نۋچيتسزيان, نۋشيتسزە, سينچەن, سياوشيگو (كىشى شاش) اتاۋى اراب-پارسى دەرەكتەمەلەرىندەگى Nujakath (جاڭا قالا), Nujabahkend (اقسۇيەكتەر قالاسى) دەگەندەرگە ساي كەلەدى. بۇل قالا ورنى قاي جەردە, قازىرگى قاي قالاعا ساي كەلەدى دەگەن سۇراققا قىتاي عالىمدارى قازىرگى شىمكەنت نەمەسە تاشكەنت تۇبىندەگى حاناباد قالاسى بولۋى مۇمكىن دەپ جورامالدايدى ەكەن. شىمكەنت قالاسىنىڭ كونە اتاۋلارىنا نازار سالعاندا اتاقتى اقىنىمىز مايلىقوجانىڭ مىنا جولدارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك: «جەتى كەنتتىڭ بىرەۋى شىمكەنت پەنەن سايرامى». شىمكەنت قالاسىن جەتى كەنتتىڭ بىرەۋىنە جاتقىزۋ – بۇرىن زەرتتەلمەگەن ماسەلە. الايدا, ناقتى دەرەكتەردەگى مالىمەتتەر جەتىكەنت ءبىزدىڭ وڭتۇستىك قازاقستان ايماعىندا بولعانىن كور­سەتەدى. ونى ءشادى تورەنىڭ ابىلاي حان تاش­كەنت­كە جورىق جاساماي تۇرىپ جەتى كەنتتى وزىنە قا­راتقانى تومەندەگى ولەڭ جولدارىنان بايقالادى: «تاشكەننىڭ شىمكەنت شاھارى جولىندا ەدى, اكىمى ءوزى باستاپ الىپ كەلدى. ورداعا ابىلاي حاندى ءتۇسىرىپ, نەشە كۇن بار قوسىنعا تاعام بەردى.   شىمكەنتتە قارار الىپ از كۇن تۇرىپ, ودان دا ءجۇرىپ كەتتى جولعا كىرىپ. تاشكەندە فارماناشى ابىلاي حاننان, تۇرادى جانسىزداردان حابار ءبىلىپ. حانمەنەن ۇرىسپاققا كوڭىلى كەتتى, بەكىتىپ داربازاسىن مەھكام ەتتى. شاھاردىڭ ءار شەتىنە توپ ورناتىپ, ءار ءتۇرلى اسپاپتارىن قۇپ تۇزەتتى. باعزىنىڭ ۇرىسپاققا كوڭىلى كەتتى, باعزىسى قاراماقتى قابىل ەتتى. ات قويعان حوجانياز ءبىر قارياسى, بۇل ءتۇرلى حالىق ىشىندە ءسوز كورسەتتى. ابىلاي حان جەتى كەنتكە بۇرىن كەلدى, ۇرىسپاي ونىڭ حالقى ۇكىمىنە ەندى». ش.ءۋاليحانوۆ ابىلايدىڭ تاشكەنت جانە حودجەنتپەن سوعىسى بارىسىندا ونىڭ جەتى كەنتتى العانىن جازدى: «ۋۆەنچالاس ۆزياتيەم سەمي گورودوۆ». ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورىس­تار جاساعان جانە «يزوبراجايۋششۋيۋ ستەپ پريلەگايۋششۋيۋ ك روسسيسكوي گرانيتسە ي زانيماەمۋيۋ كيرگيز-كايساكامي بولشوي, سرەدنەي, ي مالوي وردى...» دەگەن كارتادا ارىس پەن بادام وزەنى ورتاسىندا قالا بەلگىسى سالىنىپ ونى «گور. جيتى كەنت» دەپ كورسەتكەن. 1867 جىلى شىمكەنت ۋەزى تۋرالى جازىلعان ورىس ءتىلدى ءبىر ماقالادا وسى ايماقتا «دجەتىكەند (سەمي­گراد)» اتتى قالالاردىڭ بارى, ولارعا شىم­كەنت, سايرام, مانكەنت, قارابۇلاك, قارا­مۇرت, سۋلتانرابات, دجانگانگلىك جاتاتىنى كورسەتىلەدى.

ياعني, جەتىكەنت دەپ شىمكەنت جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر اتالعان. جەتىكەنت اتاۋىن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي شىعارماسىنان دا كەزدەستىردىك. «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە تەمىرلىك بيلەۋشى ءابۋ-سايد موعولستاندا ءوزىن جاقتاۋشى جۇنىسكە 1457-1458 جىلدارى يەلىككە ياتيكەنتتى بەرگەنى ايتىلادى. عىلىمي ادەبيەتتە بۇل قالا فەرعانانىڭ شىعىسىندا دەپ سانالادى. فەرعانادا شىنىمەن اتتاس قالا بولعان, ول سوعدىشا حافت-دەح, ياعني «جەتى ەلدىمەكەن» دەلىنگەن. الايدا, ورتالىق ازيانىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىندا اتتاس قالالار, ايماقتار كەزدەسەدى. مىسالى, وتىرارداعى فا­راب­تان باسقا فەرعانادا تاعى فاراب قالاسى بولعان. قادىرعالي جالايري ەڭبەگىندەگى يەتتي-كەنت اتتى قالا تۋرالى ماتىنگە قاراساق, (ن.ن. مينعۋلوۆ اۋدارماسى بويىنشا) وندا شۋ, تالاس, ىستىقكول, تەكەلىك, المالىق, ىلە, قاراتال اتتى سۋ-وزەندەر اتالىپ, يەتيكەنت سول تاراپتا دەپ كورسەتىلەدى. اتالعان وزەندەردىڭ بىردە-ءبىرىن فەرعاناعا جاتقىزۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني, بۇل جەردە اتالىپ وتىرعان يەتيكەنت-جەتىكەنت تالاس اڭعارىنا, جەتىسۋعا جاقىن.

راسىندا, شىمكەنت پەن ونىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان ەسكى قالالار ايماعى تالاس وزەنى ورنالاسقان جامبىل وبلىسىمەن شەكارالاس جەر. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, جەتىكەنت دەپ ءبىر قالانى ەمەس, كوپ قالالار شوعىرلانعان ايماق اتالعان. قازاقستاندا جەتىجار دەپ ناقتى جەتىدەن كوپ جارى بار جەردى, جەتىكول دەپ كوپ كولدەر بار جەردى بەلگىلەگەن. جەتىسۋ دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ناقتى جەتى وزەنى بار ولكەنى بەلگىلەمەيدى, ول سۋى, وزەنى كوپ ايماقتى بەلگىلەيدى. ارىس پەن بادام اراسى كونە قالاشىقتار قالدىقتارى كوپ ايماق ەكەنى بەلگىلى. بۋددالىق موناح سيۋان-تسزاننىڭ 629 جىلى ۇندىستانعا جاساعان ساياحاتىنىڭ جازبالارىنا نازار سالساق, تاراز, اقسۋ, كۇنگۋ مەن تاشكەنت ارا­سىنداعى ايماقتى سيپاتتاي وتىرىپ, مۇنى نۋد­جەكەت مەملەكەتى دەپ سۋرەتتەيدى. قىتاي دەرەك­­تەمەسى بويىنشا, «جەرى قۇنارلى, ەگىنشىلىككە قولايلى, وت-ءشوپ, ورمان-توعاي, گۇل-بايشەشەك پەن جەمىس-جيدەككە اسا باي, سونداي-اق, تىم قۇن­دى باعا­لاناتىن ءجۇزىم دە كوپ وندىرىلەدى. بۇل ەلدە جۇزگە تارتا ەلدى مەكەن (كەنت) بار, ولار­دىڭ ارقاي­سىسىنىڭ ءوز بيلەۋشىسى بار. ءار قالا­نىڭ (كەنتتىڭ) ءوز بيلىگى وزىندە, ءبىر-بىرىنە ءوزارا تاۋەلدى ەمەس. ءار قالانىڭ ءوز الدىنا جەكە شەكاراسى بولعانىمەن, الايدا, ولار ءبىرتۇتاس نۋجكەت مەملەكەتى دەپ اتالادى». تابيعي ورتاسى شىمكەنت قالاسى مەن ونىڭ اينالاسىنا ءدال كەلەتىنى بايقالادى.

تاياۋدا شىعىستانۋشىلار اتىعاەۆ پەن جاندوسوۆا يراندا ساقتالعان الام-ارا-ي شاح يسمايل سافاۆي قولجازباسىندا قازاقتىڭ حانى قاسىم «مىڭداعان قالا مەن ەلدىمەكەندەر بار» ايماققا ءوز اكىمدەرىن قويادى جانە ول دالالىق ايماقتىڭ وڭتۇستىگىندە, تاشكەنت پەن باركەنتكە دەيىنگى اۋماقتا دەگەن مالىمەت تاپتى. ياعني, بۇل «مىڭداعان قالا مەن ەلدى مەكەندەر بار» ايماق تاشكەنتپەن شەكارالاس جاتقان قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان جەرى, ونىڭ قالالارى. ەندى مىنا بايلانىسقا نازار سالايىق. ەسكى قىتاي جازبالارىنداعى «جۇزگە ساي ەلدى­مەكەنى – كەنتى بار ايماق» – نۋجكەت, قازاقتىڭ كونە­كوز زيالىلارى ايتقان كوپ كەنتتى, كوپ ەلدى مەكەندى ايماق ۇعىمىن بىلدىرەتىن جەتىكەنتكە, ونىڭ ءبىرى بولعان شىمكەنتكە ساي كەلىپ تۇر.

ياعني, ورتا عاسىرداعى دەرەكتەردە كەيدە ناقتى شىمكەنت دەپ اتالماسا دا جەتىكەنت دەگەن ۇعىم ىشىندە شىمكەنت قالاسى بار دەپ ساناۋعا نەگىز بار. سونىمەن, شىمكەنت قالاسىنىڭ ورتاعا­سىرلىق جانە قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى اتاۋ­لارى مىنالار دەپ ايتا الامىز: چيمي-كەنت, چامانكەنت, شىمباستاۋ, چيمىگەت, چيمين, Ćimken, شىمقالا, نۋچيتسزيان, نۋشيتسزە, سين­چەن, سياوشيگو, Nujakath, نۋجكەت, جەتىكەنت, يەتي-كاند, يەتي-كەنت. بۇل اتاۋلار شەتەلدىك ەلشىلەردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, قىزمەتشىلەردىڭ تىلدەرىنە وراي وزگەرتىلىپ وتىرعان. جاڭا تابىل­عان دەرەكتەر شىمكەنت قالاسىنىڭ قازاق حان­دىعى قۇرامىنا ءحVى عاسىردا قاسىم حان تۇسىن­دا قاراعانىن كورسەتەدى. قازىرگى بەلگىلى بولعان تاريحي مالىمەتتەر شىمكەنتتىڭ تاۋكە حان, جول­بارىس حان, ابىلاي حان بيلىك جۇرگىزگەن كەزەڭدەردە بەلگىلى قالا بولعانىن ايعاقتاپ تۇر.

مۇحتار قوجا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

ەرجان ەسجان,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.