كوپتەگەن قوعامتانۋشىلار م.حانتينگتوننىڭ «وركەنيەت-تەر قاقتىعىسى» تەورياسىنا ءبىر جاقتى ايتىلعان دەپ قارسى شىققانمەن, مادەنيەتتەردى ءبىر-بىرىمەن مۇيىزدەستىرمەۋدىڭ ناقتى شەشىمىن ءالى تاپپاي كەلەدى. قۇندىلىقتار تۋرالى انىقتامالار ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ءار مادەنيەتتىڭ وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە شەكەدەن قاراۋدى ۇدەتپەسە, كەمىتكەن ەمەس. بۇگىنگى كۇنى دۇنيەتانىمدىق وزگەشەلىكتەردىڭ ءبىر ۇلتتى ءشىلدىڭ بوعىنداي شاشىراتىپ, بىرتۇتاستىعىنان ءبىرجولاتا ايىرىپ جىبەرەتىندىگى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوماعا اينالدى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ءارتۇرلى مادەني ەكسپانتسياعا ۇشىراعان قازاق ۇلتىنىڭ باسىنا وسىنداي بولشەكتەنۋ قاۋپى ءۇيىرىلىپ وتىر.
تىم تەرەڭگە كەتپەي-اق, وسى كۇندەرى ءوتىپ جاتقان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مەرەكەسى – ناۋرىز جونىندە ايتىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى پىكىرلەردى تالداساق, وسىعان ناقتى كوز جەتكىزە الامىز.
كوشپەندى قازاق وركەنيەتىنىڭ ۇلى نىشاندارىنىڭ ءبىرى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بولعان ناۋرىز مەرەكەسى ەكەندىگى داۋسىز. الايدا, سوڭعى جىلدارى ناۋرىز مەرەكەسى جونىندە كەيبىر فۋندامەنتالدى تۇسىنىكتەگى (ۋاحاپشىلدار, حيزبۋتشىلدار, داعۋاتشىلدار, تاكفىرشىلدەر) ءدىني وقىمىستىلار ەل ىشىندە جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرىپ وتىر. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ناۋرىز مەرەكەسى بۇگىنگە ءۇزىلىپ-تالىپ جەتكەن كونە زورواستاريزم سەنىمىنىڭ سارقىنشاعى. زورواستاريزم – بۇزىلعان سەنىم بولعاندىقتان, بۇل سەنىمنىڭ ريتۋالدارى دا «بيدعات», ياعني, حاق سەنىم – يسلامعا قايشى.
«ناۋرىز» ءسوزى – زورواستاريزم سەنىمىنىڭ وتانى بولعان پارسى جۇرتىنىڭ ءتىلى بويىنشا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. زورواستاريزم سەنىمى بويىنشا جاقسىلىقتار جارىقتان, جاماندىق اتاۋلى قاراڭعىلىقتان باستاۋ الادى. ناۋرىز مەرەكەسىن وسى ايدىڭ 22-ءسى كۇنى تويلاۋى-نىڭ سەبەبى, جاماندىقتىڭ باستاۋى تۇنگى قاراڭعىلىقتىڭ جىڭىشكەرىپ, كۇندىزگى جارىقتىڭ ۇزاراتىندىعى, زورواستاريزمدەگى جارىقتى ىزگىلىكتىڭ باستاۋى رەتىندە باعالايتىن سەنىممەن ۇيلەسىم تاپقان.
زورواستاريزم سەنىمىندە وتقا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلەدى. ويتكەنى, وت – جارىقتىڭ كوزى. ەرتەدە اتا-بابالارىمىز ناۋرىزدىڭ 21-ءشى كۇنى تۇندە وتتى الاۋلاتىپ جاعىپ, جاڭا جىلدى قارسى الاتىن بولعان. ءالى كۇنگە دەيىن پارسى تەكتەس ۇلىستار ناۋرىز مەرەكەسىندە وتتى مازداتىپ جاعىپ, ۇستىنەن سەكىرىپ, وزدەرىن پالە-جالادان تازارتىپ جاتادى. ال قازىر ۇلتىمىزدىڭ ناۋرىز مەرەكەسىندە وتتى الاۋلاتىپ جاعۋدى ۇردىستەن ۇزگەن سەبەبى, وتقا تابىنۋ يسلام سەنىمى بويىنشا ۇلى جاراتۋشىعا سەرىك قوسۋشىلىق سانالادى.
دەگەنمەن, داستۇرگە بەرىك اۋىلدى جەرلەردە ءالى دە وت انانى شاقىرىپ «الاس, الاس» دەپ, جىن-شايتاندى قۋ, شاڭىراق كوتەرىلىپ, جاڭا تۇسكەن كەلىندى بوساعادان وڭ اياعىمەن اتتاتۋ كەزىندە وتقا ماي تامىزۋ سەكىلدى سالتتار ساقتالعان. زورواستاريزم سەنىمىنىڭ مۇنداي سارقىنشاقتارىنىڭ مادەنيەتىمىزگە ءسىڭىستى بولىپ كەتكەندىگىن ادەت-عۇرىپتارىمىزعا ءجىتى نازار اۋدارعاندا عانا باجايلاي الامىز. تەگىندە, قازىر, قازاقتار وتقا ماي تامىزعاندا, وتقا تابىنىپ جاتىرمىن دەپ ويلايمايدى, تەك سالتتى ورىنداۋمەن اتا-بابانىڭ ريزاشىلىعىن الۋدى كوزدەيدى.
بەلگىلى عالىم, ادەبيەتتانۋشى م.مىرزاحمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, ناۋرىز مەرەكەسىن كوشپەلى تۇركى جۇرتى زورواستاريزم سەنىمىنەن بۇرىن تويلايتىن بولعان. وعان دالەل رەتىندە كونە «افراسياب» جىرىن مىسالعا كەلتىرەدى. «افراسياب» جىرىندا كوشپەلىلەر كوكتەم شىعا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاعان. ال «ناۋرىز» – يران مادەنيەتىنەن تۇران مادەنيەتىنە سىڭىسكەن تەرمين. ياعني, كوشپەلى تۇركى جۇرتىنىڭ ۇلىستىڭ كۇنىن تويلاۋى «ناۋرىز» تەرمينىمەن بەكىتىلگەنمەن, مازمۇن تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاۋ – ەجەلدەن تۇركى جۇرتىندا بار ءداستۇر. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان «كورىسۋ» دەگەن ءداستۇر بار. «كورىسۋ» ءداستۇرى ناۋرىزدىڭ 14-نە تويلانادى. بۇل ءداستۇر بويىنشا قىستىڭ كوزى قىراۋدا, شارۋانىڭ جايىمەن ءجۇرىپ قالعان اعايىن كوكتەم شىعىپ مالدىڭ اۋزى كوككە ءتيىپ, الدى-ارتى كەڭەيگەننەن كەيىن اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, ءبىر-بىرىنە سالەمدەسە بارادى.
ناۋرىزتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە, ومار حايام استرونوميالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىن ءدال تاۋىپ, جاڭا جىل مەرەكەسىن ناۋرىزدىڭ 22-نە اۋىستىرعانعا دەيىن, ناۋرىز مەرەكەسى ايدىڭ 14-نە تويلانىپ كەلگەن. دەمەك, م.مىرزاحمەتوۆتىڭ «ناۋرىز مەرەكەسى زورواستاريزم سەنىمىنەن بۇرىن بار بولاتىن»– دەگەن پىكىرىن نەگىزگە الساق, كوشپەلىلەردىڭ بۇرىنعى جاڭا جىل مەرەكەسى قازىرگى «كورىسۋ» ءداستۇرى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
جاس كۇنىمىزدە ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتە ناۋرىز مەرەكەسى ايدىڭ 21-نە تويلاناتىن. ءبىز كوزىمىزبەن كورىپ, كۋا بولماعانمەن, وسى كۇنى باليعاتقا تولىپ, وتاۋ كوتەرۋگە ءازىر بولعان جىگىتتەر ۇناتقان قىزدارىنا اينا, تاراق سىيلاسا, بويجەتكەن قىزدار جاقسى كورگەن جىگىتتەرىنە كەستە تىگىپ بەرەتىن «سەلت ەتكىزەر» دەگەن سالتتىڭ بولعاندىعىن ۇلكەندەردەن ەستيتىنبىز. نەلىكتەن «سەلت ەتكىزەر» سالتى ناۋرىزدىڭ 21-دە اتالىپ وتەتىن (؟) ەدى, – دەگەنگە كەلەتىن بولساق, وسى كۇنى جىل باسى بولعاندىقتان, جاستار ءبىر جاس قوسۋمەن بولاشاق جارىنا اينا, تاراق سىيلاۋمەن ءوزىنىڭ باليعاتقا تولىپ, وتاۋ قۇرۋعا ءازىر ەكەندىكتەرىن تۇسپالدايتىن بولعان. م.جۇماباەۆتىڭ اتاقتى «ناۋرىز مەرەكەسى» تۋرالى ماقالاسىندا «قازاقتار ناۋرىز مەرەكەسى كۇنى ءبىر-بىرىنە: «جاسىڭ قۇتتى بولسىن!» دەۋشى ەدى», – دەگەن دەرەگى, ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى جانداندىرا تۇسەدى. دەمەك, «سەلت ەتكىزەر» ءداستۇرىنىڭ استارىنان دا جىل باسى بولعان ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ىزدەرىن كورۋگە بولادى. بۇدان ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ كوشپەلى قازاق جۇرتىنىڭ ءتول مەرەكەسى ەكەندىگىن تاني الامىز. ال جاڭا جىل اتاۋىن بىلدىرەتىن «ناۋرىز» ءسوزى پارسى تىلىنەن ترانتسفورماتسيالانعان. ياعني, مازمۇندىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, كوشپەلى تۇركى جۇرتى «ناۋرىز» تەرمينىن قابىلداعانعا دەيىن دە «كورىسۋ», «سەلت ەتكىزەر» سەكىلدى داستۇرلەر ارقىلى جاڭا جىلدى مەرەكەلەگەن دەپ توپشىلاۋعا نەگىز بار.
الايدا, فۋندامەنتالدى ءدىن وقىمىستىلارىنىڭ كوزقاراسىنشا, ناۋرىز مەرەكەسى زورواستاريزمنەن بۇرىنعى كوشپەلى تۇركى جۇرتىنىڭ جىل باسى مەرەكەسى بولسا دا «بيدعات» بولىپ سانالادى. «بيدعات» – دەپ يسلامعا كەيىن ەنگەن ەرەجەلەر مەن جورالعىلاردى ايتامىز. بىراق, احلۋ سۋننا (سۇننەتتى بەرىك ۇستانۋشىلار) وكىلدەرى «بيدعات» ۇعىمىن الدەقاشاننان بەرى «بيدعات-ۋل كۋفر» (كۇپىرلىككە اكەلەتىن بيدعات), «بيدعات-ۋل حاسانا» (جاقسى بيدعات) دەپ ءبولىپ قاراستىرىپ كەلەدى. «جاقسى بيدعات» دەپ, بەلگىلى ءبىر احلۋ سۋننا فاكيھىنىڭ (زاڭگەر) يسلام نەگىزدەرىنە قايشى ەمەس, قوعامعا پايدا اكەلەتىن امالدارعا رۇقسات بەرۋىن ايتامىز. ماسەلەن, قازىر ءبىزدىڭ ەلەكتروندى تەحنيكالاردى پايدالانۋىمىز «بيدعات» سانالادى. سەبەبى, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ەلەكتروندى تەحنيكالاردى پايدالانعان جوق. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ەلەكتروندى تەحنيكانى پايدالانبادى دەپ, بىزدە عىلىمي جەتىستىكتى كادەمىزگە جاراتپاي, اۋزىمىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرا بەرسەك, باياعى قاراڭعى (جاھيليەت) داۋىرگە قايتا ورالعان بولمايمىز با؟ سوندىقتان, مۇسىلمان قۇقىعىندا سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن قوعامدىق پايداسى بار امالداردى جاساۋدىڭ ەشبىر اعاتتىعى جوق.
ال ناۋرىز مەرەكەسىن «جاقسى بيدعات» دەپ تانۋعا بولا ما (؟) دەگەنگە كەلەتىن بولساق, حانافيا مازحابىنىڭ شارتتارىمەن ناۋرىز مەرەكەسىن جاقسى بيدعات دەپ تانۋعا تولىق نەگىز بار. سەبەبى, اتاقتى يمام اعزام قۇقىقتىق مەكتەبىندەگى ۇكىم بەرۋدىڭ جەتى قايناركوزىنىڭ ءبىرى – «ادەت-عۇرىپ» بولىپ تابىلادى. ۇكىم بەرۋدىڭ «ادەت-عۇرىپ» قاعيداسى بويىنشا, يسلام جاڭادان ەنگەن ەلدىڭ بۇرىنعى سالت-داستۇرلەرى يسلام نەگىزدەرىنە قايشى كەلمەي, قوعامدىق قاتىناستى وڭ رەتتەگەن بولسا, بۇل سالت-داستۇرلەر ساقتالادى ءارى مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ ۇكىمى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇگىنگى داستۇرىمىزدەگى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ يسلامعا ەشقانداي الابوتەندىگى جوق. بۇرىنعى ناۋرىز مەرەكەسىن وت جاعىپ قارسى الۋشىلىق ريتۋالى ۇردىستەن الدەقاشان شىعارىلىپ تاستالعان. ءتىپتى, ناۋرىز مەرەكەسى يسلام مادەنيەتىمەن تولىقتاي ۇندەستىك تابادى دەۋگە دە بولادى. ماسەلەن, ناۋرىز مەرەكەسىندە دايىندالاتىن «ناۋرىز كوجەنىڭ» يسلام مادەنيەتىندەگى «اشۋرا تاتتىسىمەن» مازمۇنى ءبىر. نۇح (ع.س.) كەمەدەن قاۋىمىمەن جەرگە تۇسكەندە دوربانىڭ تۇبىندە تام-تۇم قالعان ءتۇرلى داقىلداردى قازانعا سالىپ ءپىسىرىپ, سودان «اشۋ-را ءتاتتىسىن» جاساعان.
ءاربىر جىلى مۇسىلماندار اشۋرا مەرەكەسى كۇندەرى «اشۋرا ءتاتتىسىن» جاساپ, ءبىر-ءبىرىن قوناق ەتەدى. قازاقتار دا ناۋرىز مەرەكەسىندە قىستان قالعان دوربانىڭ تۇبىندەگى ءدان-داقىلدان «ناۋرىز كوجە» دايىنداپ, ءبىر-بىرىنە ءدام تاتتىرادى. سونىمەن بىرگە, اتا-بابالارىمىز قىستان كۇيزەلىپ شىققان ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن ناۋرىز مەرەكەسىندە كوكپار بەرىپ, بايگەدە ات شاپتىرىپ, پالۋاندار كۇرەسىن وتكىزىپ, ءان-جىر ايتىپ, ايتىس ۇيىمداستىرىپ, ۇلان-اسىر تويدا جيىلعان جۇرت ءبىر-بىرىنە « ۇلىس وڭ بولسىن», «اق مول بولسىن», «جاسىڭ قۇتتى بولسىن», «جاڭا جىل جاڭا تابىستارعا كەنەلتسىن» دەپ, ىزگى-تىلەكتەرىن جۇرەكتەن اقتارا ايتادى. ەندەشە, وسىنداي ىزگىلىككە قۇرالعان ۇلىستىڭ ۇلى تويى ناۋرىزدى قالايشا جاماندىققا (بيدعات-ۋل كۋفر) قيامىز؟! قازاقتىڭ يسلامدى قابىلداعانىنا مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بولدى. ەگەر, ناۋرىزدى تويلاۋ يسلام نەگىز-دەرىنە قايشى بولسا, فاكيھتەر ناۋرىز مەرەكەسىن وتكىزۋگە رۇقسات بەرمەس ەدى, سابيلەر دۇنيەگە كەلگەندە قوجا-مولدالار قۇلاعىنا «ناۋرىزباي» دەپ ازان شاقىرىپ, ات قويماس ەدى. سوندىقتان, ءداستۇرلى يسلامعا (احلۋ سۋننا) ساي ناۋرىز مەرەكەسىن ءدىن نەگىزدەرىنە قايشى ەمەس دەپ, تۇجىرىمدايمىز. ال فۋندامەنتاليستەردىڭ سالت-ءداستۇردى جوققا شىعاراتىن قاتىپ-سەمىپ قالعان كوزقاراستارىن حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىنا تۇسكەن جارىقشاق دەۋدەن باسقا ەشتەڭە ايتا المايسىڭ.
مۇسىلماندىق دۇنيەتانىم بويىنشا جىل ساناۋ «حيجراعا» (مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) مەككەدەن ماديناعا كوشۋى) نەگىزدەلگەن. «حيجرا» جىل ساناۋى ايدىڭ تۋىپ, ۇزىلۋىمەن ولشەنەدى. ياعني, اي ولشەمى بويىنشا, ءبىر جىلدا 355 كۇن بار. ال كۇن ولشەمى بويىنشا ءبىر جىلدى 365 كۇن تولىقتىرادى. وسى سەبەپتەن قازىر مۇسىلمان حالىقتارى جىل ساناۋدىڭ ەكى نۇسقاسىن دا قاتار ۇستانادى. مۇسىلماندىق مەرەكەلەردى «حيجرا» جىل ساناۋىمەن ەسەپتەسە, وزگە دۇنيەۋي ىستەردە كۇندىك ولشەمدى نەگىزگە الادى. ومار حايامنىڭ جاساعان كۇنتىزبەسى دە گريگوريان كۇنتىزبەسى سەكىلدى كۇندىك ولشەمگە نەگىزدەلگەن. وسى تۇرعىدا, ناۋرىز مەرەكەسىن جىل باسى دەپ قابىلداۋدىڭ يسلامعا ەش سوكەتتىگى جوق.
ءسوزدىڭ تۇيىنىنە كەلەتىن بولساق, فۋندامەنتالدى كوزقاراستاعى باۋىرلارىم! ناۋرىز مەرەكەسى يسلام نەگىزدەرىنە قايشى ەمەس. يسلام – ادامزاتتى قايىرىمدىلىق پەن ىزگىلىككە شاقىرعان اسا باي مادەنيەت. اتا-بابامىز مىڭ جىلدان بەرى ۇستانىپ كەلە جاتقان حانافيا مازحابى بويىنشا قوعامدىق پايداسى بار, يسلامعا قايشى ەمەس كونە ۇردىستەر يسلامنىڭ ۇكىمى دەپ سانالعان. ناۋرىز – حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, قۋانىشقا بولەپ, ىزگى-تىلەكتەر ايتىسىپ, جاقسىلىققا ۇندەيتىن يسلام نەگىزدەرىنە قايشىلىعى جوق حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن تويلاپ كەلە جاتقان جىل باسى مەرەكەسى. ناۋرىز مەرەكەسىنە ءبىر ءسات وزگەنىڭ كوزىلدىرىگىمەن ەمەس, ءوزىمىزدىڭ كوزىمىزبەن قاراساڭ, داۋرىعۋدى قويىپ, سالت-ءداستۇردىڭ دانالىعىن سەزىنەتىنىڭە بەك سەنىمدىمىن. وسىنى ءتۇسىنىپ, ءبىلۋدى اللاھ تاعالا پەشەنەلەرىڭە جازسىن دەپ تىلەيمىز!
مۇحان يساحان.
دەرەك: Qazaq.kz