الەمدە قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن جالعىز-اق ينستيتۋت بار.
ول – ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى.
مەن بار ءومىرىمدى قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەڭ كيەلى دە اسىل مۇراسى – قازاق تىلىنە ارناپ كەلە جاتقان جانمىن. از با, كوپ پە, جاقسى ما, جامان با ءبىراز ويلارىمدى حاتقا ءتۇسىرىپ جاس ۇرپاققا ۇسىنىپ جۇرگەن جايىم بار. كورگەن, وقىعان, تۇيگەن نارسەلەر نەشە الۋان ويعا جەتەلەيدى. اسىرەسە, انا ءتىلدىڭ تاعدىرى تۇندە دە, كۇندىز دە مازالاي بەرەدى. راس, ءبىز سانالى دا ساۋاتتى ارەكەتتەر ناتيجەسىندە سوناۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە-اق تىلىمىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە اپەرىپ, ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ ەدىك. سودان سوڭ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, كوك تۋىمىز كوكتە جەلبىرەدى. قازاق ءتىلىنىڭ داۋرەنى جۇرە باستادى. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن باقىلايتىن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ الدىق. رەسپۋبليكا زيالىلارى وسى قوعام ماڭايىنا توپتاسا ءبىلدى. قۋانىشتا شەك بولعان جوق. ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن, تاريحىن زەرتتەيتىن عىلىمي ينستيتۋتتار, مەكەمەلەر وزگەشە ءورىس اشىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىن نەگىزدەيتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرا ءتۇستى. حالقىمىزدىڭ باس قازىناسى – قازاق ءتىلىنىڭ بار ماسەلەسى تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى شەشىم تابا باستاعانداي. بۇعان نەگىزگى تىرەك بولىپ وتىرعان – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ پەن قالىڭ بۇقاراعا ارقا سۇيەگەن زيالى قاۋىم. الايدا, ەلباسى نۇسقاپ وتىرعان جولدان اۋىتقي بەرەتىنىمىزگە تاڭىم بار. اسىرەسە, بيلىك باسىنا كوتەرىلگەن بىلىكتى, ساۋاتتى باۋىرلارىمىزدىڭ ءوز بالالارىنىڭ ساۋاتىن اۋەلى انا تىلىندە اشىپ الماي تۇرىپ, باسقا ءتىلدىڭ جەتەگىنە جىبەرەتىنىنە قايرانمىن. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, الەمدە قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن جالعىز ينستيتۋت بار, ول – ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن نەگىزدەپ, رۋحاني جان دۇنيەسىن اسقاقتاتىپ وتىرعان ونەر, ادەبيەت, تاريح ينستيتۋتتارى وسىعان تەل. جىل وتكەن سايىن وسى عىلىمي مەكەمەلەردىڭ تاعدىرى اۋىرلاي ءتۇسىپ وتىر. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگى بولىپ سانالاتىن وسى ينستيتۋتتاردا ءوز ومىرلەرىن ءتىل مەن ونەرگە, ادەبيەت پەن تاريحقا باعىشتاپ ەڭبەك ەتىپ جاتقان تالانتتى جاستار بار. الاتىن ازداعان ەڭبەكاقىلارىن قاناعات تۇتىپ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن بارىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان جايى بار. ەندىگى جەردە ولاردىڭ ەڭبەكاقىلارى ءتۇرلى گرانت, جوبالارعا تاۋەلدى بولا باستادى. ءبىر قيىن جەرى الگى گرانت, جوبالاردى قارايتىن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي ۇلتتىق رۋحقا قاتىستى دۇنيەلەرگە وڭ كوزقاراستا بولا بەرمەيتىنى. نەگىزىنەن مۇنداي ۇلتتىق مادەنيەت وتىن مازداتىپ وتىراتىن عىلىمي مەكەمەلەر تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستاي ءوز قامقورلىعىندا بولۋى ءتيىس قوي! وسىلايشا تولعانا وتىرىپ, بۇل جولى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جاسالعان عىلىمي ىزدەنىستەر, الدا اتقارىلار جوسپارلار جايىن جانە ونىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن ءسوز ەتكەندى ءجون كوردىم. * * * قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنە قاراستى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى – قازاق ءتىلىنىڭ, تۇركىتانۋدىڭ ىرگەلى ءارى قولدانبالى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن عىلىمي مەكەمە. ينستيتۋتتا قازاق ءتىلىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇرىلىسى, تاريحى مەن ديالەكتولوگياسى, ونوماستيكا مەن تەرمينولوگياسى, قوعامدىق قىزمەتى, تۋىستاس تىلدەرمەن بايلانىسى, مادەني ومىردەگى ورنى, ت.ب. سالالارى, كونە تۇركى, ورتا عاسىرلىق, كەيىنگى ورتا عاسىرلىق تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلى زەرتتەلۋى ەڭ الدىمەن عۇلاما عالىم, اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. احاڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا قۇرىلعان اكادەميالىق ورتالىقتىڭ (اكادەمتسەنتر) تۇڭعىش توراعاسى رەتىندە (1921-1922 جج.), قازاقستانداعى عىلىمدى اكادەميالىق جولمەن باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزىن قالادى. 1932 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستان بازاسى جاساقتالىپ, 1936 جىلى ونىڭ قۇرامىنا 1934 جىلى قۇرىلعان ۇلت مادەنيەتى ينستيتۋتى بەرىلدى. وسى ينستيتۋتتىڭ ءتىل, ادەبيەت, حالىق شىعارماشىلىعى جانە تاريح سەكتورلارى اتالمىش بازانىڭ نەگىزىندە 1938 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن كسرو عا قازاق فيليالىنىڭ ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىنا (1941 ج.) نەگىز بولدى. 1945 جىلى وسى اتالعان ينستيتۋتتىڭ قۇرامىنان تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى ءبولىنىپ شىقتى دا ءتىل, ادەبيەت, تۇركىتانۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەرمەن ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى شۇعىلداندى. وسى اتالعان ينستيتۋتتىڭ ادەبيەتتانۋ ءبولىمىنىڭ نەگىزىندە 1961 جىلى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەردى. وسى كەزدەن, ياعني 1961 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى دەپ اتالادى. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىنداعى ۇيعىرتانۋ ءبولىمى 1989 جىلى قۇرىلعان ۇيعىرتانۋ ينستيتۋتىنا, كەيىننەن شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا نەگىز بولدى. ءسويتىپ, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قارا شاڭىراق بولىپ, ونىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىنان بىرنەشە اكادەميالىق عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى ءبولىنىپ شىقتى. 1990 جىلى 26 اقپاندا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتى بەرىلدى. عىلىمنىڭ ماقساتى, جالپى العاندا, قوعامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني بايلىعىن زامان تالابىنا سايكەس جەتىلدىرۋ, دامىتۋ. ءتىل – رۋحاني بايلىق, ال ادامي كاپيتالدىڭ 60-65 پايىزىن رۋحاني بايلىق قۇرايدى, سوندا ونىڭ 30-35 پايىزى عانا ماتەريالدىق بايلىققا قاتىستى بولماق. ينستيتۋت انا ءتىلىمىز ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني دۇنيەسىن زەرتتەۋدى سوناۋ قۇرىلعان كەزەڭنەن بەرى ماقسات ەتىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, قازاق ءتىلىنىڭ قۇرىلىم-قۇرىلىسى, قوعامدىق قىزمەتى, الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرى مەن كۇش-قۋاتى, ادام, قوعام, ۇلتتىق سانا, تانىممەن بايلانىسى قاراستىرىلادى. قوعامنىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرۋگە, ونى وتەۋگە قىزمەت ەتەدى. ارينە, جۇمىستى ويداعىداي جۇرگىزۋدە كەزدەسىپ وتىرعان قيىندىقتار بار. سول قيىندىقتاردىڭ ەڭ باستىسى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي بازاسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى. ماسەلەن, كەزىندە ەلباسىمىز «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا»: «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى باسىم رولگە يە بولۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن كۇشەيتۋ, ماماندار قۇرامىن ۇلعايتۋ, ىرگەلى جانە قولدانبالى لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەردى ازىرلەۋگە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى كەڭەيتۋ قاجەت. ينستيتۋت تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپتامالىق باعالاۋ مەن قورىتىندىلار بەرۋدە جەتەكشى ورىندا بولۋعا ءتيىس», دەپ اشىق ايتقان نۇسقاۋىنا ساي ناقتى قامقورلىق ءالى كۇنگە دەيىن جاسالماي كەلەدى. وسىمەن بايلانىستى الەۋمەتتىك جانە كومپيۋتەرلىك لينگۆيستيكا سياقتى جاڭا سالالار بويىنشا جاس ماماندارعا ءزارۋمىز, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن الىس جانە جاقىن شەتەلدەردە تالىمگەرلىككە جىبەرۋگە قارجى جاعىنان مۇمكىندىگىمىز شەكتەۋلى بولىپ وتىر. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت قازاق ءتىلى بويىنشا ىرگەلى زەرتتەۋلەر باعدارلاماسى اياسىندا ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا دا بەلسەنە ارالاسىپ وتىر. ءتىل قوعاممەن, ونىڭ دامۋىمەن, وزگەرىستەرىمەن تىعىز بايلانىستى, وسىعان وراي ينستيتۋت ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن قولدانبالى ماقساتقا پايدالانىپ كەلەدى. ماسەلەن, جۇرتشىلىق قولىنا ءتيىپ جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق, ورفوگرافيالىق, تەرمينولوگيالىق, سينونيمدىك, ديالەكتىلىك, تۇسىندىرمە سوزدىكتەرى ءتىلىمىزدىڭ قازىرگى جاي-كۇيىندەگى تۇراقتانعان نورمالاردى عانا كورسەتىپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە ولاردىڭ بولاشاقتاعى دامۋ ۇردىستەرىنەن دە اقپارات بەرەدى, وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزدەرى سول ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جاسالادى. جالپى العاندا, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ىرگەلى زەرتتەۋ جوبالارىمىزدىڭ دەنى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ, ونىڭ قولدانىس مادەنيەتىن جاقسارتۋ مەن قولدانىس الەۋەتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ, مۇمكىندىكتەرىن جەتىلدىرۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالعان تاقىرىپ اياسىندا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل زەرتتەۋلەر قازىرگى قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن قولدانبالى ماقساتقا ارنالعاندىعى ءوز الدىنا, جاستارىمىزدىڭ زەرتتەۋشى رەتىندە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تۇرتكى بولدى. سەبەبى, وسى باعدارلامالار اياسىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋت ۇجىمى ءتىلدىڭ قوعاممەن, قوعام دامۋىمەن بايلانىسىن ماقساتتى تۇردە زەرتتەپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ كادرلارىمىزدىڭ تاجىريبەسىن شىڭداپ, جاڭا باعىتقا ماماندانۋىنا ەداۋىر مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇستا ينستيتۋتىمىزدىڭ تەك قانا وسى ىرگەلى زەرتتەۋلەرى بويىنشا قارجىلاندىرىلاتىنىن, سونىمەن بىرگە, تەك وسى سالادا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتكەن جوعارى بىلىكتى مامانداردان تۇراتىنىن ايتىپ كەتكەن ءجون. مۇنىڭ سەبەبى, سوڭعى جىلدارى ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جوو كافەدرالارى دا اتقارا الادى دەگەن پىكىرلەرمەن بايلانىستى. ءسوز جوق, كافەدرالار زەرتتەۋ جۇرگىزە الادى, الايدا جىلىنا مىڭعا تاياۋ ساعاتتىق وقۋ جۇكتەمەسى بار وقىتۋشىعا بۇل اۋىر سالماق, سونىمەن بىرگە كافەدرالاردا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردىڭ دەنى عىلىمنىڭ جەكەلەگەن جانە دە وقىتۋ-ادىستەمەلىك ماسەلەلەرىنە بايلانىستى بولىپ جاتادى. ال قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ جەكە عىلىم سالاسى رەتىندەگى ءاربىر قۇرىلىمدىق, سالالىق, سالاارالىق دەڭگەيلەرىن كەشەندى ءارى جۇيەلى تۇردە الەمدىك لينگۆيستيكانىڭ جاڭا باعىتتارى تۇرعىسىنان ماماندانعان عىلىمي مەكەمە عانا جۇزەگە اسىرا الاتىنى داۋسىز. * * * قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعى – سارقىلماس قازىنا, مۇنى جيناستىرىپ, عىلىمي زەردەدەن وتكىزە وتىرىپ, جۇيەلەنگەن اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندىق قالىپقا ءتۇسىرۋ الداعى ۇلكەن ماقساتتاردىڭ ءبىرى. بۇل سوزدىك قور ءتىلدىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ نەگىزى بولادى, سونىمەن بىرگە ۇزدىكسىز تولىعىپ, جەتىلىپ وتىراتىن اشىق جۇيەگە اينالادى. ىرگەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدەن باسقا دا ينستيتۋتىمىزدىڭ عىلىمداعى عانا ەمەس, قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋمەن بايلانىستى جوسپارلارىمىز كوپ, الدىمەن قازاق ءتىلى كافەدرالارىمەن بايلانىستى جانداندىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, سەبەبى ولار ءبىزدىڭ بولاشاق كادرلارىمىزدى دايىندايتىن ءبىلىم ورىندارى. وتكەن جىلى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ءسارىنجىپوۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن PhD دوكتورلارى مەن ماگيسترلەردى دايارلاۋ ءىسىن قولعا الدىق. بۇل ءبىر وتە قۇپتارلىق, وڭدى ءىس-شارا بولدى دەۋگە بولادى. ينستيتۋتتىڭ شەت ەلدەردەگى وسى تەكتەس عىلىمي ورىندارمەن بايلانىسى دا جولعا قويىلا باستادى. كەڭەستىك كەزەڭدە عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنداعى زەرت- تەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ رەسپۋبليكاارالىق بايلانىسى كوپ بولاتىن. ودان كەيىنگى جىلدارى بۇل بايلانىستار ءبىراز السىرەدى. ينستيتۋت, اسىرەسە, تۇركىتانۋ ورتالىقتارىمەن بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلى. مۇنداي بايلانىستاردىڭ العاشقىلارى عىلىم كوميتەتىنىڭ كومەگىمەن ءىسساپارلار نەگىزىندە جۇزەگە استى. ينستيتۋتىمىز جۋىق ارادا تۇركيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, قىتايداعى شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىمەن, ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىمەن, وزبەكستانداعى عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىمەن, ازەربايجان ءتىل ينستيتۋتىمەن, رەسەيدەگى ءتىل ينستيتۋتتارىمەن بايلانىس ورناتىپ وتىر. ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ «ءتىلتانىم» سەكتسياسىنا ءبىزدىڭ مەكەمە – ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جەتەكشىلىك ەتتى. بۇل باعدارلامانىڭ ەلىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىن حالىققا جەتكىزۋدەگى ءرولى ءوز الدىنا, ال ينستيتۋتىمىز ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرىن پراكتيكاعا ەنگىزۋگە جول اشقانى ماڭىزدى. بۇل باعدارلاما اياسىندا قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي-لينگۆيستيكالىق بازاسىن قۇرايتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى, قوعامدىق سۇرانىسى جوعارى قازاق ءتىلىنىڭ ءبىرتالاي ءنورماتيۆتى سوزدىكتەرىن جارىققا شىعاردىق. ولار «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەر سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ فرازەولوگيالىق سوزدىگى». بۇل سوزدىكتەردىڭ بارلىعى الەمدىك تاجىريبەدەگى سوزدىك جاساۋ ءىسىنىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, مازمۇنى مەن ساپاسى جاعىنان جاڭارىپ شىققان اكادەميالىق سيپاتتاعى سوزدىكتەر. سونداي-اق, الەۋمەتتىك-مادەني ماڭىزى ەرەكشە قازاق كىسى ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىن نورمالاۋعا بايلانىستى ەڭبەكتەردى دايىنداۋ قولعا الىندى. قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى شەكسىز. حالىق باردا ءتىل بار, قوعام باردا ونىڭ قىزمەتى بار. ءار زامان ءتىل عىلىمىنىڭ الدىنا ءوز تالاپتارىن قويادى, سوعان قاراي عالىمدار ءتىلدى زەرتتەپ وتىرادى. الايدا, زەرتتەۋدىڭ ماقساتى قانداي بولۋ كەرەك, قانداي ماقساتقا جۇمىلۋ كەرەك, ويتكەنى كەيدە ماقساتتىڭ ءوزى يگى بولا بەرمەيدى, قالاي زەرتتەۋ كەرەك, قانداي مىندەتتەردى شەشۋ قاجەت دەپ ماسەلەنى دۇرىس قويا ءبىلۋ ماڭىزدى. سەبەبى, ءتىل ۇلتتىڭ جۇرەگى, ال ونى شىنايى ماماننىڭ قولىنا تاپسىرعان ءجون بولار؟ قولدا بار, ءداستۇرى بۇرىننان قالىپتاسقان, ءوز الدىنا قارا شاڭىراق بولىپ وتىرعان ينستيتۋتتى كەڭەيتىپ, ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, ونىڭ بازاسىن كۇشەيتىپ, كادرلارىن جاقسارتىپ, شتاتىن كەڭەيتۋ يگىلىكتى ءىس دەپ ويلايمىز. سەبەبى, قوعامدىق عىلىمدار ىشىندەگى ءتىل عىلىمىنىڭ بۇگىنگى كۇنى ماڭىزى ەرەكشە بولىپ وتىر. سوندىقتان ونى زەرتتەيتىن مەكەمە دە سوعان سايكەس بولۋ كەرەك دەپ تۇسىنەمىن. قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى قوعامداعى جاعدايىندا كوڭىل الاڭداتار جايلار بار. ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەڭ الدىمەن, ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە قولدانىلۋى كەڭەيە باستاعانى راس. سونىمەن بىرگە, ءوزىمنىڭ بايقاۋىم بويىنشا, ايتىپ وتىرمىن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن, پارلامەنتتەن, وبلىس, قالا اكىمشىلىكتەرىنەن قاتىناسحاتتار قازاق تىلىندە كەلىپ جاتاتىنى دا وڭ قۇبىلىستار. الايدا, ءبىر وكىنىشتىسى, سولارعا قاراستى ورتالىق بۋىنداعى – دەپارتامەنت, كوميتەتتەردەگى باس مامان, جەتەكشى مامان سياقتى كەيبىر قىزمەتكەرلەردەن مۇنداي دۇرىس قاتىناس بايقالمايدى, ءتىپتى قويعان تالاپتارعا قۇلاق اسپايتىن جايتتار دا كەزدەسەدى. سولار دايىنداعان قۇجاتتار مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس, ورىس تىلىندە كەلىپ جاتادى. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسقارۋ جۇيەسى قولدانىسىنداعى جاعىمدى دا جاعىمسىز قۇبىلىستار بولسا, اقپارات جۇيەسىندەگى كورىنىس بۇدان وزگەشەلەۋ. بۇل سالاداعى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس كەڭىستىگى تار. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى ورىس ءتىلدى قۇرالدار جاۋلاپ الدى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ دۇرىس جۇزەگە اسپاي وتىرعانىن كورسەتەدى. سەبەبى, وندا تىلدەردىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەتى, ياعني مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز مارتەبەسىندە, باسقا تىلدەردىڭ ءوز مارتەبەسىندە قولدانىلۋى كوزدەلگەن, ال اقپارات سالاسىنداعى جاعدايدى ءالى كۇنگە دەيىن «ۇيلەسىمدى» دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. مەملەكەتتىك تىلدەگى اقپارات قۇرالدارىنىڭ يەلەنگەن كەڭىستىگى, سانى مەن ساپاسى ءتيىستى دەڭگەيدە, ءتىپتى قوعامنىڭ ارتىپ وتىرعان سۇرانىسى دەڭگەيىندە ەمەس. قوعام سۇرانىسى ارتىپ وتىر دەيتىنىم, بۇگىنگى تاڭدا قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سانى كوبەيىپ كەلەدى, اۋىلدى جەرلەردى بىلاي قويعاندا, قالالى جەردىڭ باسقا ۇلت وكىلدەرى بالالارىن جەتەكتەپ قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىنە اكەپ تاپسىرىپ جاتقاندارى بار. سوندا قازاق ءتىلدى اقپاراتتى تۇتىنۋشىلارىنىڭ سانى ارتىپ وتىرعانىمەن, ولاردى قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالدار سانى جەتكىلىكسىز. ال سان از جەردە ساپانىڭ دا قانداي بولاتىنى بەلگىلى. ءسوزىمدى بارىنە بەلگىلى «تەك قازاق تىلىندە عانا سويلەيتىن تەلەديدار جوق, اۋىل-اۋىلدارعا تۇگەلدەي تارايتىن گازەت, راديوارنا سانى ءبىرلى-جارىم عانا» دەگەندەرمەن دايەكتەمەي-اق قويايىن, قازىرگى قازاق ارنالارىنداعى ءورىستىلدى باعدارلامالارىنىڭ كورەرمەندەرىنىڭ ازايعانىن ايتپاقپىن. سەبەبى, ءورىستىلدى كورەرمەن ساپاسى جاعىنان الدەقايدا جوعارى تۇرعان رەسەي ارنالارىنا ارتىقشىلىق بەرەدى. سوندا تەلەديدارداعى اسىل ۋاقىت كورەرمەنى از بوس باعدارلامالارعا كەتىپ جاتقان سياقتى, وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك پە دەيمىن. * * * ال ەندى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ عىلىم سالاسىنداعى قولدانىسى تۋرالى ايتساق, مۇندا دا وڭ قۇبىلىستار جەتكىلىكتى. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان ديسسەرتاتسيا, مونوگرافيا, عىلىمي ماقالا سانى ارتقان ەدى. الايدا, ءبىر وكىنىشتىسى, تەحنيكا, جاراتىلىستانۋ سالاسىندا قازاقتىلدى ەڭبەكتەر دە, عالىمدار دا از. سوندىقتان دا بۇل سالادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسى اقساپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبىن مەن قوعامنىڭ تەحنيكالانۋىمەن تۇسىندىرەر ەدىم. قازىرگى كەزدە تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ سالالارىنىڭ ماماندارى قوعامدا كۇشتى پوزيتسيالاردى يەلەنىپ تۇر, الايدا ولاردىڭ بارلىعىندا گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا, سونىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە ءتيىستى ءمان بەرىلمەيدى, قوسالقى ءپان رەتىندە قارايدى. سوندىقتان تەحنيكالىق عىلىم سالالارىن گۋمانيزاتسيالاۋ كەرەك جانە ونى قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ-وقىتۋدىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋ اسا قاجەت. سوندا عانا عىلىم قازاق تىلىندە دامي الماق. قازاق ءتىلى الەۋەتى زور, مۇمكىنشىلىگى مول, ءداستۇرلى جولمەن تاريحي دامۋ كەزەڭدەردەن ءوتىپ كەلە جاتقان جۇيەلى دە, باي قۇرىلىم. جالپى العاندا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى زامان تالابىنا ساي جۇمىس جاساپ كەلەدى دەپ ويلايمىز. ينستيتۋت سوڭعى ءۇش-ءتورت جىل توڭىرەگىندە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مازمۇنى مەن ونى وقىتۋ ادىستەمەسى, ديداكتيكاسىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق قازاق ءتىل ءبىلىمى بويىنشا وقۋلىقتار مەن لەكتسيالار كۋرسىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 30-دان استام وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىن, 40 شاقتى سوزدىك, 30-دان استام مونوگرافيا, 50 شاقتى عىلىمي جيناق شىعاردى. سولاردىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قازاق گرامماتيكاسىن زاماناۋي تۇرعىدا وقىتۋعا قاجەتتى عىلىمي نەگىز بولىپ تابىلاتىن 2 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ فۋنكتسيونالدى گرامماتيكاسى», «قر تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» اياسىندا دايىندالعان 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى», تىلدىك بىرلىكتەردى لەكسيكوگرافيالاۋدىڭ جاڭا لينگۆوتەحنولوگياسى بويىنشا كولەمى جانە مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگى تۇرعىسىنان تۇركى الەمىندەگى بارابار سوزدىكتەر ىشىندەگى بىرەگەي ۇجىمدىق ەڭبەك بولىپ تابىلاتىن ۇلكەن بىرتومدىق تۇسىندىرمە «قازاق سوزدىگى», جاڭا باسىلىمداعى «ورفوگرافيالىق سوزدىك», اكادەميك ءا.قايداردىڭ «قازاق تىلىندەگى قوس سوزدەر: زەرتتەۋ جانە سوزدىك» اتتى ەڭبەگى, وسى جولدار اۆتورىنىڭ «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەرمينولوگياسى ماسەلەلەرى», «قازاق فرازەولوگيزمدەرى مەن پەريفرازدارى», ج.مانكەەۆانىڭ «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى مونوگرافيالارى جارىق كوردى. مول تىلدىك جانە ەتنولينگۆيستيكالىق دەرەكتەر مەن ماعلۇماتتاردى (قازاق قوعامىنىڭ شەجىرەلى تاريحى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, كاسىبى مەن شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ونەرى مەن سالت-ءداستۇرى, حالىقتىق ولشەمدەرى مەن ءدىني كوزقاراسى, مادەني-اكسيولوگيالىق قورى, تابيعاتقا بايلانىستى دۇنيەتانىمى مەن ۇعىم-تۇسىنىكتەرى, ت.ب.) قامتىعان ءۇش ەرەكشە لەكسيكوگرافيالىق ەڭبەكتەن تۇراتىن اكادەميك ءا.ت.قايداردىڭ «قازاقتار انا ءتىلى الەمىندە (ەتنولينگۆيستيكالىق سوزدىك). – ت. 1-3. – ادام. – قوعام. – تابيعات» اتتى تاريحي-ەتنولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر تسيكلى جارىققا شىقتى. «عىلىمي قازىنا» زەرتتەۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەرياسى بويىنشا قازاق لينگۆيستيكاسىن جەكە عىلىم سالاسى رەتىندە دامىتقان ءىرى قوعام قايراتكەرلەرى, قازاقتىڭ تۇڭعىش ءتىلتانۋشىسى ا.بايتۇرسىن ۇلى, تۇڭعىش ءتىلتانۋشى-پروفەسسورى ق.جۇبانوۆ, اكادەميك س.كەڭەسباەۆ, پروفەسسورلار ن.ساۋرانباەۆ پەن م.بالاقاەۆتىڭ ءومىرى مەن ءتىلتانۋشىلىق قىزمەتتەرىنە ارنالعان عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر دايىندالىپ, جارىق كوردى. وسى «عىلىمي قازىنا» زەرتتەۋ باعدارلاماسى اياسىندا «قازىرگى قازاق ءتىلى» اتتى 5 تومدىق اكادەميالىق عىلىمي ەڭبەك دايىندالىپ وتىر. بۇرىننان قالىپتاسقان اكادەميالىق ورتادا, اكادەميالىق ستيلدە جۇمىس ىستەيتىن ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى سانى جاعىنان دا, ساپاسى جاعىنان دا ەلدى سۇيسىنتەرلىكتەي دەڭگەيدە. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاعداي بار. بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرمىز. حالقىمىزدىڭ تاريحى «حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى باعدارلاما اياسىندا زەرتتەلىپ جاتىر. ال قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى زەرتتەلىپ وتىرعان جوق. قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى بويىنشا كوپتومدىق ەڭبەك جازۋعا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى. مينيسترلىك قولداپ جاتسا, ماقساتتى, نىسانالى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا وسى ماسەلەمەن اينالىسۋعا بولار ەدى. دەي تۇرعانمەن, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ نەگىزىنەن گرانتتىق تاقىرىپتار بويىنشا جاسالاتىن ەڭبەك ارقىلى, سول تاقىرىپتاردىڭ ورىنداۋشىلارى رەتىندە الاتىن جالاقىمەن كۇن كورەتىندىگى ايان. گرانتتىق زەرتتەمەلەردىڭ جالپى سوماسى 2012 جىلى – 82 ميلليون تەڭگەنى قۇراسا, 2013 جانە 2014 جىلدارى 110 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بولعان ەدى. بيىلعى عىلىمي ساراپتامادان وتكەن 9 تاقىرىبىمىزعا بار بولعانى 34 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات ءبولىنىپ وتىر. اتالعان قارجى (34 ميلليون) 90-داي قىزمەتكەرى بار عىلىمي ينستيتۋتتىڭ قاي مۇقتاجىنا جاۋاپ بەرە الماق؟ بۇل زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قاجەت دەپ سۇرالعان سومادان ءۇش ەسە كەم. وسىنداي جاعدايدا, ۇجىمنىڭ بۇدان ارعى جاي-كۇيى قالاي بولماقشى دەپ الاڭداپ وتىرعان جاعدايىمىز بار. ءتىل ينستيتۋتى – ۇلتتىق ينستيتۋت ەمەس پە؟ وعان نەمقۇرايدى قاراۋ ەلدىگىمىزگە ءمىن بولماس پا؟! وسى ماسەلەنى ويلانا, ويلاسا جۇرەلىك, اعايىن. ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇعا اكادەميگى, پروفەسسور. الماتى.