ونى استانانىڭ م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ ەلوردادا تۇڭعىش رەت ساحنالادى. قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى گۇلسينا ميرعاليەۆا, كوركەمدىك جەتەكشىسى ەركىن قاسەنوۆ. ستسەناريدى رەجيسسەر گ.ميرعاليەۆا بولات جانداربەكوۆتىڭ «ساقتار» رومانىنىڭ جەلىسىندە «توميريس – ساق پاتشايىمى» دەگەن اتاۋمەن دايىنداعان ەكەن. كولەمدى روماننان توميريس پاتشايىمعا قاتىستى وقيعانى ساحناعا ىقشامداپ, دايىنداۋ وڭاي بولماسى بەلگىلى. الايدا, شىعارماشىلىق توپ بۇل ىستە تولاعاي تابىسقا قول جەتكىزگەنى كورىنىپ تۇر. وتكەن جۇمادا پرەمەراسى بولعان قويىلىمدى تالعامپاز كورەرمەن جاقسى قابىلدادى.
ساق پاتشايىمى ءتوميريستىڭ باستان كەشكەندەرى ەجەلگى قازاق دالاسىنىڭ ۇرپاقتارعا جەتكەن ايتۋلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى. ساقتاردىڭ تۇركىتىلدەس بولعاندىعىن دا عىلىم بەرتىن دالەلدەدى. دەمەك, ولاردى باسقا دا قازىرگى ورتالىق ازيا حالىقتارى سياقتى قازاقتاردىڭ دا ارعى بابامىز دەپ ايتۋعا قاقىسى بار, ويتكەنى جەرى ءبىر, ءتىلى ءبىر, ءدىلى دە ۇقساس جانە ت.ب. ەسىك قورعانىنان تابىلىپ, ساق حانزاداسى دەپ تانىلعان «التىن ادام» ولاردىڭ ۇلكەن وركەنيەتكە قول جەتكىزگەنىن, مەتالل عانا ەمەس, باسقا دا جەر رەسۋرستارىن شىنايى شەبەرلىكپەن يگەرە العانىن كورسەتتى. مىنە, سوندىقتان دا ساق پاتشايىمى ءتوميريستىڭ ومىرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق قازاق ەلىندە كوپتەن بەرى پايدا بولعان.
ەكى بولىمنەن تۇراتىن قويىلىمنىڭ مۋزىكاسى باسىنان اياعىنا دەيىن دومبىرانىڭ ءۇنىمەن الىپ جۇرىلگەنى سارى دالانىڭ سايىن جۇرتىن, قازاقى رۋحتى, پاتريوتتىق سەزىمدى جاس ۇرپاقتىڭ, اسىرەسە ورىستىلدەس بۋىننىڭ ساناسىنا سىڭىرۋدە ۇلكەن ءرول اتقارىپ تۇر.
كورىنىستەر پارسى پاتشاسى كيردىڭ تۇسىنەن شوشىپ ويانۋىنان باستالادى. ماڭىنداعى ەلدەردىڭ ءبارىن جاۋلاپ, ەرىككەن, زەرىككەن, ءتىپتى كۇشىنە سەنىپ شالىعا باستاعان قانقۇيلى پاتشا ەندىگى كەزەكتە كىمدى شاپسام ەكەن دەپ ويلانىپ جۇرەدى. وسىنداي كەزدە اناسى تۇسىنە كىرىپ, مۇنى قانىشەرسىڭ دەپ ايىپتايدى. وسى جەردەگى ديالوگتار ونىڭ ساناسىن سەلك ەتكىزىپ, ەندىگى قانتوگىستەردەن باس تارتقىزسا كەرەك ەدى. الايدا, ول العان بەتىنەن قايتپايدى. ليديا پاتشالىعىن جاۋلاپ الىپ, ونىڭ پاتشاسى كرەزدى وزىنە اقىلشى ەتەدى. ەندى ۆاۆيلوندى شاپپاق ويى بار, وسى ارادا وعان ساق باتىرى رۇستەم (د.اننيكوۆ) شاعىن قولىمەن كەلىپ قوسىلادى. وزىنە شىن بەرىلگەندىگىن سىناۋ ءۇشىن كير ونى ۆاۆيلوندى شاپقان قولدىڭ الدىڭعى لەگىنە شىعارادى. رۇستەم ۇلكەن ەرلىك كورسەتىپ, كيردىڭ كوڭىلىن تابادى. پاتشا ونى دا ساراي ماڭىنداعى قىزمەتىنىڭ بىرىنە قويادى. ايتسە دە, كيردىڭ ماڭىنداعى كەڭەسشىلەردىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرىنەن ونىڭ پاتشاعا سەنىمدى ادامعا اينالۋى قيىن. ونىڭ ۇستىنە كيردى ساق دالاسىن جاۋلاپ الۋعا شاقىرعان ۇگىتتەردىڭ ىسكە اسىرىلاتىنىنا كوزى جەتكەن سوڭ رۇستەم اتتىڭ باسىن تۋعان ەلىنە بۇرىپ, ءوزىنىڭ توميريس پاتشايىمىن قورعاۋعا اتتانادى.
رەجيسسەر كيردى زىميان, قانىشەر, ايار, سۇم, سونىمەن بىرگە قولباسشى, ۇلكەن دارىن يەسى ەتىپ كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن سياقتى. بىراق ونىڭ ءرولىن ويناعان رومان چەحونادسكي ادامنىڭ مي قاباتتارىنىڭ تەرەڭ قىرتىستارىندا جاتاتىن وسىناۋ قاسيەتتەردى ءرولدى سومداۋ بارىسىندا تولىق اشتى دەپ ايتا المايسىڭ. الايدا, ونىڭ سۇرقيالىق, الدى-ارتىن ويلاپ وتىراتىن قۋ, كەڭەسشىلەرىنىڭ اقىلىمەن ساناساتىن تاقىس قاسيەتتەرىن اكتەر ءبىرشاما كورسەتىپ باققان. ال اششى ايعاي, اقىرۋمەن ايان بەرەتىن قورقىنىشتى ەلەستەر وقيعانىڭ درامالىق سيپاتىن ءبىرشاما كوتەرە تۇسكەن. قازىرگى دراما قوزعالىس, قيمىلدىڭ شالتتىعىن, كورەرمەندەردى تەرەڭ ويلى سوزدەرمەن كوپ جالىقتىرماۋدى قاجەت ەتەدى. قويىلىمدا وسى تالاپتار دا قاتتى ەسكەرىلىپتى.
توميريس پاتشايىمنىڭ تاعدىرى وڭاي ەمەس, ىشكى-سىرتقى تارتىستار, رۋ باسىلارىنىڭ, ساراي ماڭىنداعى قىزمەتشىلەردىڭ ونى تاقتان تايدىرۋدى اڭساعان جىمىسقى ارەكەتتەرى ءجيى بولىپ تۇرادى. اكەدەن مۇراعا قالعان پاتشا بولۋ قۇقى عانا ەمەس, تەرەڭ اقىلى, بيىك پاراساتى, قيتۇرقى ايلاسى, سونىمەن قاتار جاۋىنگەرلىك ەرلىگى دە ونىڭ تاقتى بەكەم ۇستاۋىنا قىزمەت ەتەدى. الايدا, سۇلۋ كوركى دامەلى ەركەكتەردىڭ كوز قۇرتىنا اينالىپ, وسى تۇرعىدان دا ونى ءسۇرىندىرۋ ادىستەرى كوپ جاسالادى. توميريس ءوز قالاۋىمەن باتىر جىگىت رۇستەمگە تۇرمىسقا شىعادى. ەكەۋىنىڭ قوسىلۋىن سيمۆولدىق ادىستەرمەن كورسەتۋدە رەجيسسەردىڭ تاپقىرلىق شەبەرلىگى تابىستى بولعان. سونىمەن قاتار, تۇركىلەردىڭ توتەمى – كوك ءبورى ەلەسىنىڭ ولاردىڭ نەكەسىن قولداۋى, اۋاعا, وتقا, سۋعا تاپسىرۋى سياقتى كورىنىستەر توميريس وقيعاسىن قازاق تاريحىنا جاقىنداتا تۇسەدى. ايتا كەتەرلىگى, مۇنداي تالپىنىستار درامانىڭ ونە بويىندا ورىن العان.
توميريس پەن رۇستەمنىڭ ارالارىنان سپارگاپيس ەسىمدى بالا دا دۇنيەگە كەلەدى. الايدا, سىپسىڭداعان وسەكتەر ءتوميريستى باحتيار دەگەن جاس جىگىتپەن كوڭىل قوستى دەگەن وتىرىكتى لاۋلاتىپ, نامىسى قايناعان باتىر جىگىت شاعىن قولىمەن كيردىڭ ەلىنە اتتانىپ كەتۋى سول.
ءتوميريستىڭ ءرولىن ويناعان اناستاسيا ۆورونتسوۆا كورەرمەندەرگە ءبىرشاما جاقسى اسەر قالدىردى. دەگەنمەن, كەيبىر كورىنىستەردە ونىڭ جەڭىل ويلىلىعى, ءتىپتى جەڭىلتەكتىگى دە باسىم. ماسەلەن, باحتياردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسە دە وزىنە وسەكپەن تەلىگەن جىگىتتى توميريس تاپتىرىپ الادى. وسى ارەكەتتى: «باحتيار دەگەن كىم ءوزى, قايدا, كانە, سەن بە؟!» دەپ زالعا ايعايلاعان توميريستىڭ ارەكەتى وسى سوزىمىزگە ءدالەل. اقىلدى ايەلدىڭ ىشكى تەبىرەنىسى, سۇيگەنىنەن ايىرىلعان جان كۇيزەلىسى بۇلاي بەرىلمەسە كەرەك ەدى-اۋ دەيسىڭ كەيدە. ال باحتياردى تاپقاندا ونىڭ سۇلۋلىعىنا عاشىق بولىپ, بىردەن قۇشاعىنا قۇلاعانى دا توميريس وبرازىنىڭ ساپاسىن ارتتىرمايدى.
جاس اكتريسا اناستاسيا ۆورونتسوۆانىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى دە جەتىڭكىرەمەي تۇر ما دەپ قالدىق.
درامانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە توميريس پاتشايىم مەن كيردىڭ سوعىسى كورىنەدى. ساحناداعى سوعىستى جارق-جۇرق ەتكەن جارىقتىڭ ارناۋلى ەففەكتىسىمەن ارلەندىرىپ, ايعاي-ۇيعاي, شاڭ-شۇڭ دىبىستارمەن قويۋلاندىراتىن ەجەلگى ادىستەن رەجيسسەر باس تارتىپ, وزگەشە شەشىم جاساپتى. جارىق ەففەكتىسىنىڭ فونىندا ايقاسقان جاۋىنگەرلەردىڭ سالبىراپ تۇرعان ۇزىن-ۇزىن ارقانداردى شابۋى, اقىرىندا ونىڭ ءبارى قيىلىپ, ولگەن جاۋلاردىڭ ءۇيىلىپ جاتقانى – ارقانعا ءتۇسىپ, قۇل بولمايمىز دەگەن سيمۆوليكالىق ءماندى بەرىپ تۇر. دۇرىلدەگەن وسى ستسەنا كورەرمەندەردى قاتتى ءتانتى ەتتى. اسىرەسە, جاس كورەرمەندەردىڭ پاتريوتتىق سەزىمى شارىقتاپ, ساقتاردىڭ جەڭىسىنە قىزىپ وتىردى. توميريس كيردىڭ باسىن «ىزدەگەنىڭ قان ەدى, ەندى قانىپ ءىش» دەپ قان تولى شەلەككە باتىردى...
وسى كۋلميناتسيامەن توقتاۋعا ءتيىس سپەكتاكل ءتوميريستىڭ پاتشادان گورى انالىق سەزىمىن جوعارى ساتىعا كوتەرىپ, ونىڭ قازا بولعان بالاسىن جوقتاۋى, سونىمەن بىرگە, سوعىسقا, قىرعىنعا لاعنەت ايتىپ, حالىقتى بەيبىت, ماڭگى ەل بولۋعا شاقىرعان ۇندەۋىمەن ءساتتى اياقتالدى.
سپەكتاكلدىڭ ساحنالىق رەكۆيزيتتەرى باي, بارلىق بي قويىلىمدارى, مۋزىكاسى ءساتتى شىقتى. وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى شەبەر سومداعان ەپيزودتىق رولدەردەگى س.ماتۆەەۆ, ا.لۋكاشەۆيچ, ب.كيريباەۆ, س.ماشتاكوۆ جانە ت.ب. ويىندارى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
پرەمەرانى تاماشالاۋعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اسسامبلەيا مۇشەلەرى, ديپميسسيا وكىلدەرى, عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر, ونەر ادامدارى, بيلىك ورگاندارى مەن باق وكىلدەرى, جالپى استانا جۇرتشىلىعىنىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى قاتىستى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».