الەمدى الاڭداتقان مۇناي باعاسى

نورۆەگيا عاجايىبىنىڭ ەرتەڭى كۇڭگىرت سولتۇستىك تەڭىزىندەگى مول مۇناي قورى نورۆەگيانى الەمدەگى ەڭ گۇلدەنگەن ەلدىڭ بىرىنە اينالدىردى. سوڭعى ۋاقىتتاعى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى سولتۇستىك كورولدىك ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. دۋالى اۋىز ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر نورۆەگيالىق ەكونوميكالىق «عاجايىپ» اياقتالۋعا جاقىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ءيا, بۇگىندە گۇلدەنۋ مەن دامۋدىڭ بيىك بەلەسىنە كوتەرىلگەن نورۆەگيا قىرىق جىلدان بەرى سولتۇستىك تەڭىزى مۇنايىنان مول ناپاقا تاۋىپ كەلەدى. قارا التىننان تۇسەتىن وراسان زور پايدانىڭ ارقاسىندا نورۆەگيا كورولدىگى ۇنەمى ەكونوميكالىق دامۋ بيىگىنەن كورىنۋدە. نورۆەگيالىقتاردىڭ تۇرمىس دارەجەسى الەمدەگى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. دۇنيە جۇزىندە نورۆەگيالىقتاردان كوپ تابىس تاباتىن ەل كەمدە-كەم. بۇل ەل ناعىز كەمەلدەنگەن سوتسياليزم جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. الايدا, ءار نارسەنىڭ شەگى بولاتىنى سياقتى, بۇل ەلدەگى «ماڭگى» دامۋدىڭ دا شەگى كورىنە باستاعانعا ۇقسايدى. وعان سولتۇستىك تەڭىزىندەگى نورۆەگيالىق پلاتفورمالارداعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ازايۋى سەبەپ بولىپ وتىر. دۇنيەنى تۇگەل قىسپاققا العان سوڭعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ بىردە-بىرەۋى بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا اسەرىن تيگىزگەن جوق. ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى مۇناي باعاسىنىڭ ەكى ەسەدەن ارتىق قۇلدىراۋ وقيعاسى نورۆەگيا ەكونوميكاسىنا بىردەن سالقىنىن تيگىزدى. ەلدىڭ بەدەلدى ماماندارى مەن ساراپشىلارى كۇردەلى كەزەڭنىڭ باستالعانىن تىلگە تيەك ەتە باستادى. «ءبىز ەندى سوڭعى 10-15 جىل كولەمىندە ۇدايى قول جەتكىزىپ كەلە جاتقان ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە الماس­پىز. ءبىز قازىر كورشىلەرىمىزبەن ءبىر قايىققا مىندىك», دەيدى نورۆەگيالىق Norges Bank اتتى بانكتىڭ پرەزيدەنتى ويستەين ولسەن Financial Times گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا. نورۆەگيا قارجى ءمينيسترى سيۆ يەنسەن دە ەندى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا سوڭعى 20 جىل كولەمىندە تۇراقتى قۇيىلىپ كەلە جاتقان قارجى كولەمىنىڭ قىسقاراتىنىن ايتادى. كەيبىر ساراپشىلار ساياساتكەرلەردىڭ ۇرەي تۋعىزىپ جۇرگەنىن, نورۆەگيا ەكونوميكاسى ءۇشىن ەشقانداي داعدارىستىڭ ءىزى دە جوق ەكەندىگىن العا تارتادى. Eurostat دەرەگى بويىنشا, وتكەن جىلى باتىس ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 3 پايىز ارتقاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. بۇل ۇلىبريتانيانىڭ كورسەتكىشىنەن دە جوعارى. ءتىپتى, مۇناي باعاسى ەكى ەسە تومەندەگەن وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا نورۆەگيا كورولدىگى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى بويىنشا كارى قۇرلىق ەلدەرى ىشىندە ەكىنشى ورىندى يەلەندى. كورولدىكتەگى جۇمىسسىزدىق كولەمى الەمدەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە – 3,7 پايىز كولەمىنەن اسپايدى. نورۆەگيا ءۇشىن الەمدەگى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ءىزسىز كەتپەيتىنى انىق. ويتكەنى, قارا التىن بۇل ەلدىڭ ەكسپورتىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى. ال مۇناي ونەركاسىبىنە سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى بۇكىل ەكونوميكاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 20 پايىزىنان استام. نورۆەگيا ءۇشىن ەڭ باستى پروبلەما, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى مەن مۇناي ونەركاسىبىنە ينۆەستيتسيا سالۋ كولەمىنىڭ ارتۋ كەزەڭى تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. Word Mackenzie كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ بولجامى بويىنشا, بيىلعى جىلى مۇناي سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 18 ميلليارد دوللارعا دەيىن ازاياتىن كورىنەدى. 2015 جىلى نورۆەگيا ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمى تومەندەپ, 1 پايىزدىق دەڭگەيدە عانا بولماق. ارينە, سوڭعى جىلدارى نورۆەگيانىڭ ۇكىمەتى قارا التىن تابىسىنان تۇسەتىن مولشىلىقتىڭ ۇنەمى بولا بەرمەيتىنىن ءتۇسىندى. وسىعان وراي, ەل ەكونوميكاسىن رەفورمالاۋ ءۇردىسىن دە باستادى. بىراق ولار مۇناي باعاسىنىڭ ءدال وسىنداي كۇرت تومەندەۋىن كۇتپەگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى پلاتفورمالارداعى مۇناي كولەمى دە سارقىلىپ بارادى. ال جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ ءۇشىن مول ينۆەستيتسيا قاجەت. مۇناي باعاسى قۇلدىراعان قازىرگى كەزەڭدە مۇنداي ينۆەستيتسيا تابۋ دا وڭاي ەمەس. سولتۇستىك كورولدىگى ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل سالادا دا پروبلەمالار بارشىلىق. ارينە, سوڭعى كەزدە شامالى قۇنسىزدانا باستاعان نورۆەگيالىق كرونا بيزنەسمەندەردىڭ تىنىسىن كەڭەيتەتىنى ءسوزسىز. الايدا, نورۆەگيالىقتاردىڭ جالاقىسى ءالى كۇنگە دەيىن اقش, جاپونيا جانە ۇلىبريتانيا ەلدەرىندەگى جالاقىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە جوعارى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن. نورۆەگيادا كوزگە كورىنىپ تۇرعان داعدارىس جوق. دەگەنمەن, ەل بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرىن تومپايتاتىن مۇناي قارجىسىنىڭ ازايعاندىعى دا بارلىق سالاعا سالقىنىن تيگىزۋدە. «تۇيەنى شايقالتاتىن داۋىل تۇرسا, ەشكىنى اسپاننان كور» دەگەندەي, ەكونوميكاسى ءالسىز ەلدەرگە قاراعاندا, نورۆەگيا كورولدىگىنىڭ داعدارىستان قينالا قوياتىنداي جاعدايى جوق. بۇل ەلدىڭ مۇنايدان تۇسكەن تابىستان جيناعان «قاۋىپسىزدىك قورى» الەمدەگى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە, سونىمەن بىرگە, ەلدىڭ مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قورىندا 870 ميلليارد دوللار قارجى شوعىرلانعان. بيىل مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كەلەتىن كەرى اسەرلەردىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن وسى قارجىنىڭ 3 پايىزى جۇمسالماق.

وپەك باعانى تومەندەتۋگە مۇددەلى

نيگەريانىڭ مۇناي ءمينيسترى جانە وپەك پرەزيدەنتى ديەزامي اليسون-مادۋەكە كارتەل جاقىن ارادا مۇناي باعاسى جونىندە توتەنشە جينالىس وتكىزۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. The Financial Times گازەتى حابارلاعانىنداي, وپەك پرەزيدەنتى اراب مەملەكەتتەرىنەن باسقا ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى مۇناي باعاسى قۇلدىراپ كەتكەن قازىرگى كەزەڭدە وتە كۇردەلى جاعدايدى باسىنان كەشىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر مۇناي باعاسى ودان ءارى تومەندەيتىن بولسا, وپەك الداعى التى اپتانىڭ ىشىندە توتەنشە ءماجىلىس شاقىرۋعا ءماجبۇر بولماق. «ءبىز قازىردىڭ وزىندە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەيدى ديەزاني اليسون-مادۋەكە. ول سونىمەن بىرگە, سوڭعى كەزدە بيرجادا مۇناي باعاسىنىڭ ءبىرشاما وسكەنىن, بىراق بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس, كوپ كەشىكپەي باعانىڭ قايتادان تومەن قۇلدىرايتىنىن اتاپ كورسەتتى. «ءيا, نيگەريا مۇناي ءمينيسترىنىڭ مالىمدەمەسى مۇناي باعاسىنىڭ ۋاقىتشا جوعارىلاۋىنا سەبەپ بولدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس. جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن مۇنداي مالىمدەمە نيگەريا, ۆەنەسۋەلا نەمەسە ليۆيا تاراپىنان ەمەس, پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرىنەن شىعۋى كەرەك», دەيدى Strategic Energy & Economic Research كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى مايكل لينچ. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە وتكەن وپەك باسقوسۋىندا ءبىر اۋىزدى شەشىم قابىلدانبادى. جەتەكشى مۇناي ءوندىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ودان ءارى ارتتىرۋ ساياساتىن ۇستانۋدا. بىرىككەن اراب امىرلىگىنىڭ مۇناي ونەركاسىبى ءمينيسترى سۋحايل ال مازۋري وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وپەك كەزەكتەن تىس ءماجىلىس شاقىرمايتىندىعىن, مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 40 دوللاردان ءتۇسىپ كەتسە دە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەتىلمەيتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. ال ساۋد ارابياسىنىڭ حانزاداسى ال-ۆاليد يبن ەندى قانداي شارا قولدانسا دا, مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 100 دوللارلىق مەجەگە جەت­پەي­تىندىگىن ايتادى. ءتىپتى, The Financial Times گازەتىنىڭ ساراپشىلارى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى بولاشاقتا 20 دول­لارعا دەيىن تومەندەيتىنىن ايتادى. بۇل وپەك تاراپىنان اقش-تاعى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كولەمىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شارا بولماق. رەسەي ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى ۆلاديمير ءۆولوشيننىڭ ايتۋىنشا, نيگەريا, ۆەنەسۋەلا نەمەسە ليۆيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەتى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى قيىندىق كورىپ وتىرعانى ساۋد ارابياسى ءۇشىن ماسەلە ەمەس. ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى وپەك-ءتىڭ كوشباسشىلارى اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدى تومەندەتىپ, الەمدىك رىنوكتاعى وزدەرىنىڭ شەشۋشى ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مۇناي باعاسىن بارىنشا تومەندەتۋگە مۇددەلى. «اقش-تاعى بارلىق ارزان مۇناي رىنوكقا شىعىپ, بۇل ەلدەگى «تاقتاتاس توڭكەرىسىنىڭ» بەتى قايتقان كەزدە عانا تاياۋ شىعىستا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەگەندىگى, الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلەتىندىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا بولادى. ۇيىمنىڭ كوشباسشى مەملەكەتتەرى الەمدىك مۇناي باعاسىن قۇلدىراتۋ ارقىلى اقش-تىڭ الەمدىك رىنوكتاعى بەدەلىن تومەندەتپەي تىنبايدى», دەيدى ۆلاديمير ۆولوشين. بۇرىنعى مينيستر جاۋاپقا تارتىلدى افينادا گرەكيانىڭ بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى يورگوس پاپاكونستانتينگە قارسى سوت باستالدى. ول مينيستر كەزىندە قارجىلىق قيتۇرقىلار جاساعانى ءۇشىن ايىپتالۋدا. اتاپ ايتقاندا, بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى قارجىلارىن شەتەلدەردەگى بانكتەرگە جاسىرعان 2 مىڭنان استام گرەكتەردىڭ ءتىزىمىن وزگەرتكەن. Euronews اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, گرەك بايلارىنىڭ شەتەلدەرگە جاسىرعان بۇل قارجىدان ەل بيۋدجەتىنە ەشقانداي سالىق تۇسپەگەن. 2010 جىلى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى ءمينيسترى بولعان, قازىر حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستين لاگارد HSBC بانكىنىڭ شۆەيتساريالىق بولىمشەسىندە ءوز قارجىلارىن جاسىرعان گرەكيا بايلارىنىڭ ءتىزىمىن جاساعان بولاتىن. ناق وسى ءتىزىم گرەكيا قارجى ءمينيسترى پاپاكونستانتينگە تاپسىرىلعان ەكەن. بىراق ول بۇل ءتىزىم بويىنشا ەشقانداي شارا قولدانباعان. وسىدان ەكى جىل وتكەننەن كەيىن, ياعني 2012 جىلى گرەكيا ەلىنىڭ باق-تارى سالىقتان قاشىپ, ءوز قارجىلارىن شەتەلگە جاسىرعان بايلاردىڭ ءتىزىمىن جاريا ەتتى. وسى ءتىزىم بويىنشا انىقتالعانىنداي, 2 مىڭنان استام داۋلەتتى گرەكتەر شۆەيتساريا بانكىندە 500 ميلليون ەۋرونى ساقتاپ كەلگەن. مىنە, وسى سالىق كيكىلجىڭى ەلدەگى قارجى داعدارىسىن ودان ءارى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. «قاتاڭ ۇنەمدەۋ» ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعان ۇكىمەتكە قارسى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ نارازىلىعى كۇشەيدى. تەكسەرىس بارىسىندا, پروكۋراتۋرا اتالمىش تىزىمنەن قارجى ءمينيسترى پاپاكونستانتيننىڭ ءۇش بىردەي تۋىسىنىڭ ءۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتكەنىن انىقتادى. اقىرى پاپاكونستانتين بيلىك پارتياسى پاسوك-تىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ, ءىسى سوتقا تاپسىرىلعان بولاتىن. پاپاكونستانتين بولسا, وزىنە تاڭىلعان ايىپتى مويىندامايدى. دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».