زەينەتاقى جۇيەسىندەگى وزگەرىس – كەلەشەكتىڭ قامى

كەيىنگى بەس جىلدا ەل ازاماتتارى زەينەتاقى جيناعىنان مەرزىمى­نەن بۇرىن 5 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارا­جاتتى پايدالانعان. بۇل دەنساۋ­لىقتى دۇرىستاپ, تۇرعىن ءۇي جاع­دايىن جاقسارتۋعا وڭتايلى مۇم­كىن­دىك بولعانى راس. الايدا باستا­ما­نىڭ باستاپقى مازمۇنىن بۇر­ما­لاپ, ءتۇرلى كولەڭكەلى جولدار ار­قىلى قاراجاتقا قول سالعان ادام­دار از بولعان جوق. سونىڭ سالدارى­نان وتكەن جىلدان بەرى زەينەت­اقى قورىنان مەرزىمىنەن بۇرىن اقشا الۋ مۇمكىندىگى ءتۇرلى كەدەر­گىگە ۇشىرادى. ماسەلەن, جىل با­سىندا جەتكىلىكتىلىك شەگى 10 پا­يىزعا دەيىن وسسە, قارجىنى كەيبىر اۋرۋ تۇرلەرىنە, تۇرعىن ۇيگە پايدا­لانۋعا ۋاقىتشا ءۇزىلىس جاسالدى. اقى­رىندا بجزق بيىلعا ارنالعان جاڭا جەتكىلىكتىلىك شەگىن بەلگىلەدى. كەي جاس توپتارىندا شەك ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن.

جەتكىلىكتىلىك شەگىنىڭ كوتەرىلۋى جاڭا ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىس­تى بولىپ وتىر. بۇعان دەيىن شەك نەگىزى­نەن سالىمشىنىڭ جاسىنا قاراي ەسەپتەلسە, ەندى وعان زەينەتكە شىعۋعا دەيىنگى كەزەڭ, كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, بولاشاقتاعى مىندەتتى جارنالار كولەمى, ينۆەستيتسيالىق كىرىس جانە وزگە دە ۇزاق­مەرزىمدى كورسەتكىشتەر قوسىلدى. ياعني مەملەكەت ازاماتتىڭ زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن لايىقتى تابىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاجەتتى ەڭ تومەنگى جيناق كولەمىن دالىرەك ەسەپتەۋگە ۇمتىلىپ وتىر.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وزگەرىس­تىڭ باستى ماقساتى – سالىم­شىلاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەلەرىن قورعاۋ.

«زەينەتاقى جيناقتارى – قارا­پايىم دەپوزيت نەمەسە كۇندەلىكتى شىعىندار­عا جۇمسالاتىن قارجى كوزى ەمەس. ونىڭ نە­گىزگى ماقساتى – ازامات­تاردى زەينەتكەر­لىك جاسقا جەت­كەن­نەن كەيىن تۇراقتى تابىس­پەن قامتاماسىز ەتۋ. مينيسترلىك زەينەت­­اقى قاراجاتى ەڭ الدىمەن ازامات­تار­دىڭ بولاشاقتاعى زەينەتاقى تولەمدەرىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى باس­شىلىققا الادى. سەبەبى بۇگىن جيناقتى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ ەرتەڭگى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەيدى مينيسترلىك.

مينيسترلىك دەرەگىنشە, جەت­كىلىكتىلىك شەكتەرى كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە قايتا قارالماعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى مەن ەكونوميكانىڭ وزگە دە كورسەتكىشتەرى وزگەردى. سوندىق­تان جاڭا شەكتەردى ەن­گىزۋ زەينەت­اقى جۇيەسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى­لىعىن ساقتاۋعا باعىتتالىپ وتىر.

بۇل ۇستانىمدى قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ تە قول­دايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا زەينەتاقى جيناق­تارىنا تۇرعىن ءۇي الۋعا نەمەسە جوندەۋگە ارنالعان قوسىمشا قارجى كوزى رەتىندە قاراۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. الايدا مۇنداي ءتاسىل زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تابيعاتىنا قايشى.

«مەن زەينەتاقى جيناقتارىن جاپپاي الۋعا قارسى بولدىم. ويتكەنى زەينەتاقى اقشاسى تابيعاتى جاعىنان باسپانا الۋعا نەمەسە جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ارنالعان جيناق ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگى بۇرىنعىداي بولمايتىن قارتتىق شاعىنا ارنالعان قارجى. سوندىقتان جەتكىلىكتىلىك شەكتەرىنىڭ كوتەرىلۋىن قيسىندى ءارى ۋاقتىلى قابىل­دانعان شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. ءتىپتى بۇل قادامنىڭ ءوزى جۇمساق نۇسقا دەۋگە بولادى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ پىكىرىنشە, زەينەتاقى جۇيەسى قازىرگى رەفورمالار كەزەڭىن­دە ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ زەينەت­اقىسىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس. ال الەۋمەتتىك نەمەسە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ باسقا تەتىكتەرى بولۋى قاجەت.

«ادام بۇگىن جيناعىن شەشىپ السا, ەرتەڭگى زەينەتاقى تولەمىن اۆتوماتتى تۇردە ازايتادى. قىسقا مەرزىمدە مەملەكەت بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق ناتيجە الۋى مۇمكىن. بىراق 20-30 جىلدان كەيىن از زەينەتاقى ماسەلەسى تۋىنداپ, بيۋدجەتتەن قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ر.رىسمامبەتوۆ.

ساراپشى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازامات­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى جولى – رەسمي ەڭبەكاقى كولەمىن ۇلعايتۋ.

ء«بىز زەينەتاقى قورىنان اقشا الۋ جولدارىن ەمەس, جوعارى رەسمي جالاقى الاتىن ازاماتتاردىڭ سانىن قالاي كوبەيتۋگە بولاتىنىن تالقىلاۋىمىز كەرەك. بۇل – ماكروەكونوميكالىق مىندەت. ادامنىڭ رەسمي تابىسى جوعارى بولعان سايىن بجزق-عا اۋدارىلاتىن جارنا كولەمى دە ارتادى, سايكەسىنشە بولاشاقتاعى زەينەت­اقىسى دا جوعارى بولادى», دەيدى ول.

راسۋل رىسمامبەتوۆ زەينەتاقى جيناعىن جاپپاي شەشىپ الۋدىڭ جاناما سالدارى رەتىندە تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا ءوسىمىن دە اتاپ ءوتتى.

«زەينەتاقى قاراجاتىنىڭ ەداۋىر بولىگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنا باعىت­تالدى. بۇل كوپتەگەن ازامات­تىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە كومەك­تەستى. بىراق تۇرعىن ءۇي باعاسى­نىڭ كۇرت وسۋىنە دە ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. كەيبىر سەگمەنتتەردە باعالار ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتادى», دەيدى ساراپشى.

ال ساراپشى دانيار اشىمباەۆ ماسەلە­نىڭ ەكى قىرى بار ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ قۇقىعى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ورىندى شەشىم بولعانى­مەن, ونى بۇرىنعى قالپىندا ساقتاپ قالۋ بۇگىنگى جاعدايدا ءتيىمدى ەمەس.

«جيناقتى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ ماسەلەسىنىڭ بىرجاقتى جاۋابى جوق. ءبىر جاعىنان, بۇل قادام حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاع­دايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى ءارى زەي­نەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم داعدا­رىسى كەزەڭىندە قۇرىلىس نارىعىن قولدادى. ەكىنشى جاعىنان, جيناقتاردى تۇراقتى تۇردە شەشىپ الۋ قوردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق الەۋەتىن السىرەتىپ, بولاشاق­تاعى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمىن تومەندەتەدى», دەيدى د.اشىمباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, جەتكىلىكتىلىك شەكتەرىن كوتەرۋ – تولىق تىيىم سالۋ مەن بۇرىنعى ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋ­دىڭ اراسىنداعى ىمىرالى شەشىم.

«بۇل تاجىريبەنى تولىق توقتاتۋ الەۋ­مەتتىك ءارى ساياسي تۇرعىدان كۇردەلى بولار ەدى. سوندىقتان مەملەكەت ونى ساقتاپ قالدى, بىراق قولجەتىمدىلىك شارتتارىن كۇشەيتتى. مەنىڭشە, بۇل قازىرگى جاعدايدا كومپروميستىك شەشىم بولىپ وتىر», دەدى ساراپشى.

وسىلايشا, العاشقى كەزەڭدە باس­تى نازار ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە اۋدارىلسا, ەندى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلىق تۇراقتىلىق پەن لايىقتى زەينەتاقى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ الدىڭعى ورىنعا شىعىپ وتىر.

دەمەك, تالقىلانۋعا ءتيىس باستى ماسەلە – زەينەتاقى جيناعىن قالاي شەشىپ الۋ ەمەس, ازاماتتاردىڭ رەسمي تابىسىن قالاي ارتتىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن قالاي كوتەرۋ, بولاشاق زەينەتاقىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قالاي قامتاماسىز ەتۋ. ويتكەنى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – بۇگىنگى قاجەتتىلىكتى ەمەس, ەرتەڭگى قارجى­لىق قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ.