«قۇران تىزبەگى» وپەراتسياسى قالاي جۇرگىزىلدى؟

كەڭەس داۋىرىندەگى مۇ­سىلمان ءدىنبا­سى­لا­رى­نا قارسى ەڭ ءىرى ساياسي رەپرەسسيا «ومدب ءىسى» («دەلو تسدۋم») دەپ اتالادى. بۇل 1936–1938 جىلدارى ۋفادا­عى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىن باسقارماسىنىڭ (ومدب) باسشىلارىنا قارسى نكۆد-نىڭ قولدان ۇيىمداستىرعان ساياسي قۋعىنى ەدى. وسى ءىس بويىنشا مۇسىلمان قايراتكەرلەرى, اتاپ ايتقاندا ومدب توراعاسى, ءمۇفتي ريزايتدين فاحرەت­دين, توراعانىڭ ورىنباسارى كاشاف ءتارجىماني, سونداي-اق ماعدي ماقۇل ۇلى, مۋحليسا بۋبي سەكىلدى قازيلار دا قاماۋ­عا الىن­دى. قازاقستاننىڭ ءدىن ءىسى 1917 جىلدان باستاپ, اراسىندا ءۇزىلىس سالا وتىرىپ, 1936 جىلعا دەيىن ۋفاداعى ءدىني باسقارماعا قاراعان بولاتىن. قۋعىن-سۇرگىن باستالعان كەزدە ماعدي ماقۇل ۇلى مۇفتياتتاعى قازاق قازيى ەدى.

نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءدىن قايراتكەرلەرىن تۇتقىنداۋ وپە­راتسياسىنا «ومدب ءىسى» دەگەن اتاۋ بەردى. تەرگەۋشىلەر الدىمەن ريزايتدين ءمۇفتيدى «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق ۇيىم­نىڭ يدەيالىق جەتەكشىسى» دەپ تانىپ, وعان قىسىم كور­سەت­تى. سول قىسىم سالدارىنان جاسى سەكسەنگە تاياعان ريزايت­دين حازىرەت ومىردەن ءوتتى. ءمۇفتي باقيلىق بولعان سوڭ, كەزەك ونىمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەن مۇفتياتتاعى بەدەلدى قازيلار كاشاف ءتارجىماني مەن ماعدي ماقۇل ۇلىنا كەل­دى. ەندى تەرگەۋشىلەر وسى ەكەۋىن «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسشىلارى» دەپ قاراستىردى. كاشاف قاجىعا ۇيىمنىڭ تاتارستان مەن باشقۇرتستانداعى, ماعدي قاجىعا ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى ۇياشىقتارىن ۇيىمداستىردى دەگەن جالا جاپتى. سونىمەن قاتار ومدب قازيلارىنا «جاپون بارلاۋشىلارىمەن بايلانىس جاسادى», «پانيسلاميستىك كوتەرىلىس دايىندادى», «كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتپاق بولدى» دەگەن سەكىلدى ايىپتار تاعىپ, اتۋ جازاسىنا كەستى.

ماعدي قاجى اتىلعان سوڭ, قايعىنىڭ قارا بۇلتى قازاق­س­تان­داعى دىندارلارعا ءتوندى. 1937–1938 جىلدارى ولاردىڭ ۇستىنەن «قۇران تىزبەگى» («تسەپ كورانا») دەپ اتالاتىن وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. ءبىر قىزى­عى, «قۇران تىزبەگى» ۋفاداعى «ومدب ءىسى» وپەراتسياسى اياسىندا جۇرگىزىلدى. بۇل ءىس بويىنشا 300-گە جۋىق ءدىن ادامى تەرگەۋگە الىندى. ولارعا دا «جاپون اگەنتتەرىمەن بايلانىس قۇردى», «پانيسلاميستىك كوتەرىلىس دا­يىندادى» دەگەن سەكىلدى ايىپتار تاعىپ, باسىم بولىگىن اتۋ جازاسىنا كەستى. تەرگەۋشىلەر سونىمەن قاتار وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى ءدىندارلاردى قۇرىقتاۋعا ار­نال­عان «سوپى» وپەراتسيا­سىن جۇرگىزىپ, اپپاق يشان باس­تاعان ءبىر توپ ءدىن قايراتكەرىن قۋدالادى.

2023 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا 12 تومنان تۇراتىن «الاشوردا ءىسى. 1920–1940 جىلدار. قۇجاتتار مەن ماتەريال­دار» كوپتومدىعىن جارىق­قا شىعارعان ەدى. وسى كوپتوم­دىق­­تىڭ ونىنشى كىتابىنا حح عاسىردىڭ 20–40-جىلدارىن­داعى ءدىنباسىلار مەن ءدىن قايرات­­كەر­لە­رىنە قارسى جۇزەگە اسىرىلعان قۋعىن-سۇرگىنگە قارسى ارحيۆ قۇجاتتارى (قاۋلىلار, حاتتاما­لار, اكتىلەر, ت.ب) توپتاستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىز ايتىپ وتىر­عان «قۇران تىزبەگى», سونداي-اق «سوپى», «فيليال» سەكىلدى سول كەزدەگى ءىرى وپەراتسيالاردىڭ تەر­گەۋ ىستەرى جيناقتالدى. وسى تەرگەۋ ىستەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, «قۇران تىزبەگى» وپەراتسياسىنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنىن باياندايىق.

بۇل وپەراتسيا نەگىزىنەن قازاق­ستاننىڭ بىرنەشە وڭىرىن­دە جۇرگىزىلدى. ۋفاداعى قازيلار كاشاف ءتارجىماني مەن ماعدي ماقۇل ۇلىنان تاپسىرما الىپ, سولار قۇرعان «كونتررەۆوليۋ­تسيا­لىق پانيسلاميستىك كوتە­رىلىسشىل تىڭشىلىق-ديۆەر­سيالىق ۇيىمنىڭ باتىس قازاق­ستان وڭىرىندەگى قاناتىنا جە­تەك­شىلىك ەتتى» دەگەن جالامەن قۋاناي قوسداۋلەتوۆ, حاسان نۇرمۇحامەد ۇلى, ساعيدوللا ىزتىلەۋوۆ باستاعان ءبىر توپ ءدىن قايراتكەرى قۋعىندالدى. قۋا­ناي مەن حاسان حازىرەتتەرگە «جاپون تىڭشىلارىمەن بايلانىس ورناتتى», «پانيسلاميس­تىك ۇيىمنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جەتەكشىلەرى­نىڭ ءبىرى بولدى» دەگەن ايىپ تاعىل­سا, ساعيدوللا حازىرەتكە «تۇر­كيا­­دا وقىعان كەزىندە ەنۆەر-پاشامەن كەزدەسىپ, تۇرىك بارلاۋ قىزمەتىنىڭ تىڭشىسى رەتىن­دە قىزمەت ەتتى» دەگەن مۇلدەم قيسىنسىز جالا جابىلدى. ىلە-شالا ىزتىلەۋوۆتىڭ ىزىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ مولدا­لارى نىعمەتوللا يبراگيموۆ پەن عاتاۋللا بايعۇلوۆ ءىستى بول­دى. عاتاۋللا مولدانىڭ ءىسى بويىنشا ايىپتاۋ قو­رى­تىندىسىندا ونىڭ ءتارجى­ما­ني, ماقۇل ۇلى جانە ىزتى­لە­ۋوۆ­تەن نۇسقاۋ الىپ, «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق پان­ي­س­لاميس­تىك ۇيىمعا دەم بەر­گەنى» كور­سەتىلگەن. ايىپ­تاۋ قورى­تىن­دىسىندا «بۇل ۇيىم­نىڭ ماق­ساتى – جاپونيا­نىڭ ىقپالى­­مەن قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىمداس­تى­رۋ ارقىلى كەڭەس وكىمەتىن كۇشپەن قۇلاتۋ, قازاق­ستاندا دىنگە نەگىزدەلگەن بۋرجۋازيالىق مەملەكەت قۇرۋ» دەپ جازىلعان.

ءدال وسىنداي جالامەن گۋرەۆ وبلىسى تەڭىز اۋدانى­نىڭ (قازىرگى اتىراۋ وبلى­سىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى) مولدالارى عافار بوران­قۇلوۆ, مۇحامبەتشارىپ بەكباەۆ, قايىرقۇل ءجۇسىپوۆ, يسلامعالي اقبوتين قاماۋعا الىندى. ولاردىڭ ءىسىنىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسى عاتاۋللا بايعۇلوۆقا جاپقان جالادان اينىمايدى. تورتەۋىنىڭ ءتارجىماني, ماقۇل ۇلى جانە ىزتىلەۋوۆتەن نۇسقاۋ العانى, «جاپونيانىڭ اسكەري كومەگىمەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس دايىنداماق بولعانى» كورسەتىلگەن. وسىلايشا, تورتەۋى دە 1937 جىلى 16 جەلتوقساندا اتىلدى. ال 1938 جىلى وسى اۋداننىڭ تاعى ءبىر توپ مولداسى راحمەت دوستانوۆ, نۇرعالي ساعىندىقوۆ, سەيىتقالي ساليەۆ, شامبىل مۋرزين, ساتاش ەسەن­گەلديەۆ ۇستالىپ, ولار دا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. سونىمەن قا­تار گۋرەۆ وبلىسىنىڭ باقساي اۋدانىنان – ورازان وتەباەۆ, ەرعالي ارەنوۆ, كەنجەعۇل ەس­نيازوۆ, ىبىراش ماشاگۋزوۆ, جىلىوي اۋدانىنان – مەدين نۇعمانوۆ, بەردى قۇلباەۆ, ەسبوسىن بەكەنيازوۆ, ءداۋىتباي ناۋرىزباەۆ, ماڭعىستاۋ اۋدانىنان – جالماعامبەت سۇ­لەي­مەنوۆ, ەسبول اۋدانىنان – نۇعىمان حاسانوۆ, سونداي-اق گۋرەۆ قالاسىنان ياحيا ەرىم­بەتوۆ, حۇسايىن اليەۆ, زايراتدين سادىراتدينوۆ, ومار قۇلتاەۆ اتىلدى. نكۆد بارىنە دە «تىڭشىلىق ارەكەت ەتتى», «كەڭەس جاۋلارىنىڭ تاپسىرماسىن ورىندادى», «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جۇمىس ىستەدى» دەگەن سەكىلدى ايىپتار تاقتى.

«قۇران تىزبەگى» ءىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى ءدىندارلار دا قۋعىندالدى. اتاپ ايتار بول­ساق, قىزىلقۇم اۋدانىنان – سىزدىق حانسەيىتوۆ, احمەت جۇمانازاروۆ, مۇساحان توع­مانوۆ, اۋليە-اتا اۋدانى­نان – ءجۇنىس قاسقاراۋوۆ, ميرزويان اۋدانىنان – مۋبار­حان جانە مۇزافار زايت­حانوۆتار, تۇلكىباس اۋدانىنان – قابىل جاقىپوۆ, سۇگىرالى قادىروۆ, سايرام اۋدانىنان – يۋسۋپحان ۋمارتيۋرياەۆ, گۇلتورەحان يشانحانوۆ, كامال ابجاليلوۆ, الماتى قالاسىنان – عازيز كوبەەۆ, لەپسى اۋدانىنان – تولەباي ءجۇنىسوۆ, بەكەن سيالقانوۆ, ارىس اۋدانىنان – سىدىق حانسەيىتوۆ, سوزاق اۋدا­نىنان الكەن جاڭگىرقوجاەۆ باستاعان ءدىندارلار قاماۋعا الىندى. نكۆد تەرگەۋشىلەرى ولاردى اقگۆاردياشى مۇس­تافا شوقايمەن, بۇحارا مەن تۇركىستاندى ازات ەتۋ ۇيى­مى­نىڭ مۇشەسى مۋباش­شير سەيىت­حانوۆمەن, ورتالىق مۇسىل­ماندارى ءدىن باس­قار­ما­سىنىڭ مۇشەسى ماعدي ماقۇل ۇلىمەن, باسقا دا تۇلعالارمەن باي­لا­نىس ورناتتى, سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى تىڭشىلىق ۇيىمداردى ۇيىمداستىردى دەپ ايىپتادى. ءبىر قىزىعى, ۋفاداعى مۇفتيلىككە مۇلدەم قاتىسى جوق يشان-احۋندار گۇلتورەحان يشانحانوۆ پەن سىدىق حانسەيىتوۆتىڭ ىستەرىندە ماعدي ماقۇل ۇلىنىڭ اتى اتالادى. گۇلتورەحان يشان تەرگەۋ جاۋابىندا «سىدىق احۋننان ءوزى قۇرعان پانيسلاميستىك ۇيىمدى ماعدي قازيمەن كەلىسىپ جۇرگىزگەنىن ەستىگەنىن» ايتسا, سىدىق يشان تەرگەۋ جاۋابىندا «ماعدي قازيدىڭ مەككەگە بارىپ كەلگەن سوڭ, يبن ساۋدتىڭ تاپسىرماسىمەن پانيسلاميستىك جۇمىستار جۇرگىزۋگە كىرىسكەنىن» اتاپ كورسەتكەن.

مۇنىڭ ءبارى نەنى بىل­دىرەدى؟ بۇل ىستەردىڭ كوپشى­لىگىندە نەگە ماعدي قازيدىڭ اتى اتالادى؟ نكۆد تەرگەۋ­شى­لەرى قازاقستانداعى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن تۇبىرىمەن قۇرتۋ ماقساتىندا الدەبىر پانيس­لاميستىك ۇيىمدى ويلاپ تاۋىپ, ول ۇيىمدى جاپونيا, تۇر­كيا جانە ساۋد ارابيا­سى باس­­قارادى دەگەن پىكىر قا­لىپ­تاستىرۋعا تىرىسقان. ۇيىم­نىڭ قازاقستانداعى جەتەكشىسى رەتىندە ماعدي ماقۇل ۇلىنىڭ ەسىمىن اتاپ, وعان «قازاق دالاسىنداعى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن كەڭەس وكىمە­تى­نە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋعا ۇگىتتەدى» دەگەن ايىپ تاققان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە سول كەزدەگى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ويدان شىعارىپ, قولدان قۇراستىرعان قيالعا تولى كوپ وتىرىگىنىڭ ءبىرى ەدى.

اتىشۋلى «قۇران تىز­بەگى» ءىسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇر­گىزگەن تاريحشى يۋليا گۋسەۆا قازاقستاننىڭ ءدىن ءىسى رەپرەسسيا باستالعانعا دەيىن ورتالىق مۇسىلماندار ءدىن باسقارماسىنىڭ قۇرامىندا بولعانىن, سونداي-اق ءمۇفتيات جانىندا قازاق قازياتى ء(بولىمى) جۇمىس ىستەگەنىن ايتا كەلىپ, «قۇران تىزبەگى» ءىسىن «ومدب ىسىمەن» تىعىز باي­لانىستىرعانىن العا تارتادى. ول بىلاي دەيدى: «قۇران تىز­بەگىنەن» بولەك, وڭتۇستىك قازاقستان مەن وزبەكستانداعى پانيسلاميستىك ۇيىمدار تۋرالى ءىس ماتەريالدارىندا (1937–1938 جىلدار) ومدب جەتەك­شى­لە­رىنە دە ايىپتار تاعىل­عان. ءتارجىماني مەن ماقۇل­ ۇلى ­«جا­پون بارلاۋىمەن بايلا­نىس­تا بولىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى پانيسلاميستىك ۇيىم­نىڭ جەرگى­لىكتى ۇياشىقتارى­مەن بايلانىس ورناتۋشى­لار رەتىندە» كورسەتىلگەن. تەر­گەۋشىلەر قۇجاتتارىندا ءدال وسى ۇياشىقتار كسرو اۋما­عىنداعى ومدب فيليالدارى رەتىندە بەلگىلەنگەن ءتارىزدى. ۋفادا قۇرىلدى دەلىن­گەن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم­نىڭ قازاقستاندا جانە وزگە وڭىرلەردە فيليالدارى بولعان. تەرگەۋشىلەر ۇيىمنىڭ قازاق­ستان­داعى جەتەكشىسى رولىنە ۇلتى قازاق ماعدي قازيدى تاڭداپ, ونى ورتالىق ازيا ءدىندارلارىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىتتەدى دەپ ايىپتاعان». وسىلايشا, كەڭەس بيلىگى ماعدي ماقۇل ۇلى مەن قازاق دالاسىنداعى باس­قا دا ءدىن قايراتكەرلەرىن كىنالى دەپ تانىپ, سول ارقىلى ءدىن قايراتكەرلەرىن تۇبى­رىمەن جويۋعا تىرىستى. تاريحشى يۋليا گۋسەۆا: «قازاقستاننىڭ قۋعىن-سۇرگىننىڭ نەگىزگى نىسان رەتىندە تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. سەبەبى ول ومدب-مەن ەڭ تىعىز بايلانىستا بولدى ءارى يسلامدىق ءداستۇر تۇرعىسىنان سالىستىرمالى تۇردە اناعۇرلىم جاڭعىرعان ءوڭىر سانالدى. سول ءۇشىن دە قازاقستان سونىڭ زاردابىن تارتتى», دەيدى.

بۇل دەرەكتەر كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ جاي عانا ساياسي ناۋقان ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگىن كۇيرەتۋگە باعىتتالعان قاساقا­نا ارەكەت بولعانىن اڭعارتا­دى. ماعدي ماقۇل ۇلى سەكىلدى ءدىن قايراتكەرلەرىنە تاعىلعان ايىپ­تار ناقتى دالەلدەن گورى, كەڭەس بيلىگىنىڭ ءدىن مەن ۇلتتىق سانادان قاۋىپتەنگەن ۇرەيىنىڭ كورىنىسى ەدى. سوندىقتان «ومدب ءىسى» مەن «قۇران تىزبەگى» ءتارىزدى قولدان جاسالعان ىستەردى زەرتتەۋ تەك وتكەننىڭ قاسىرەتىن تانۋ عانا ەمەس, قازاق رۋحانياتىنا جاسالعان قياناتتى ۇعىنۋ دەپ بىلەمىز.