ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «I باكۋ تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ مۇراسى جانە XXI عاسىرداعى تۇركى الەمى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق سيمپوزيۋم باستالدى. القالى جيىن تۇركى حالىقتارىنىڭ عىلىمي جانە زياتكەرلىك دامۋىندا ايرىقشا ورنى بار, 1926 جىلى وتكەن قۇرىلتايدىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
حالىقارالىق سيمپوزيۋم تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن, تۇركسوي, تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى, تۇرىك ءتىلى قوعامى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرلەسۋىمەن ۇيىمداستىرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جيىن قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋىن پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ جەتكىزدى.
«بۇل – تۇتاس تۇركى حالىقتارى ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور باسقوسۋ. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ازەربايجان استاناسىندا وتكەن القالى جيىن باۋىرلاس ەلدەردىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى مەن عيبراتتى عالىمدارىنىڭ باسىن قوستى. وندا تامىرى ءبىر تۋىس حالىقتاردىڭ رۋحاني مۇراسىنا, ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. قۇرىلتايدىڭ تۇپكى ءمانى تۇركى جۇرتىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ جانە ءبىرتۇتاس مادەني كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ بولعانى ءمالىم.
دۇنيە ءجۇزى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە بەت بۇرعان قازىرگى زاماندا دا ەلدەرىمىزدىڭ بىرلىگىن بەكەمدەپ, ىقپالداستىعىن ارتتىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل – بابالار اماناتى, وتكەننىڭ ونەگەسى. سوندىقتان, ءبىز مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقپەن قاتار, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعاتۋعا باسا ءمان بەرىپ كەلەمىز. بۇگىنگى سيمپوزيۋم – سونىڭ ايقىن دالەلى. جيىندا تۇركىتانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتە تۇسەتىن مازمۇندى پىكىرلەر, سالماقتى ويلار ايتىلادى دەپ سەنەمىن.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا تۇركولوگياعا قاتىستى بارلىق ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, تۇركى ەلدەرىنە اسا قاسيەتتى جەردە – تۇركىستان قالاسىندا تۇركى وركەنيەتى ورتالىعى سالىنادى. مەن بۇل وتە ماڭىزدى شەشىم تۋرالى جاقىندا وسى قالادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باسقوسۋىندا مالىمدەمە جاساپ, يگى جوسپارىمىزدى كەڭىنەن جاريالادىم. تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىمەن بىرگە وسى بىرەگەي نىساننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءراسىمىن وتكىزدىك. بارلىق تۇركى ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى مەن قوعامدىق ۇيىمدارىن وسى اسا قاجەتتى جوباعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا جانە بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن. بۇل ءىس-قيمىل تۇركى قاۋىمداستىعىنىڭ شىنايى ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىشانى بولماق», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
سيمپوزيۋم جۇمىسىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ جۇرگىزىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا وتكەن باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايى تۇركى الەمىنىڭ عىلىمي وي-پىكىرىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن ۇلى تاريحي وقيعا بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
«قۇرىلتايدا ورتاق عىلىمي-رۋحاني كەڭىستىگىمىزدىڭ نەگىزى قالاندى, سونداي-اق تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى, جازۋى, مادەنيەتى مەن ورتاق بولاشاعىنىڭ ىرگەلى ماسەلەسى كوتەرىلدى. تۇركىتانۋ – تەك وتكەن تاريحتى شەجىرەلەۋ ەمەس, ورتاق بولاشاعىمىزدىڭ ىرگەتاسى. عاسىرلىق تاريحى بار بۇل فورۋم – كۇللى تۇركى الەمىنىڭ ورتاق جادىن جاڭعىرتىپ, مادەني-رۋحاني تۇتاستىعىمىزدى بەكەمدەيتىن بىرەگەي باسقوسۋ. سوندىقتان بۇگىنگى سيمپوزيۋمنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەر – بىرىڭعاي ءالىپبي مەن ءتىل ساياساتىنان باستاپ تسيفرلىق گۋمانيتاريستيكاعا جانە جاساندى ينتەللەكتى ەنگىزۋگە دەيىن – بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە», دەدى رەكتور.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك شاھين مۇستافاەۆ 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءبىرىنشى تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ تەك عىلىمي جيىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇركى الەمى زيالىلارىن ورتاق مادەني مۇرا, ورتاق بولاشاق جانە بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ يدەياسى توڭىرەگىندە بىرىكتىرگەن ماڭىزدى تاريحي الاڭ بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋدە. تۇركى الەمىنىڭ ورتاق عىلىمي, مادەني جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ءرولى ايرىقشا. بۇگىن كۇللى تۇركى الەمىنىڭ, زيالىلارى مەن عالىمدارىنىڭ ەڭ ۇلكەن مىندەتى – قۇرىلتاي قاتىسۋشىلارىنىڭ مۇراسىن جاڭعىرتىپ, تۇركى ەلدەرىنىڭ دامۋى, بىرلىگى جانە تۇتاستىعى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ» دەدى اكادەميا باسشىسى.
جيىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ, تۇركسوي باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ بايانداما جاساپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى, تاريحى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن جۇيەلى زەرتتەۋ, تۇركى الەمىنىڭ ورتاق مادەني مۇراسىن قورعاۋ, ناسيحاتتاۋ جانە بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ ميسسياسىنا توقتالدى.
قۇرىلتايدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى, تاريحى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن جۇيەلى زەرتتەۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا سەرپىن بەرگەندىگىن پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ اتاپ ءوتىپ, «تۇركولوگيا قۇرىلتايى تۇركى دۇنيەسىنىڭ عىلىمي وي-ساناسىندا ەرەكشە تاريحي كەزەڭنىڭ باستالۋىنا جول اشتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «تۇركى وركەنيەتى – ادامزات مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى ءارى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تاريحي دامۋدىڭ ماڭىزدى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى». سوندىقتان تۇركى مەملەكەتتەرى اكادەميالارى اراسىندا ورتاق عىلىمي كونسورتسيۋمدار قۇرىپ, التىن وردا, ۇلى جىبەك جولى جانە تۇركى وركەنيەتىنىڭ ورتاق مۇراسىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان پانارالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت», دەدى.
تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورىنىڭ پرەزيدەنتى اقتوتى رايىمقۇلوۆا: «كونە دە قاستەرلى رۋحاني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى – باكۋ قالاسىندا وتكەن قۇرىلتايدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني-عىلىمي ىقپالداستىعىن نىعايتقان تاعدىرلى كەزەڭ بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى حالىقارالىق بەدەلى جوعارى ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعىنا توقتالىپ, سوڭعى ەكى جىلدا ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ, زەرتتەۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ باعىتىندا 140-تان استام جوبانىڭ جۇزەگە اسقانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, بۇل باستامالار بارلىعى تۇركى وركەنيەتىنىڭ باي مۇراسىن الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە لايىقتى تانىتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامدار.
حالىقارالىق جيىنعا ازەربايجان, تۇركيا, قىرعىزستان, وزبەكستان, اقش جانە وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن بەلگىلى عالىمدار مەن حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى يكرام ادىربەكوۆ, تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى باعدات امرەەۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ, تاعى باسقا عالىمدار قاتىسىپ, ءبىرىنشى تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
القالى جيىندا ارحيۆتىك ماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىندە جارىق كورگەن «1926 جىلعى باكۋ تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتارى» تانىستىرىلىپ, ارنايى كورمە ۇيىمداستىرىلدى.