جاقىندا سەمەي قالاسىندا تابليعي جاماعات سەكتاسىنىڭ جۇمىستارىن ناسيحاتتاعان الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى, ءتورت ادام ۇستالعان. ءتىپتى, بۇدان باسقا دا ءتۇرلى اقپاراتتىق قاعاز تاراتىپ, ءوز قاتارلارىنا ادام جينايتىن پروتەستانتتىق توپتار دا كەزدەسىپ وتىر. جانە ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, ءدىني اعىمدار ەندى وزدەرىنىڭ تاسىلدەرىن ءبىرشاما وزگەرتكەن. بۇرىندارى «يەھوۆو كۋاگەرلەرى» كوشە كەزىپ, ادامداردى تارتسا, ءۇي-ءۇيدى ارالاسا, ەندى ولار ءاربىر تۇرعىن ۇيگە تەلەفون شالۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا ۇمتىلۋدا.
جات پيعىلدارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىن, عالامتور جەلىسىن قولدانادى. سەمەي قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى اقىلحان قاسقاباەۆ بۇگىندە تەررورلىق ارەكەتتەرگە ىقپال ەتىپ وتىرعان عالامتورداعى سايتتار ەكەندىگىن ايتادى. سوعان وراي, قازاقستانداعى ەڭ ءىرى قالانىڭ ءبىرى سەمەيدەگى عالامتور نىساندارىن, ياعني ينتەرنەت كلۋبتاردى ۇنەمى تەكسەرىپ وتىرۋ كەرەك. ولار, اسىرەسە, ءتۇنى بويى جۇمىس جاسايدى. سوندىقتان دا وندا كىمدەر وتىر, نەمەن اينالىسىپ وتىر دەگەن ماسەلەلەردى انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا ايتىپ كەتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس جانە جالعان ءدىني اعىمدار ماسەلەسى وتكىر كۇيدە قالىپ وتىر, – دەيدى سەمەيدەگى تۆك-6 تەلەارناسىنىڭ رەداكتورى, «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى» دۇيسەنبەك جاقسىباەۆ. – سوندىقتان, قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا ەلىمىزدىڭ سالتى مەن مادەنيەتىنە سايكەس كەلەتىن سانا-سەزىم قالىپتاستىرۋ – مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەت. اسىل ءدىنىمىزدى تەرەڭ تانىعان سايىن ءومىرىمىزدىڭ كەيبىر اجىراماس بولىگىنە اينالىپ كەتكەن جورالعىلار, ىرىم-تىيىمدار, سالت-داستۇرلەر تارازىعا سالىنىپ, شاريعاتتان نەگىزىن العانى ءارى قاراي بەكىپ, ال تومپاق كەلەتىنى داۋ تۋدىرىپ جاتادى. ءدىني ساۋاتسىزدىق اسەرىنەن, رۋحاني جەتىسپەۋشىلىكتەن ءتۇرلى اعىمدارعا كىرىپ كەتكەن جاستار «ءوزىن-ءوزى جارىپ جىبەرىپ» دەگەندەي, تەررورلىق ارەكەتكە بارىپ وتىر. سوندىقتان دا حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتى بولۋى اسا ماڭىزدى. ءبىزدىڭ «جۇماداعى جۇزدەسۋ» باعدارلاماسى ارقىلى وبلىس تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ ءومىر تىرشىلىكتەرىنە قاتىستى بارلىق سۇراقتارعا جاۋاپ الا الادى. يمامدار حالىقپەن جيىرەك جۇزدەسىپ, قوعامداعى ءدىني ماسەلەلەر اشىق تالقىعا سالىنادى. ءدىن وتە نازىك ءارى كۇردەلى ماسەلە. بۇل تاقىرىپقا ەكىنىڭ ءبىرى قالام تەربەپ, ءتىپتى تەلەحابار جاساي بەرمەسى انىق. ال حالىق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ سوڭىنان ەرە بەرمەيدى. وسىنداي حابار جاساپ وتىرعان ادامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قانداي دەگەن ساۋالدار قويىپ جاتادى. ايتا كەتۋ كەرەك, دۇيسەنبەك جاقسىباەۆ شىعارماشىلىق سالاسىندا 35 جىل ەڭبەك ەتكەن. جۋرناليستيكاداعى بارلىق سالانى قامتىعان بەلگىلى قالامگەر. ماقانشى اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ «اقجول» گازەتىندە ەڭبەك جولىن باستاپ, 50-دەن استام تەلەۆيزيالىق جوبانىڭ, 20 دەرەكتى ءفيلمنىڭ اۆتورى اتانعان. اعامىزدىڭ «اتقان تاڭعا اق تىلەك», «جەرلەستەر سالەمى» تەلەۆيزيالىق جوبالارى كورەرمەننىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان. دۇيسەنبەك اعا اسا ديپلومات ادام رەتىندە اكىمدىك, جول پوليتسياسى, قالالىق سوت, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى دەگەندەي بارلىق سالا وكىلدەرىمەن تەز ءتىل تابىسىپ, كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى وپ-وڭاي شەشىپ جاتادى. سوندىقتان دا وعان دەگەن حالىقتىڭ ءىلتيپاتى ەرەكشە. دۇيسەنبەك اعانىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, تاربيەسىنەن وتكەن جۋرناليستەر بۇگىندە استانانىڭ ماڭدايالدى تەلەارنالارىندا ۇزدىكتەر قاتارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. – بۇگىندە كوپتەگەن تەلەارنالاردا انشىلەر, ارتىستەر سياقتى شوۋ ادامدارى حالىققا تەرەڭىنەن تالداپ تۇسىندىرەتىن اناليتيكالىق باعدارلامالاردى, حابارلاردى جۇرگىزۋلەرى ادەتكە اينالعان. بۇل قازاق تەلەۆيزياسىنداعى كۇيكى كورىنىسكە اينالىپ بارا جاتىر دەپ دابىل قاعىلۋدا. تەلەۆيدەنيە, تەلەجۋرناليستيكا كەڭىنەن دامىعان وركەنيەت ەلدەرىندە شاشىنا اق كىرگەن, ءومىر تاجىريبەسى بار ادامدار عانا ەفيرگە شىعۋعا رۇحسات ەتىلەدى ەكەن. ماسەلەن, قوعامدىق-ساياسي حابارلاردى جۇرگىزەتىن رەسەيلىك جۋرناليست ۆلاديمير پوزنەر 81 جاستا. ءدىن تۋرالى دا رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان بەرىلەتىن باعدارلامالاردا جاس بالا, جاستار وتىراتىندىقتان, ولاردىڭ حابارعا قاتىسۋشى ادامعا قويعان سۇراعىنا قاراپ-اق, ءومىر تاجىريبەسى از, تۇسىنىگى ساياز, كىتاپ وقىماعاندىعى بىردەن بايقالادى. بىراق, از ۋاقىت ىشىندە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىن جاۋلاپ العان «جۇماداعى جۇزدەسۋ» باعدارلاماسىنىڭ سىرى نەدە؟ ونىڭ ۇستىنە ءدىن تاقىرىبىنا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەسى انىق, – دەگەن ساۋال قويدىق ءدىن تاقىرىبىن تالداۋشى تەلەجۋرناليست اعامىزعا. – «جۇماداعى جۇزدەسۋدى» اشۋىما سەبەپكەر بولعان سەمەيلىكتەردىڭ ءوزى, – دەيدى دۇيسەنبەك جاقسىباەۆ, – رەداكتسياعا حالىق تەلەفون شالىپ, ەرجەتكەن بالامدى ۇيلەندىرسەم دەپ ەدىم, اراق-شاراپسىز وتكىزۋگە بولا ما؟ سىرتىندا «حالال» دەپ جازىلعانمەن, ىشىندە ساپاسى دۇرىس ەمەس ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ كەزدەسەتىنى قالاي؟ ۇلكەندى سىيلاپ, اتا-انانى قۇرمەت تۇتپاي, قارتتار ۇيىنە وتكىزە سالاتىن جاستار كوبەيىپ بارادى دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن سوڭ قالاداعى قمدب-ءنىڭ وكىل يمامى ماقسات قاجى التىباي جانە باسقا دا يمامدارمەن كەلىسىپ, وسى باعدارلامانى قولعا الدىم. بۇل باستاما «بايۋاقوۆ تۆك-6» جشس باس ديرەكتورى, شىعىس قازاقستان وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى وماربەك بايۋاقوۆ تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. ايتا كەتۋ كەرەك, شىعىس قازاقستاندا 12 كونفەسسيا بويىنشا 309 تىركەلگەن ءدىني ۇيىم بار. ال ەلىمىزدە 18 كونفەسسيا بويىنشا 4000 ءدىني ۇيىم بار. سونداي-اق, تەررورشىلار دەپ تانىلعان 18 ۇيىم جابىلعان. حالىق الپەشتەپ ءوسىرىپ وتىرعان ۇل-قىزدارىنىڭ دۇرىس جولدا ءجۇرۋىن قالايدى, سوندىقتان دا مەنىڭ كورەرمەندەرىمنىڭ جاس ارالىعىن الساق, ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن دەۋگە بولادى. شقو ءدىن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعى, مونيتورينگ جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ولگا گايكونىڭ زەرتتەۋىنشە, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە تۇرمىس, ءال-اۋقاتى تومەن وتباسىلارمەن قاتار اۋقاتتى ادامداردىڭ دا بالالارى بارادى. جاستارى جالپى قازاقشا ايتقاندا قايران 25-ءتىڭ توڭىرەگى, ءتىپتى كوبى ۇيلەنىپ وتباسىن قۇرماعاندار. بۇگىندە ەلىمىزدە تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمگە قاتىسى بار 500 ادام سوتتالعان ەكەن. ولاردىڭ ءومىربايانى زەرتتەلگەن كەزدە جاستارى 17 مەن 40-تىڭ اراسىندا ەكەندىگى انىقتالعان. كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن قازاقستان قوعامىنىڭ يدەولوگياسىندا بوس كەڭىستىك پايدا بولدى. حالىق ءدۇبارا كۇيگە تاپ بولدى. سەكتانتتار ءوز ۋاعىز-ناسيحاتتارىن, ەشقانداي كەدەرگىسىز جۇرگىزىپ ۇلگەردى. ولاي بولسا وسىنداي جات ارەكەتتەرگە باستايتىنداردىڭ جولىنا توسقاۋىل بولۋدا تانىمال جۋرناليست دۇيسەنبەك جاقسىباەۆتىڭ جاڭا جوباسى – «جۇماداعى جۇزدەسۋدىڭ» ماڭىزدىلىعى جوعارى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.