ەكونوميكانى تۇسىنۋدەگى جاڭا ولشەم: پسيحولوگيالىق ارالۋاندىق دەگەنىمىز نە؟

نەگىزگى تۇجىرىم نەدە؟

زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ پايىمداۋىنشا ەل ىشىندەگى تۇلعالىق ارالۋاندىق نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ونىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى دە سوعۇرلىم جوعارى بولادى.

ۇزاق ۋاقىت بويى ەكونوميستەر كەيبىر ەلدەردىڭ تۇراقتى وسىمگە قول جەتكىزۋىن, ال باسقالارىنىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋىن ينستيتۋتتارمەن, رەسۋرستارمەن جانە اشىقتىقپەن تۇسىندىرۋگە تىرىستى. بىراق بۇل تۇسىندىرمەلەر تولىق كورىنىستى اشىپ كورسەتە المايدى.

مەرەكەلىك دەمالىستار ەكونوميكاعا قالاي اسەر ەتەدى؟

زەرتتەۋ ماسەلەنى تەرەڭىرەك – جەكە تۇلعا دەڭگەيىندە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. سەبەبى ەكونوميكا – بۇل ادامداردىڭ كۇندەلىكتى قابىلدايتىن شەشىمدەرىنىڭ جيىنتىعى. ەگەر قوعامداعى ادامداردىڭ ويلاۋ ءتاسىلى بىركەلكى بولسا, جۇيە يكەمدىلىگىن, بەيىمدەلۋ قابىلەتىن جانە يننوۆاتسيا الەۋەتىن جوعالتادى.

نەگىزگى يدەيا – ەلدىڭ ورتاشا «پسيحولوگيالىق بەينەسى» عانا ەمەس, قوعام ىشىندەگى تۇلعالىق ايىرماشىلىقتاردىڭ ءوزى ماڭىزدى. وسىنى ولشەۋ ءۇشىن اۆتورلار جاڭا كورسەتكىش – جاھاندىق تۇلعالىق ارتۇرلىلىك يندەكسىن (GPDI) ەنگىزەدى. بۇل يندەكس ادامداردىڭ مىنەز-ق ۇلىق جانە ويلاۋ ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا قانشالىقتى ايىرماشىلىققا يە ەكەنىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قانداي بولدى؟

زەرتتەۋ «ۇلكەن بەستىك» تۇلعالىق قاسيەتتەر مودەلىنە نەگىزدەلگەن. وعان جاڭالىققا اشىقتىق, جاۋاپكەرشىلىك, ەكستراۆەرسيا, مەيىرىمدىلىك جانە ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىق كىرەدى.

زەرتتەۋدىڭ اۋقىمى وتە كەڭ: 2005–2023 جىلدار ارالىعىندا 135 ەلدەن 760 مىڭنان استام ادامنىڭ دەرەكتەرى تالدانعان. بارلىق قاتىسۋشىلار 300 سۇراقتان تۇراتىن IPIP-NEO ساۋالناماسىن تولتىرعان.

ناتيجەلەر تۇلعالىق ارالۋاندىق پەن ەكونوميكالىق دامۋ اراسىندا ناقتى ستاتيستيكالىق بايلانىس بار ەكەنىن كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, GPDI كورسەتكىشى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو ايىرماشىلىعىنىڭ شامامەن 19,9%-ىن تۇسىندىرەدى. بۇل ءداستۇرلى ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن شامالاس. سونىمەن قاتار, بۇل كورسەتكىشتى مودەلگە قوسۋ تۇسىندىرىلەتىن ۇلەستى تاعى 2,8%-عا ارتتىرادى.

قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق رەيتينگتە 36-ورىنعا تۇراقتادى

ەڭ جوعارى وڭ اسەر ورتاشا دەڭگەيدەگى ارالۋاندىق كەزىندە بايقالادى. ال تىم جوعارى ارالۋاندىق قوعامداعى ۇيلەسىمدىلىكتى تومەندەتىپ, سەنىمدى السىرەتىپ, شىعىنداردى ارتتىرۋى مۇمكىن.

زەرتتەۋ سونداي-اق «تۇلعالىق كلاستەرلەردى» ءبولىپ كورسەتەدى. مىسالى, «ليدەرلەر», «نوۆاتورلار», «ستراتەگتەر», «ۇيلەستىرۋشىلەر» سياقتى تيپتەر بار. تابىستى ەكونوميكالاردا ءبىر ءتيپتىڭ باسىمدىعى ەمەس, وسى توپتاردىڭ تەڭگەرىمدى ۇيلەسىمى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

ميكرودەڭگەيدەگى دەرەكتەر دە وسىنى راستايدى: تۇلعالىق قۇرامى ءارتۇرلى كوماندالار (مىسالى, ستارتاپتار) بىرتەكتى توپتارعا قاراعاندا 8–12 ەسە تابىستى بولادى.

تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, بۇل زەرتتەۋ ادامي كاپيتال ۇعىمىن كەڭەيتەدى. ەندى وعان تەك ءبىلىم مەن داعدىلار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پسيحولوگيالىق ارالۋاندىق تا كىرەدى. بۇل فاكتور يننوۆاتسيانى, بەيىمدەلۋدى جانە ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

پراكتيكالىق تۇرعىدا بۇل ناتيجەلەر مەملەكەتتىك ساياساتقا جاڭا باعىت ۇسىنادى. ياعني, تەك بىلىكتى مامانداردى تارتۋ ەمەس, ءارتۇرلى ويلايتىن ادامدار ءوزارا ارەكەتتەسەتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. بۇعان كرەاتيۆتىلىك پەن سىني ويلاۋدى دامىتاتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جانە ءارتۇرلى كوماندالاردى قولداۋ جاتادى.

شەكتەۋلەر مەن ەرەكشەلىكتەر

سونىمەن قاتار زەرتتەۋدىڭ شەكتەۋلەرى دە بار. دەرەكتەر ەرىكتى تۇردە جينالعان جانە اعىلشىن تىلىندەگى ساۋالنامالارعا نەگىزدەلگەن, بۇل بەلگىلى ءبىر اۋىتقۋلارعا اكەلۋى مۇمكىن. سونداي-اق سەبەپ-سالدار بايلانىسى تولىق انىقتالماعان. ارالۋاندىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتە مە, الدە دامىعان ەلدەر ارالۋاندىقتىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساي ما؟ بۇل سۇراق اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.

جالپى العاندا, زەرتتەۋ تۇلعالىق ارالۋاندىقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋدا ماڭىزدى, بىراق بۇرىن جەتكىلىكتى باعالانباعان فاكتور ەكەنىن كورسەتەدى. ول ەكونوميكا مەن پسيحولوگيانىڭ توعىسىنداعى جاڭا عىلىمي باعىتتىڭ نەگىزىن قالايدى.

نەگىزگى قورىتىندى: ەكونوميكا تەك ينستيتۋتتار مەن رەسۋرستارعا عانا ەمەس, ادامداردىڭ ءارتۇرلى ويلاۋ تاسىلدەرىنە دە تاۋەلدى. ءدال وسى ارتۇرلىلىك قوعامنىڭ دامۋ جانە يننوۆاتسيا جاساۋ قابىلەتىن ايقىندايدى.