الماتى وبلىسىندا ۇلتتىق تاعام مادەنيەتىن جاڭاشا سيپاتتا تانىتاتىن ەرەكشە گاسترونوميالىق ءونىم وندىرىلە باستادى. ول – تۇيە سۇتىنەن دايىندا-لاتىن بالمۇزداق. ەڭبەكشىقازاق اۋدانى سارىبۇلاق اۋىلىندا وندىرىلەتىن بۇل دەسەرتتى تۇتىنۋشىلار «قازاق بالمۇزداعى» دەپ اتاپ كەتكەن.
اتاقونىسقا تابانى تيگەن كۇننەن باستاپ ەسەلەپ ەڭبەك ەتىپ, ەل-جۇرتقا پايداسى بار كاسىپپەن اينالىسۋدى دىتتەگەن قانداستاردىڭ ءبىرى – ازانگۇل ءالبوسىن دەر ەدىك. وتانعا ورالعان ون جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە وتباسىن قۇرىپ, جولداسى جارقىن جۇماعازىمەن بىرلەسىپ كاسىپتىڭ كىلتىن اشتى. باستاپقىدا ازىن-اۋلاق ەشكى مەن جىلقى ءوسىرىپ, ونىڭ ءسۇتى مەن قىمىزىن ساتۋدى كاسىپ ەتسە, ۋاقىت وتە كەلە ويسىلقارا باعۋعا ءبىرجولا بەت بۇرادى. استىنداعى كولىكتەرىن ساتىپ, سونىڭ قارجىسىنا تۇيە الادى. تابىس تابۋ, جەتىستىككە قول جەتكىزۋ – وزدىگىنەن كەلمەيتىنىن ويعا تۇيگەن جارقىن مەن ازانگۇل ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەنەدى. تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وڭىردەگى وسى سالادا تەر توگىپ جۇرگەن كاسىپ يەلەرىنەن كەڭەس الىپ, تاجىريبە جيناقتايدى. شۇبات دايىنداۋدىڭ تەحنولوگياسىن مەڭگەرەدى. دايىندالعان ءونىمدى وتكىزۋ دە وڭايعا سوقپاعان. العاشىندا ادامدار كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردى, بازارلاردى ارالاپ, تابانىنان توزىپ ءجۇرىپ شۇبات ساتقان كۇندەردەگى قيىندىقتى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس.
بۇگىندە تۇيە سانى كوبەيىپ, 80-گە جۋىقتاعان. شارۋاسىنان شاشاۋ شىعارماي, ىلگەرىلەتكەن كاسىپ يەلەرى شۇباتپەن عانا شەكتەلمەي, تۇيە سۇتىنەن قۇرت-ماي جاساپ, جۋىق ماڭداعى اۋدان, اۋىل تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. وسى كۇنى تابيعي ونىمگە سۇرانىس ارتىپ, ساۋدانىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسكەنى كوڭىل قۋانتادى. ءۇش جىل بۇرىن ەرلى-زايىپتىلار بيزنەس-جوسپار ازىرلەپ, ونى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆكە ۇسىنعان. كەلەشەگى زور جوبا بىردەن قولداۋ تاۋىپ, قاراجوتا اۋىلدىق وكرۋگىنەن 220 گەكتار بوس جاتقان جەر تەلىمى بەرىلگەن. وندا قورا-جاي سالىنعان. سونىمەن قاتار اۋدان اكىمى تالعات بايەدىلوۆ سارىبۇلاق اۋىلىنداعى ءوندىرىستى جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر توعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جالعا العان جەردىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋعا اتسالىسقان. كوپ بولىپ قولداۋ بىلدىرگەننىڭ ارقاسىندا ويعا العان جوسپارلى ىستەرى كەدەرگىسىز جۇزەگە اسىپ كەلەتىندىگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«تۇيە شارۋاشىلىعى حالقىمىزدىڭ تىرشىلىك كوزى بولعان. ونىڭ ءسۇتىن, ءجۇنىن, تەرىسىن تۇرمىستا پايدالانۋدىڭ پايداسى مەن تيىمدىلىگى وراسان زور ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىز وسى حالىقتىق ءداستۇردى جاڭعىرتىپ قانا قويماي, ونىڭ بولاشاعى بار ەكەنىن كورسەتكىمىز كەلەدى. كاسىپ اشىپ, جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ازاماتتارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىراتىنى ۇنەمى قاناتتاندىرادى», دەيدى كاسىپكەر.
ءبىر ءسات تە تىنىم تاپپايتىن ازانگۇل ءالبوسىن قولونەرمەن دە اينالىسادى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى اتانعان تۇيەنىڭ جۇنىنەن كورپە, جاستىق, ەمدىك بەلبەۋلەر تىگۋدەگى شەبەرلىگى تۇتىنۋشىلاردى ءتانتى ەتەدى. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەرلىگىنە قىزىعۋشىلار دا از ەمەس. وسى سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا اۋىل ايەلدەرىنە ارنالعان قولونەر مەكتەبىن اشۋدى ارماندايدى. ارمان دەمەكشى, تۇيە سۇتىنەن ءدامى ءتىل ۇيىرەر «قازاق بالمۇزداعىن» جاساۋ كاسىپ يەلەرىنىڭ كوپتەن بەرى كوكەيىندە جۇرگەن ەدى.
جارقىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا حالىقارالىق كۋرسقا قاتىسىپ, ءبىلىمىن شىڭدايدى. بالمۇزداق جاساۋعا قاجەت ارنايى قۇرال-جابدىق الىپ, وتكەن جىلدان باستاپ ازانگۇل ءالبوسىن ۇلتتىق تاعام ءتۇرىن دارىپتەيتىن «قازاق قىزى» اتتى جەكە برەندىمەن شۇباتتان بالمۇزداق شىعارا باستادى.
«ول ءۇشىن ءسۇتتى باياۋ قايناتۋ كەرەك. بۇل ۇدەرىس 20 ساعاتقا دەيىن سوزىلادى. ءسۇت قويۋلانعاندا, وعان قاراقات, تاڭقۋراي, شوكولاد, قۇرما, كارامەل, جيدەك, قاۋىن سىندى 20 ءتۇرلى جەمىس-جيدەكتىڭ توسابىن قوسامىن. ناتيجەسىندە, ءدامى سان ءتۇرلى تابيعي بالمۇزداق دايىندالادى. ءبىز وندىرەتىن بالمۇزداقتار كونسەرۆانتسىز تولىقتاي تابيعي ءونىم, ونىڭ قۇرامىندا قانت مولشەرى دە از. ءدامى كلاسسيكالىق بالمۇزداقتان ەش كەم ەمەس, ادام اعزاسىنا پايداسى وراسان زور دارۋمەندەر مەن قورەكتىك زاتتارعا باي», دەيدى ول.
جوعارىدا ايتىلعانداي, تابيعي قۇرامى 20-دان استام ءدام ءتۇرى جانە داستۇرگە نەگىزدەلگەن تۇجىرىمداماسى بار بۇل دەسەرتتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇگىندە «قازاق بالمۇزداعى» دەپ اتاپ كەتكەن. جوبا «قازاقتانۋ» اتتى مادەني-اعارتۋشىلىق باعىت اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ونىڭ باستى ماقساتى – كونە داستۇرلەردىڭ قازىرگى زامانمەن ۇندەسە وتىرىپ, جاڭاشا سيپاتقا يە ەكەنىن كورسەتۋ. ۇلتتىق اس تەك تاعام رەتىندە عانا ەمەس, تاريحتى, فيلوسوفيانى جانە مادەني جادىنى ساقتاۋشى قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلادى.
العاشىندا ءونىم شەلەك اۋىلىنداعى شاعىن دۇكەندەردە ساتىلسا, قازىر الماتى قالاسىنداعى ءدامحانالار مەن مەيرامحانالارعا تاپسىرىسپەن جەتكىزىلە باستادى. ۇلتتىق ناقىشتاعى قاپتاما ديزاينىن دا ازانگۇلدىڭ ءوزى ازىرلەگەن. وتكەن جىلى كاسىپكەر ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسىنا قاتىسىپ, كورمە قوناقتارىنىڭ قوشەمەتىنە يە بولدى.
«ەلىمىزدى الەمگە تانىتاتىن باستى قۇندىلىق – ونىڭ ءداستۇرى مەن مادەنيەتى. بىزدە ۇلتتىق گاسترونوميالىق برەندتەر بولۋى كەرەك. «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن تاڭباسى بار وتاندىق ءونىم تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋىنە وزىندىك ۇلەسىمدى قوسۋدا ايانىپ قالمايمىن», دەيدى ازانگۇل.
ەڭبەك ەتكەنگە باقىت باسىن يەتىنىنە سەنىمدى وتباسىنىڭ الداعى جوسپارى – تۇيە سانىن ارتتىرۋ, وندىرىلگەن شۇباتتى بوتەلكەگە قۇياتىن تسەح اشۋ جانە بالمۇزداق ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ. ونى جۇزەگە اسىرۋدا قىرۋار قارجى كەرەكتىگى, وسى ورايدا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەتتىگى ايقىن سەزىلەدى.
بۇگىندە ءۇش بالانى ومىرگە اكەلگەن ازانگۇل ءالبوسىننىڭ نەگىزگى ماماندىعى – زاڭگەر. اتاجۇرتقا قونىس اۋدارماي تۇرىپ, قىتاي ەلىندە ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ەتكەن. اتاقونىسقا ورالۋ بالا كۇنىنەن بەرگى ارمانى بولعانىن ايتقان ول, اتا-اناسى تۋعان جەر جايلى ءجيى اڭگىمەلەيتىنىن, ال اكەسى تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋى ويلايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەندەشە, اتا-انا ءۇمىتىن اقتاعان ازانگۇل ءالبوسىننىڭ كاسىبى كەڭەيىپ, ويسىلقارا سانىن كوبەيتۋدەگى ماقساتتى ءىسىنىڭ ىلگەرىلەي بەرۋىنە تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىرەمىز.
الماتى وبلىسى,
ەڭبەكشىقازاق اۋدانى