پەتەربورداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىندەگى (كۋنستكامەرا) جادىگەرلەر قاتارىندا قازاق تۇرمىسىنا قاتىستى مىڭنان اسا قۇندى دۇنيە ساقتالعان. سونىڭ ءبىرى – قازاق قىزىنىڭ قىمبات ساۋكەلەسى.
جالپى, انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ قورىندا ءتورت ساۋكەلە بار. سونىڭ ىشىندەگى مۋزەي قورىنا العاش تۇسكەنى – وسى ساۋكەلە. جادىگەردى مۋزەيگە 1899 جىلى لايىقجان بەركىمباەۆ, حاسان يمامباەۆ وتكىزگەن. ەكەۋى دە – قازاققا بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ ۇرپاعى. لايىقجان دەربىسالى بەركىمباەۆتىڭ بالاسى بولسا, حاسەن – ەشمۇحامەد يمانباەۆتىڭ ۇلى. ەكەۋى سول كەزدەگى اقتوبە جانە قوستاناي ۋەزدەرى اۋماعىنان قازاقتىڭ 88 بۇيىمىن مۋزەي قورىنا تابىستاعان. ءتىپتى مۋزەي قورىن جاڭا جادىگەرلەرمەن تولىقتىرعانى ءۇشىن لايىقجان بەركىمباەۆ مويىنعا تاعىلاتىن «ىنتاسى ءۇشىن» كۇمىس مەدالىمەن ماراپاتتالىپ, حاسان يمامباەۆ العىسحات العان.
ەكى قازاق سىيعا تارتقان جادىگەرلەر ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى – وسى ساۋكەلە. قۇندى بولاتىنى سول, بۇل ساۋكەلەنى جاساۋعا شەبەرلەر ءبىر جىلىن جۇمساعان ەكەن. ساۋكەلەنىڭ نەگىزى بارقىت جانە جىبەك ماتادان تىگىلگەن. ال اشەكەيلەرى گاۋھار, كۇمىس, التىن, مارجان سەكىلدى باعالى تاستارمەن كومكەرىلگەن. قاتتى تسيليندر ءتارىزدى بولىگىنىڭ بيىكتىگى – 34 سم, ارتقى جاعىنىڭ بيىكتىگى – 45 سم. جوعارعى شەڭبەرى – 34 سم, تومەنگى شەڭبەرى – 60 سم. جامىلعىسىنىڭ ۇزىندىعى – 145 سم, جولاقتارىنىڭ ۇزىندىعى – 55 سم. مونشاق تىزبەگىنىڭ ۇزىندىعى – 56, جەلكە جاپقىشىنىڭ ۇزىندىعى – 85 سم, مونشاقتى شاشاقتارىنىڭ ۇزىندىعى – 67 سم. ساۋكەلەنىڭ جالپى سالماعى – 2,7 كيلو. مۋزەي دەرەگىندە ساۋكەلەنى دايىنداۋعا سول كەزدەگى اقشامەن 600 رۋبل جۇمسالعانى جازىلعان. بۇل, قازىرگىشە ايتقاندا, 60 جىلقىنىڭ قۇنىنا پارا پار. سوعان قاراعاندا «بۇرىندارى اسا باي ادامدار قىزدارىنا جاساتقان ساۋكەلەلەرىنە ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى جۇمساعان» دەگەن اڭگىمەنىڭ نەگىزى بار سەكىلدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ەڭبەگىندە دە ساۋكەلەنىڭ قۇنىنا قاتىستى قىزىق دەرەك كەزدەسەدى. ونىڭ جازۋىنشا, XIX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا بايساقال مەن ساپاق دەگەن باي قۇدا بولادى. بايساقال قۇدالارىنا قىزدىڭ ساۋكەلەسىن جىبەرىپ: «باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىن, تەك وسى ءبىر ساۋكەلەنىڭ باعاسىن وزدەرى ەسەپتەپ بەرسە بولدى», – دەپتى. سوندا كەنەسارىنىڭ اعاسى سارجان تورە: «بۇل ساۋكەلەنىڭ باعاسى 500 بايتال بولادى ەكەن, سوندىقتان قىزىنىڭ مالى 500 جىلقى بولسىن», – دەگەن كورىنەدى.
ساۋكەلەنىڭ تاريحى سوناۋ مىڭجىلدىقتاردان باستالادى. بايقاساڭىز, ساقتار كيگەن شوشاق بورىك پەن ساۋكەلە ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايدى. ءتىپتى ءبىر قاراعاندا ساۋكەلە «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىنە دە كەلىڭكىرەيدى. سوعان قاراعاندا ونىڭ تاريحى سوناۋ ساق كەزەڭىنەن باستالاتىن سەكىلدى. تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ساۋكەلە مىڭداعان جىل تەزىنەن وتكەن, ىرىكتەلگەن. ء«داستۇرلى قازاق قوعامىندا كەز كەلگەن ءسوز, زات, ءىس-ارەكەت فۋنكتسيونالدى سانالادى. ال ساۋكەلە – انادان قىزىنا قالىپ وتىراتىن بايلىق. ءتىپتى كەيبىر ساۋكەلەنىڭ قۇنى 500 جىلقىعا دەيىن بارعان», دەيدى تاريحشى. راسىندا, قازاق ءۇشىن ساۋكەلە – كونەنىڭ كوزى. قازاق اراسىندا «اۋلەتتىڭ رۋحاني قۋاتى ساۋكەلەدە ساقتالادى» دەگەن سەنىم بار. سول سەبەپتى ساۋكەلە انادان قىزعا, اجەدەن نەمەرەگە سىي-مۇرا رەتىندە بەرىلىپ وتىردى. ونىڭ قاسيەتتى سانالعانى سونشا, باسقا قىزدارعا كيۋگە, ءتىپتى ۇستاپ كورۋگە دە بەرمەگەن.
كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ساۋكەلە سەكىلدى ۇلتتىق كيىمدەر «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» سانالدى. ءسويتىپ, باستاپقى رامىزدىك مانىنەن, بىرتە-بىرتە كۇندەلىكتى ءتىپتى تۇرمىستان دا اجىرادى. ءبىر قۋانارلىعى, كەيىنگى كەزدەرى ۇزاتىلعان قىزدار اراسىندا تازالىقتىڭ نىشانى سانالاتىن ساۋكەلە كيۋ قايتادان سانگە اينالىپ كەلەدى. بەتاشارىن ساۋكەلە كيىپ وتكىزىپ جاتقان قالىڭدىقتاردىڭ سانى ارتتى. ءتىپتى 2024 جىلى قازاقتىڭ بەتاشار سالتى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەندى. الداعى ۋاقىتتا ساۋكەلەنىڭ ءوزى دە وسى قۇرمەتتى تىزىمگە ەنگىزىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.