ادام بالاسىندا ارمان تاۋسىلعان با؟ قيالىنا قانات ءبىتىرىپ, تالاپتىڭ تۇلپارىن مىنگىزەتىن وسى قۇدىرەتتىڭ ارقاسىندا وركەنيەت ورگە باستى. كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن جاساندى ينتەلەكت تە ادامزات ارمانىنىڭ ءبىر بولشەگى. ەجەلگى زامانداعى ەرەن ويشىلدار وزدىگىمەن ويلانىپ, دەربەس قيمىلدايتىن كومەكشىنى ابدەن قيالداعان. سول سەبەپتى قازىرگى روبوتتاردىڭ ارعى بەينەسىن كونە ميفتەردەن, كوركەم شىعارمالاردان, مۇسىندەر مەن سۋرەتەردەن انىق اڭعارامىز.
گومەردىڭ «يلياداسىندا» ۇستالاردىڭ ءپىرى حەپەستۋستىڭ جاساعان ونەرتابىسى جىرلانادى. وندا شەبەر وزدىگىنەن قوزعالىپ, سويلەي الاتىن قىزمەتشىلەردى التىننان قۇيىپ شىعارادى. بۇعان قوسا حەپەستۋس ءۇش اياقتى تۇعىرلار, ياعني تريپودتاردى دا جاساعان. كادۋىلگى وشاقتىڭ ءۇش بۇتى سياقتى تەمىر, ۇستىنە ءدامدى تاعام قويىلادى. بىراق ولاردىڭ تابانىنا التىن دوڭگەلەك ورناتىلعاندىقتان, بۇل تۇعىرلار قۇدايلار جينالىسىندا وزدىگىنەن قوزعالىپ جۇرە بەرەدى. تۇپ-تۋرا قازىرگى ديدجيتال-ءدامحانالاردا قىزمەت ەتەتىن داياشى روبوتتار سياقتى.
وقي وتىرىڭىز: ادام & جاساندى ينتەللەكت: دۋەت پە, دۋەل مە؟
گرەك فيلوسوفى اريستوتەل دە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە تۋرالى ويلانعانىمەن, ونى ومىردە بولمايتىن قيالدىڭ جەمىسى دەپ باعالاعان. ايتسە دە «ساياسات» اتتى تراكتاتىندا تەحنولوگيانىڭ ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن جازادى:
«اگاراكي ءار قۇرال ءوز جۇمىسىن ءوزى اتقارىپ, بۇيرىق كۇتپەي-اق قاجەتتى ءىستى ورىنداسا, حەپەستۋستىڭ تريپودتارى سەكىلدى قوزعالىپ, توقۋ ستانوگىنىڭ شوركەلەرى وزدىگىنەن ءجۇرىپ, ليرانىڭ ىشەكتەرى وزدىگىنەن ويناسا, وندا شەبەرگە قىزمەتشى دە, قوجايىنعا قۇل دا كەرەك بولماس ەدى», دەيدى ول. اريستوتەل كەيىنگى زاماندا وزدىگىنەن توقيتىن جاككارد ستانوگىن نەمەسە وزدىگىنەن وينايتىن مەحانيكالىق پيانينونى كورسە بولجامىنىڭ قۇر بەكەر قيال ەمەسىنە كوزى جەتەر ەدى.
زامانىنىنان وزىق تۋعان لەوناردو دا ۆينچي شامامەن 1495 جىلى ادام ءتارىزدى روبوتتىڭ جوباسىن سىزدى. بۇل روبوت جۇزەگە اسسا ورتاعاسىرلىق ساۋىت كيگەن «رىتسار» بەينەسىندە بولۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ وتىرا الۋى, قولى مەن باسىن قوزعالتا الۋى, ءتىپتى اۋزىن اشا الۋى جوسپاردا بولعان.
1651 جىلى فيلوسوف توماس گوببس ءوزىنىڭ «لەۆيافان» اتتى ەڭبەگىن جاريالادى. كىتاپتىڭ كىرىسپەسىندە ول «جاساندى جانۋار» جاساۋ مۇمكىندىگى تۋرالى وي قوزعايدى:
ء«ومىر دەگەنىمىز – دەنەنىڭ قوزعالىسى. ەگەر سول قوزعالىستىڭ باستاۋى ىشكى ءبىر نەگىزگى بولىكتە بولسا, وندا سەرىپپە مەن دوڭگەلەكتەر ارقىلى وزدىگىنەن قوزعالاتىن اۆتوماتتاردى نەگە جاساندى ومىرگە يە دەپ ايتپاسقا؟ جۇرەك – سەرىپپە ەمەس پە, جۇيكەلەر – جىپتەر ەمەس پە, بۋىندار – بۇكىل دەنەنى قوزعايتىن دوڭگەلەكتەر ەمەس پە؟» وسى پىكىرى ءۇشىن تاريحشى دجوردج دايسون ونى «جاساندى ينتەللەكتتىڭ اتاسى» دەپ اتاعان.
كوركەم قيالدان بولەك كەي ادامدار ناقتى اۆتوماتتاردى دا جاساپ كوردى. سولاردىڭ ەڭ تانىمالى – فرانتسۋز ينجەنەرى جاك دە ۆوكانسون جاساعان مەحانيكالىق ۇيرەك. 1738 جىلى ول كوپشىلىككە ءوز ونەرتابىسىن كورسەتتى. بۇل ۇيرەك: دىبىس شىعارا الاتىن, قاناتىن قاعا الاتىن, جۇزە الاتىن, سۋ ىشە الاتىن, ءدان جەپ, ونى «قورىتا» الاتىن. كەيىنىرەك زەرتتەۋشىلەر بۇل پروتسەسس شىنايى قورىتۋ ەمەس, الدىن الا دايىندالعان قوسپا ەكەنىن انىقتاعان. قالاي بولعاندا دا, بۇل مەحانيزم سول زامان ءۇشىن عاجايىپ ينجەنەرلىك جەتىستىك ەدى.
وقي وتىرىڭىز: جاساندى ستۋدەنت وقۋعا قابىلداندى
نەمىس اقىنى گەتە بولسا «فاۋس» تراگەدياسىندا ءوزىنىڭ اۋليەلىگىن تانىتادى. «اقىندار ايتىپ وتەدى ارمانىن بۇكىل پەندەنىڭ» دەپ سەرىك اقسۇڭقار ۇلى جىرلايتىنداي گەتە دە ادام بالاسىنىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى ءتۇبى ءبىر جاساپ شىعاراتىنىن سەزدى:
ء«بىزدى ەسالاڭ, قيالشىل دەپ اتايدى, بىراق ويشىل مۇڭ قۇرساۋدان بوسايدى. بوسايدى دا, جىلدار وتە ويشىلدىڭ شەبەر ميى جاساندى ويشىل جاسايدى».
فرانتسۋز كومپوزيتورى جاك وففەنباحتىڭ «گوفمان ەرتەگىلەرى» وپەراسىندا وليمپيا اتتى مەحانيكالىق قۋىرشاق بار. ول ءان ايتىپ, بيلەي الادى. وپەرانىڭ كەيىپكەرى گوفمان وعان عاشىق بولىپ قالادى, بىراق كەيىن ونىڭ جاي عانا مەحانيزم ەكەنىن بىلگەندە قاتتى قايعىرادى. 1920 جىلى چەح جازۋشىسى كارەل چاپەك «روسسۋمنىڭ امبەباپ روبوتتارى» اتتى پەسا جازدى. ءدال وسى شىعارمادا العاش رەت «روبوت» ءسوزى قولدانىلدى. چەح تىلىندە بۇل ءسوز ء«ماجبۇرلى ەڭبەك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
وقي وتىرىڭىز: بالا قيالى عارىشقا سامعايدى
ادامزاتتىڭ جاساندى سانا تۋرالى ارمانى وسىلايشا ميفتەن باستاۋ الىپ, فيلوسوفيالىق تولعانىستار ارقىلى ونەر مەن عىلىمعا ۇلاستى. ءبىر زاماندا قيال بولىپ كورىنگەن يدەيالار ۋاقىت وتە كەلە ناقتى تەحنيكالىق ىزدەنىستەرگە جول اشتى. بۇگىندە روبوتتار وندىرىستە, مەديتسينادا, ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇرمىستا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. دەمەك, جاساندى ينتەللەكت – كەنەتتەن پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس, مىڭداعان جىل بويى ادامزات ساناسىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن ويدىڭ جەمىسى. ادام بالاسىنىڭ قيالى قايدا جەتسە, تەحنيكا دا سول مەجەگە جەتپەي قويمايتىنىن وسى تاريحتىڭ ءوزى ايقىن اڭعارتادى.