سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, وندا سەناتورلاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىمەن وڭىرلەرگە جاساعان ساپارلارىنىڭ قورىتىندىسى تالقىلاندى جانە حالىقارالىق كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى.
رەفورمانىڭ ماقساتى – تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋ
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ اياسىندا سەناتورلاردىڭ وڭىرلەرگە جاساعان ساپارلارىنىڭ قورىتىندىسىن تالقىلاۋ كەزىندە سەنات توراعاسى سوڭعى اپتالاردا دەپۋتاتتاردىڭ قاتىسۋىمەن ەلدىڭ بارلىق وبلىسىندا اۋقىمدى اۋديتوريانى قامتىعان 600-گە جۋىق كەزدەسۋ مەن ءىس-شارا وتكىزىلگەنىن ايتتى.
سونىمەن قاتار م.اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا ساياسي ينستيتۋتتاردى جۇيەلى تۇردە جاڭعىرتۋعا جانە ەلىمىزدى زاماناۋي ءارى ءتيىمدى باسقارۋ مودەلىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋگە باعىتتالعان تاريحي قادام ەكەنى تۋرالى ايتقان سوزىنە نازار اۋداردى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن كەيىنگى جىلداردا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورما – وسى جۇيەلى وزگەرىستەردىڭ دايەكتى جالعاسى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم بولدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ. سونداي-اق جاڭا كونستيتۋتسيا – جاڭا سىن-قاتەرلەرگە ۋاقتىلى بەرىلگەن جاۋاپ جانە مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعىنىڭ نەگىزى. اتالعان رەفورما ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جانە قوعاممەن شىنايى ديالوگ ورناتۋعا باعىتتالعان زاماناۋي ءارى ءتيىمدى ساياسي مودەل قالىپتاستىرادى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى ءارى نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريالاۋ جاڭا اتا زاڭ جوباسىنداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى ەكەنى ايتىلدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىلىكتىڭ پاراديگماسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتادى. رەفورمانىڭ نەگىزگى باسىمدىعى – ادام. ونىڭ ءومىرى, قۇقىعى مەن بوستاندىعى ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. وسىلايشا, جاڭا اتا زاڭ بيلىك جۇيەسىن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدىرادى. سەناتورلار قوعام وكىلدەرىمەن, ساراپشىلارمەن, ازاماتتىق سەكتور جانە جاستارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, جاڭا كونستيتۋتسياعا بايلانىستى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى تولىق قولدايدى. ەلىمىز ءۇشىن وسى تاريحي كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى ايرىقشا ماڭىزعا يە. سوندىقتان 15 ناۋ-رىزدا وتەتىن رەفەرەندۋمعا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاتىسۋى ادىلەتتى, الەۋمەتتىك ءارى وركەندەگەن قازاقستان قۇرۋعا قوسىلعان ۇلەس ەكەنى ءسوزسىز», دەدى سەنات توراعاسى.
ءوڭىر حالقى وزگەرىستەردى قولدايدى
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا جۋىردا سەناتورلار وڭىرلەرگە ساپارعا شىعىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ قايتقان بولاتىن. وتىرىس بارىسىندا بىرقاتار دەپۋتات ءسوز الىپ, سول كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسى جايىندا مالىمەت بەردى.
سەناتور رۋسلان رۇستەموۆ حالىقتىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ناقتى ەسكەرىلگەنى تۋرالى ايتتى.
«وڭىرلەردەگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ازاماتتار پرەزيدەنتىمىز باستاماشى بولعان اۋقىمدى ساياسي رەفورماعا تولىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى رەتىندە باعالادى. حالىق وكىلدەرى الداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزىپ, اتا زاڭدى جاڭارتۋ مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ماحامبەتالى ءابدىحاميت ۇلى كونستيتۋتسيا ماتىنىندەگى «گيمن» تەرمينىن انا تىلىمىزدەگى ء«انۇران» سوزىمەن الماستىرۋدى ۇسىنادى. العاشىندا ۇسىنىسىنىڭ نازارعا الىنارىنا كۇمانمەن قاراعان 33 جاستاعى جاس ۇستاز كوپ ۇزاماي كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيادان رەسمي جاۋاپ العانىن, ونىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپقانىن ايتادى. ناتيجەسىندە, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى 11-باپتا «گيمن» تەرمينى ء«انۇران» دەپ وزگەرتىلدى», دەدى ول.
سەناتور بيبىگۇل اققوجينا ساپار بارىسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن, اگرارشىلارمەن, جاستارمەن, سونداي-اق كاسىپورىندار جانە ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكەنىن ايتتى.
«ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى مەن جاڭعىرۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلاتىن كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىعىمەن ديالوگكە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا جەرلەستەرىمىز جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن بەلسەندى تۇردە ءبىلدىردى. كوپتەگەن الاڭدا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتى, اشىق ءارى ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان ساياساتىنا جوعارى قولداۋ ءبىلدىرىلدى», دەدى دەپۋتات.
نۇرلان بەكنازاروۆ وڭىرلەردە جەرگىلىكتى ماسليحاتتارمەن بىرلەسىپ, تۇرعىندارمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى جانە جاستارمەن اۋقىمدى كەزدەسۋ وتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بارلىق ءىس-شارا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن جاريالانىپ, بەلسەندى اقپاراتتىق قولداۋ تاپتى. كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ ايماقتاردا اتقارعان جۇمىستارى كوميتەت وتىرىسىندا دا تالقىلانىپ, قورىتىندىلاندى. كەزدەسۋلەر استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا, سونداي-اق اباي, تۇركىستان, ۇلىتاۋ, جامبىل وبلىستارىندا ۇيىمداستىرىلدى», دەپ نەگىزگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە ەگجەي-تەگجەي توقتالدى.
دەپۋتات سۇلتانبەك ماكەجانوۆ ءوڭىر تۇرعىندارىمەن باسقوسۋلاردا اتا زاڭ جوباسى, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلىپ, مەملەكەتتىڭ جاڭا باسقارۋ جۇيەسى, ساياسي ارحيتەكتۋراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كورىنىسىنە ەنگەن ەڭ جوعارى نورمالار جيناعى دەپ ەرەكشە اتالعانىن ايتتى.
«بۇل رەتتە ءبىراز اۋدانداردىڭ وبلىس ورتالىعىنان قاشىقتىعىنا قاراماستان, مىسالى, جامبىل وبلىسى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ, قوستاناي وبلىسى فەدوروۆ اۋدانىنىڭ, ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نورمالارىن قولداي وتىرىپ, ءبىلىم, اۋىلدىق ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا جانە قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ, قاناعاتتانارلىق جا-ۋاپ الدى. ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, ارداگەرلەرمەن, ستۋدەنتتەرمەن جانە تۇرعىندارمەن وتكەن بارلىق كەزدەسۋ بارىسىندا رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بەلسەندى قاتىسۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇندەۋلەر مەن قولداۋ سوزدەرى ايتىلدى», دەدى ول.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار ساكەن ارۋباەۆ پەن اندرەي لۋكين دە ءسوز الىپ, وڭىرلەرگە ساپار بارىسىنان تۇششىمدى مالىمەتتەر بەردى.
ازاماتتىق قورعانىستىڭ جاڭا تەتىگى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى دا قارادى. قۇجات تابيعي اپاتتارعا قارسى بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋدى جانە داعدارىس جاعدايلارىندا تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا كومەكتى نىعايتۋدى كوزدەيدى. دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭدى قابىلداۋ حالىق پەن اۋماقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ول توتەنشە جاعدايلار كەزىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ رەسۋرستارىن جەدەل جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي قادامدار وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ قانا قويماي, قۇتقارۋ تەحنولوگيالارى سالاسىنداعى ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەردى دە كەڭەيتەدى.
«قارالعان كەلىسىم تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا اپاتتارمەن جانە توتەنشە جاعدايلارمەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. وسى ماقساتپەن بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەر قابىلداندى. جالپى, بۇل زاڭ قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ كاسىبي دايارلىعىن كۇشەيتۋگە, سونداي-اق باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.