مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىستەر ۇلت ساناسىنا ىقپال ەتكەنىن, ءتىپتى زور سىلكىنىس اكەلگەنىن اتاپ ايتتى. سول سىلكىنىستىڭ كەلىستى ءبىر كورىنىسى – جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ومىرگە كەلۋى.
قانداي كونستيتۋتسيا دا ساياسي قۇرىلىمنىڭ سيپاتىن بەلگىلەيتىنى انىق.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگىن ورنىقتىردى. ال ونىڭ الدىنداعى, 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا ءىس جۇزىندە پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگىن بەكىتىپ بەرگەن بولاتىن. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا ءماتىنىن وقىپ كورگەن ادام وندا «پارلامەنت» دەگەن تاراۋ «پرەزيدەنت» دەگەن تاراۋدىڭ – «پارلامەنت» دەگەن ءبولىم «پرەزيدەنت» دەگەن ءبولىمنىڭ الدىنا قويىلعانىنا كوز جەتكىزەدى. بۇعان قوسىمشا تۇسىنىكتەمەنىڭ كەرەگى جوق. ول كەزدەگى احۋال ەلىمىزگە كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى قاجەت ەتكەن ەدى. ءيا, كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى, بىراق سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىكتى ەمەس.
ساياسي قۇندىلىقتار قايتا قارالعاندا, ادام قۇقى تۋرالى تۇسىنىك وزگەرگەندە ولاردى نەگىزگى زاڭدا شەگەلەپ جازۋ قاجەت بولادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا ادام قۇقىنا كەپىلدىكتەردى كەڭەيتەدى.
ءبىر عانا وسى تەزيستى اڭگىمە ەتۋمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلەدى.
بۇل ءۇشىن ءبىر ءبولىمنىڭ ءبىر بابىنىڭ ءبىر تارماعىن عانا تالداپ كورەيىك. ول – «كونستيتۋتسيالىق سوت» دەپ اتالاتىن VII ءبولىمنىڭ 73-بابىنىڭ 3-تارماعى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان:
«كونستيتۋتسيالىق سوت قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن ولاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا قارايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالادى».
وڭايلاتىپ ايتاتىن بولساق, ەندىگى جەردە كونستيتۋتسيالىق سوت قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قابىلدانعان زاڭ اكتىلەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە بايلانىستى وتىنىشتەرىن قاراي الادى.
بۇل – قاعيداتتى ءمانى بار ماسەلە.
بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل «كونستيتۋتسيا – مەملەكەت شەشەتىن ماسەلە» دەگەن وي قيسىنىن قايتا قاراتۋعا الىپ كەلەدى. بۇل «زاڭ – پارلامەنت شەشەتىن ماسەلە» دەگەن وي قيسىنىن دا قايتا قاراتۋعا الىپ كەلەدى. بۇل ازاماتقا كەز كەلگەن زاڭعا نەمەسە زاڭنامالىق نورماعا كۇدىك-كۇمان كەلتىرۋگە, ونىمەن تالاسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇرىن قالاي ەدى؟ بۇرىن پرەزيدەنت قابىلدانعان زاڭعا قول قويار الدىندا (ەگەر كۇماندانسا) ونى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جىبەرەتىن, شەشىمىن كۇتەتىن. وسىنداي جاعداي ءوزىمىزدىڭ دە باسىمىزدان وتكەن. 2004 جىلى اقپارات مينيسترلىگى دايىنداعان, پارلامەنتتە قورعاعان, ءماجىلىس پەن سەنات قولداعان, پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جىبەرىلگەن «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تاراپىنان جەكەلەگەن باپتارى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلدى. كۇشى جويىلدى. ءىس جۇزىندە ەۋرووداق كوميسسياسىنىڭ, ەقىۇ-نىڭ جۇمىس توبىنىڭ زاڭ جوباسى جونىندە جاساعان قورىتىندىسى پارلامەنت شەشىمىنەن باسىم ءتۇستى. قايرانسىز قالا بەردىك.
ەندىگى جەردە كونستيتۋتسيالىق سوت زاڭدى الدىمەن «كەرەك» نەمەسە «كەرەك ەمەس» دەمەي, الدىمەن «دۇرىس» نەمەسە «دۇرىس ەمەس» دەپ قارايدى.
وسىنداي جاعدايعا قوعامىمىز ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلىپ وتىر.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا بۇل نەگە ويلاستىرىلماعان؟ ول كەزدەگى سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, نيكولاي اكۋەۆ, ناعاشىباي شايكەنوۆ سياقتى زاڭعار زاڭگەرلەر مۇنداي نورمانى نەگە كونستيتۋتسياعا جازباعان؟ مەملەكەت جاس ەدى, ءالسىز ەدى. ازاماتتاردىڭ زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە بايلانىستى جۇگىنۋى شەشىم قابىلداۋدى قيىنداتادى, تاۋەكەلدەردى كوبەيتەدى دەپ سانالدى. بۇل ويدىڭ جانى دا بار ەدى. ول كەزدەگى جاس مەملەكەت قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ءوزىن قورعاۋعا دا ءتيىستى بولدى. زاڭداردى ءدايىم تالاس-تارتىس تاقىرىبى ەتە بەرۋ مەملەكەتتىڭ باسقارىمدىلىعىنا تەرىس ىقپال جاساۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بولدى. ونىڭ الدىندا بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعى مەن زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك پارلامەنتتىك داعدارىسقا ەكى رەت ۇرىندىرعانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز.
كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى بو-يىنشا ەلدە كونستيتۋتسيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا جول اشىلادى. مەملەكەتتىڭ جاڭىلىس باسۋى مۇمكىن, ونى ازامات دالەلدەي الادى دەگەن ويدىڭ ءوزى دەموكراتيانى جاڭا بيىككە كوتەرۋگە جاعداي جاسايدى.
«ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەپ تۇجىرىمداۋعا بولاتىن يدەيا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتىنا اينالادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا بيلىكتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قاسيەتتەيتىن كونستيتۋتسيا بولادى. ويتكەنى حالىق تالقىسىنا سالىنىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 15-بابىنىڭ 2-تارماعىندا جازىلعانىنداي, «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركىمگە تۋمىسىنان تيەسىلى, ولار اجىراتۋعا جانە ايىرۋعا بولمايتىن دەپ تانىلادى». ياعني ادامعا ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەت بەرگەن ەمەس, ولار اركىمگە تۋمىسىنان تيەسىلى. مۇنى 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 12-بابىمەن سالىستىرىپ كورەيىك. «1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسياعا سايكەس ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلادى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى» دەپ جازىلعان وندا. دەمەك, مەملەكەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تانيدى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرەدى. ال بەرىلەتىن نارسەنى, تارتىپ الۋ دەمەي-اق قويايىق, شەكتەۋگە بولاتىنى بەلگىلى.
ءبىز ۋاقىتتىڭ ءوزى دۇنيەگە كەلتىرگەن, ەلدىڭ تاڭداۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالعان, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ وي-پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ, تۇزەتىلگەن, جەتىلدىرىلگەن كونستيتۋتسيا جوباسىن حالقىمىز قولدايدى, جاڭا كونستيتۋتسيا كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلىنە اينالادى دەپ كامىل سەنەمىز. وتانداستارىمىزدى ەلدىكتىڭ وسى سىنىنان ابىرويمەن وتۋگە شاقىرامىز.
ايتقانداي, بۇل جازعانىمىز – جوباداعى 96-باپتىڭ بىرەۋىنىڭ عانا باعاسى, ونداعى 298 تارماقتىڭ بىرەۋىنىڭ عانا تاعىلىمى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وسىدان-اق شامالاي بەرۋگە بولادى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى