فوتو: ءماجىلىس
دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, تىكەلەي ەفيردە ۇسىنىستارىن بىلدىرگەن مىڭداعان ازامات زاڭنىڭ ساپاسىن باقىلادى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيانى 12 ادام جازسا, جاڭا قۇجاتقا 130 مامان اتسالىسىپ, مىڭداعان زاڭگەر كەڭەس بەردى, بۇل قۇجاتتىڭ ناعىز حالىقتىق ەكەنىنىڭ ايعاعى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالعان وزگەرىستەر كونستيتۋتسيانى ادىلەتتى قازاقستان, بيلىك ينستيتۋتتارىن جاڭعىرتۋ, ادام قۇقىعىن قورعاۋ سياقتى باستى پرينتسيپتەرگە نەگىزدەدى.
دەپۋتاتتار ەلدىڭ ءار ايماعىن ارالاپ, جاڭا اتا زاڭنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ, ازاماتتاردىڭ قولداۋىن جيناپ, ناقتى ۇسىنىستارىن الدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالى, ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيانىڭ ستراتەگيالىق باعىت ەكەنى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار, قوس ازاماتتىققا قاتاڭ تىيىم سالىنىپ, قازاقستان ازاماتتىعىنىڭ ساقتالۋى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ساياسي تۇراقتىلىققا كەپىل بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى نارتاي ارالباي ۇلى.
نارتاي سارسەنعاليەۆتىڭ سوزىنشە, تەڭگە ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندە رەسمي تۇردە بەلگىلەنىپ, ونىڭ شىعارۋ قۇقىعى تەك قازاقستانعا تيەسىلى ەكەنى زاڭدا كورسەتىلدى. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزىلەدى, بۇل بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتادى.
ەڭ باستىسى, جاڭا كونستيتۋتسيادا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – قازاقستان حالقى» دەپ ناقتى جازىلعان. ياعني, حالىق – بيلىك, بيلىك – حالىق. دەپۋتات نارتاي ارالباي ۇلىنىڭ سوزىنشە, بۇل زاڭ ەلدىڭ مۇددەسىنە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
«توقسان ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى باستاعان ساياسي وزگەرىستەردىڭ لوگيكالىق ءتۇيىنى دەۋگە بولادى», دەدى نارتاي سارسەنعاليەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وسى رەتتە, جاڭا اتا زاڭدى اعايىنعا ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار, قوعام بەلسەندىلەرى تاڭ اتىسى, كەش باتىسى جۇرتپەن جۇزدەسكەنىن كوپشىلىك كورىپ-ءبىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى قالالار مەن الىس اۋىلداردا قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانىن جۇرتقا جاريا قىلدىق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بارلىق 17 وبلىس پەن 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانى ارالاپ شىققان.
جۇرتتىڭ جاعدايىن جادىعا توقىعان سوڭ جاڭا اتا زاڭ تۋرالى دا حالىقپەن تىلدەسكەن. اعايىن قولداۋىن دا ءبىلدىردى, ناقتى ۇسىنىستارىن دا ايتتى. بىرنەشە باپ تالقىعا ءتۇستى, حالىق سونىڭ ىشىندە وتكەننىڭ ءساتسىز شەشىمدەرىن بولاشاققا مۇرا قىلماۋ كەرەكتىگىن ايتتى. كەزدەسۋلەرگە كوتەرىلگەن كوپ ماسەلەنى ءماجىلىس مىنبەرىنەن اتاپ ايتىپ, تۇسىندىرمەسىن قوسا جەتكىزۋدى ءجون سانادىم.
«بىرىنشىدەن, جاڭا اتا زاڭنىڭ ءماتىنى جاريالانعاندا
ءماجىلىس قابىرعاسىندا كوتەرىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردى تۇگەندەدىم. ول عىلىم, مادەنيەت, يننوۆاتسيا. اينالىپ كەلگەندە ادام كاپيتالى. شيكىزاتتى شەتكە ساتىپ شىرەنىپ جۇرگەن كەزەڭنىڭ كەلمەسكە كەتكەنى كەشە, بۇگىنگى تالاپ باسقا.باستى كاپيتال – ادامنىڭ اقىلى. عالىمدارىمىزعا لايىقتى جاعداي جاساي الماي, ارتىنشا «اقىلدى باستار, دارىندى جاستار شەكارا اسىپ شەتەلگە كەتتى» دەپ سان سوعىپ وتىرعانىمىز كەشە عانا ەدى.
بۇگىن سول كەمشىلىكتى جوياتىن كەزەڭگە كەلدىك. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ماتىنىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام كاپيتالىنىڭ, ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, يننوۆاتسيانىڭ دامۋىن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانيدى», دەپ جازىلعان. اتا زاڭعا حاتتالعان بۇل باپ سالاعا سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن», دەدى نارتاي سارسەنعاليەۆ.
نيكيتا شاتالوۆ جاستاردى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا شاقىردى
«ەكىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر تارماعىن تىلگە تيەك ەتەيىن. قازىر قولدانىستاعى اتا زاڭنىڭ 10-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىندا بولۋى تانىلمايدى», دەلىنگەن.
ال جاڭا رەداكتسيادا 12-باپتىڭ 3-تارماعىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىندا قوس نەمەسە كوپ ازاماتتىعى بولۋىنا جول بەرىلمەيدى. وزگە ەل ازاماتتىعىنىڭ بولۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋعا نەگىز بولادى», دەپ ايقىن ءارى ناقتى جازىلدى.
وسىلايشا قازاقستان قىتاي, ءۇندىستان, سينگاپۋر, جاپونيا سەكىلدى قوس ازاماتتىققا قاتاڭ تىيىم سالىپ وتىر. بۇل شەكتەۋ تەك فورمالدى ەرەجە ەمەس, ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ساياسي تۇراقتىلىق جانە قۇقىقتىق ايقىندىق تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق مانگە يە.
قوس ازاماتتىق الۋ ءوز بولاشاعىن, وتباسىنىڭ كەلەشەگىن قازاقستانمەن بايلانىستىرمايتىن ادامدارعا كەرەك دۇنيە ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سەبەبى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوك پاسپورتى الەمدەگى تالاي ۇلتقا ارمان ەكەنى, اسپان تۇستەس قۇجاتى بار ازاماتتارىمىزدى قازاقستان الەمنىڭ قاي قيىرىندا بولسا دا قورعايتىنى انىق. وعان تاياۋ شىعىستا وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ, ەلىمىزدىڭ قولداۋىمەن وتانىنا ورالعان ازاماتتارىمىز دالەل. مۇنداي مىسال مىڭ.
قوس ازاماتتىققا جول بەرمەۋ – مەملەكەت ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. ەڭ باستىسى, قوس ازاماتتىققا تىيىم سالۋ – ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىندايدى», دەدى دەپۋتات.
حالىقتىڭ 89,2%-ى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايدى
«ۇشىنشىدەن, 30 جىل پارلامەنتتە پرەزيدەنتتىك كۆوتا بولدى. بۇرىندارى ماجىلىسكە اسسامبلەيانىڭ وكىلدەرى ەشبىر سايلاۋسىز كەلدى, سەناتتىڭ ءبىر بولىگىن بۇرىنعى پرەزيدەنت ءوزى تاعايىنداپ وتىردى.
ەندى بۇل نورما جاڭا اتا زاڭىمىزدا مۇلدەم جوق. ياكي پرەزيدەنتپەن بەكىتىلىپ تاعايىندالاتىن تاڭداۋلى دەپۋتاتتار بولاشاق قۇرىلتايدا بولمايدى.
بۇل ىقپالدى پارلامەنت قاعيداتىن ودان ءارى نىعايتۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ەڭ باستىسى بۇل ستاتۋستى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزى ۇسىندى, جوبادا جازىلدى.
تورتىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا تەڭگەنى ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندە بەكىتۋ ۇسىنىلدى. بۇل وزگەرىس بويىنشا كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق ۆاليۋتا اتاۋى ەكى تىلدە دە «تەڭگە» دەپ كورسەتىلەدى. مۇنداي نورما «پاراللەل ۆاليۋتا», «ايماقتىق اقشا», «باسقا ۆاليۋتاعا كوشەيىك» دەگەن اڭگىمەلەرگە جوعارى قۇقىقتىق بوگەت قويدى. وعان قوسا, «تەڭگەنى باسىپ شىعارۋدىڭ جالعىز ايرىقشا قۇقىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى» دەپ كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءمانى – اقشا شىعارۋ جاي تەحنيكالىق پروتسەسس ەمەس, بۇكىل ەكونوميكانىڭ تەپە-تەڭدىگىنە اسەر ەتەتىن اسا سەزىمتال ماسەلە. بۇل ەگەمەندىكتىڭ اجىراماس اتريبۋتى.
بەسىنشىدەن, جوبادا تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق بار. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءتارتىبى كۇشەيتىلىپ وتىر. ەندىگى جەردە اتا زاڭعا وزگەرىستەر تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى عانا قابىلدانادى.
ونى وزگەرتۋ تەك حالىقپەن بىرگە ىسكە اساتىن مىزعىماس تۇعىرعا اينالدى. بۇل ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ ساياسي بيىكتىگى دەپ بىلەمىز», دەپ تۇيىندەدى دەپۋتات نارتاي ارالباي ۇلى.
ايدوس سارىم: مەملەكەت باسشىسى – جاڭا اتا زاڭنىڭ نەگىزگى اۆتورى
