كومىر – راسىندا ستراتەگيالىق اكتيۆ. بىراق ستراتەگيالىق اكتيۆتىڭ قۇندىلىعى ونى قالاي جانە قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانا الاتىنىمىزعا بايلانىستى. پاۆلودار وبلىسى بۇگىن كومىر گەنەراتسياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, ەنەرگەتيكالىق ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەپ وتىر. قىسقا جانە ورتا مەرزىمدە بۇل شەشىم ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. الايدا ۇزاق مەرزىمدە ەكولوگيالىق ءارى تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيامەن قاتار ءجۇرۋى شارت.
پاۆلودار – وتاندىق ەنەرگەتيكانىڭ جۇرەگى. ەلدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ شامامەن 40 پايىزى وسى وڭىرگە تيەسىلى. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا «كومىر – ستراتەگيالىق اكتيۆ» ەكەنىن اتاپ وتكەننەن كەيىن ەرتىس-بايان ايماعىنداعى كومىر گەنەراتسياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جوبالار جاڭا قارقىن الدى.
بۇگىندە وبلىستاعى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ جيىنتىق قۋاتى – 8542 مۆت. نەگىزگى سالماقتى ب.نۇرجانوۆ اتىنداعى ەكىباستۇز ماەس-1 (4040 مۆت) مەن ماەس-2 ستانسالارى (1000 مۆت) كوتەرىپ وتىر. سونداي-اق اقسۋداعى ەۋروازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا ستانساسى (2475 مۆت) – ايماق ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى. بىلتىر ءوڭىر 49,1 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىردى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا اسا قوماقتى ۇلەس. پاۆلودار – تەك تۇتىنۋشى ەمەس, ەلدىڭ يندۋستريالىق بەلدەۋىن جارىقپەن, جىلۋمەن قامتىپ وتىرعان نەگىزگى ايماق.
الداعى جىلدارى جۇزەگە اسۋعا ءتيىس جوبالار اۋقىمى ەرەكشە. ەڭ ءىرىسى – ەكىباستۇز ماەس-3 ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى. جوبا بويىنشا ارقايسىسى 660 مۆت بولاتىن ءتورت ەنەرگيا بلوگى ورناتىلىپ, جالپى قۋات 2640 مۆت-قا جەتپەك. بۇدان بولەك, ماەس-2-دە №3 جانە №4 بلوكتار (ارقايسىسى 550 مۆت) سالىنادى. ەگەر بارلىق جوسپار تولىق ورىندالسا, وڭىردەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءوندىرىسى 8542 مۆت-تان 12717 مۆت-قا دەيىن ۇلعايادى. ياعني ءوسىم – 49 پايىز. بۇل پاۆلوداردىڭ ەلدەگى ەلەكتر وندىرىسىندەگى ۇلەسىن ءىس جۇزىندە 50 پايىزعا جاقىنداتۋى مۇمكىن.
بىراق بۇل جەردە مىناداي زاڭدى ساۋال تۋىندايدى: ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ەكسپورتتىق الەۋەت بۇل كولەمدى تولىق يگەرە الا ما؟ قازىر ەلىمىزدە ەلەكتر تۇتىنۋ بىركەلكى ەمەس. سولتۇستىك ارتىق وندىرسە, وڭتۇستىك تاپشىلىق كورەدى. دەمەك, جاڭا قۋات تەك ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋ ەمەس, ەنەرگيا اعىنىن ءتيىمدى باسقارۋدى دا تالاپ ەتەدى.
جەرگىلىكتى قۋات وندىرەتىن الىپ نىسانداردىڭ بارلىعى بۇگىندە كومىردى پايدالانىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال اتالعان جەراستى بايلىعىنا ەرتىستىڭ پاۆلودار ءوڭىرى اسا باي. كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قۋاتى شامامەن – 80 ملن توننا. ونىڭ ىشىندە كسن ماركالى تاس كومىر – 70 ملن توننا, 3ب ماركالى قوڭىر كومىر – 9 ملن توننا, ت ماركالى تاس كومىر – 600 مىڭ توننا. ونەركاسىپتىڭ جالپى كولەمىندەگى تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ ۇلەسى – 24,9 پايىز بولسا, تاۋ-كەن ءوندىرىسى سەكتورىنىڭ ۇشتەن ءبىرى – كومىر وندىرىسىنە تيەسىلى. ال ەلىمىزدە وندىرىلەتىن كومىردىڭ 60%-ى پاۆلودار جەرىنەن شىعادى.
بىلتىر وبلىستا كومىر ءوندىرىسى 3,8% پايىزعا ارتىپ, ءوندىرىس كولەمى 298,4 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بۇل سالادا ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر كومىر» جشس, «ەەك» اق-نىڭ «شىعىس» كەنىشى, «انگرەنسور-ەنەرگو» جشس, سونداي-اق باياناۋىل اۋدانىنداعى مايكوبە كومىر باسسەينىندەگى قوڭىر كومىر (ليگنيت) وندىرەتىن «گامما سارىكول» جشس مەن «مايكوبەن-ۆەست» جشس تانىمال. بۇلاردىڭ ىشىندە «بوگاتىر كومىر» مەن «شىعىس» كەنىشى وڭىردەگى بارلىق كومىردىڭ 80 پايىزىن بەرىپ وتىر. وسى سالادا بۇگىندە 15 مىڭنان استام ادام «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» تاپقان.
جاڭا گەنەراتسيامەن بىرگە, ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ دا قاتار جۇرۋدە. 2029 جىلعا دەيىن 1722 كم جەلىنى, 804 بىرلىك جابدىقتى جاڭارتۋ كوزدەلگەن. ەگەر گەنەراتسيا ءوسىپ, ال جەلى توزعان كۇيىندە قالسا, جۇيەلىك اپات قاۋپى ارتادى. كەيىنگى جىلدارداعى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستار بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى.
اتاپ وتەرلىگى, ەكىباستۇزدىڭ اسا قۋاتتى ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا باعىتتالىپ وتىرعان «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعى القابى» («Data Processing Valley») جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ بولاشاعى زور. ەسەپتەۋ ينفراقۇرىلىمى, بۇلتتى سەرۆيستەرمەن, جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان قۋاتتار ورنالاستىرىلاتىن ارنايى ايماق قۇرۋ ءۇشىن ەكىباستۇز ماەس – 1 ستانساسىنىڭ ماڭىنان اۋدانى 200 گەكتار بولاتىن جەر تەلىمى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق بولاشاقتا اۋماقتى 1300 گەكتارعا دەيىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. جوبا اياسىندا ۇزىندىعى 15 كم ەلەكتر جەلىلەرىن جانە قۋاتى 300 مۆت بولاتىن قوسالقى ستانسالار سالۋ كوزدەلگەن. كەلەشەكتە ولاردىڭ قۋاتىن 1 گۆت-قا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپاردا تۇر. بۇل جوباعا شامامەن 30 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلۋى كەرەك. قازىر ءىرى حالىقارالىق كومپانيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەگەر جوبا ىسكە اسسا, ەكىباستۇز تەك كومىرلى قالا ەمەس, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم ورتالىعىنا اينالۋى ىقتيمال. بۇل – كومىر ەنەرگەتيكاسىنىڭ تابىسىن جوعارى تەحنولوگيامەن ۇشتاستىرۋ ارەكەتى.
پاۆلودار وبلىسى ەندى كومىر گەنەراتسياسى ارقىلى ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. كومىر گەنەراتسياسىنىڭ ارتىقشىلىعى ايقىن: شيكىزات بازاسى مول, ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان, ەلەكتردىڭ وزىندىك قۇنى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. دەي تۇرعانمەن جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق كۇن ءتارتىبى كومىرگە كەلگەندە اسا سىنشىل. كومىرتەك شىعارىندىلارى, ەكولوگيالىق تالاپتار, «جاسىل» ترانسفورماتسيا – بۇلاردىڭ بارلىعى ۇزاق مەرزىمدە كومىر گەنەراتسياسىنا قىسىم تۋدىراتىنى بەلگىلى.
پاۆلودار وبلىسى