يلليۋستراتور قولتاڭباسى

وسى رەتتە قالامىن ۇلت­تىق ونەرگە قانىق­تىر­عان, ادەت-عۇرىپ پەن نانىم-سەنىم تاقىرىبىن شىعار­ما­شىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن سۋرەتشى يساتاي يساباەۆتىڭ قابى­لەتى – يلليۋسترا­تورلىق قىرىن ءسوز ەتەمىز. قازاق­تىڭ جانى مەن دالاسىن سۋرەتپەن كەسكىندەگەن ونىڭ قولتاڭباسى تاريحي شىعارمالارعا بوياۋ قوستى. باتىرلار جىرى مەن ليري­كالىق-ەپوستىق پوە­مالارعا سەريالىق سۋرەتتەر جاسادى. «قوبىلاندى باتىر», «الپامىس باتىر», «قامبار باتىر», «ەر تارعىن» جىرلارى مەن «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «مۇڭلىق-زارلىق» ماحاببات داستاندارىنداعى بەزەندىرۋلەرى پلاس­تيكالىق فورمالارعا تۇنىپ تۇر. وتىز التى جىل باسپا سالاسىندا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا ۇلتتىڭ ەتنوگرافياسىن كەستەلەپ ءتىزىپ شىققانداي كورىنەدى. شەبەر بەزەندىرگەن «قازاق ەپوسى», «قازاق تۇرمىس سالتى» توپتاماسى مەن «جىراۋ», «جەكپە-جەك», «قىز قۋ», «ايتىس» سەكىلدى شىعار­ما­لار­دى كوركەمدەۋى وقىر­مانعا ەتەنە تانىس بولسا كەرەك.

1967–1970 جىلدارى اۆتوردىڭ اباي قۇنانباي ۇلى مەن مۇحتار اۋەزوۆ مۇراسىنىڭ جە­لى­­­­­سىمەن جاساعان توپتاما تۋىندى­لارى دا ادەبي ورتادا ەستە قالار­لىق وقيعا بولدى. ارينە, كەيىن تاريحقا اينالدى. اباي پوە­ماسىنىڭ جەلىسىندە سۋرەتتەل­گەن اۆتوليتوگرافيالارىنان تەرەڭ پسيحولوگيالىق تولعانىس سەزىلدى, نازىكتىك تە بايقالدى. ال «قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى» اتتى وفورت تەحنيكاسىنداعى سۋرەتتەرى جاڭا باعىت­تىڭ باستاۋى, مول ىزدەنىس­تىڭ ناتيجەسى دەپ باعالادى ونەرتانۋ­­­­شىلار.

ءيا, سۋرەتشى وتاندىق اۆتورلار­دىڭ ادەبي شىعارمالارىن يلليۋستراتسيالاۋدا وزىندىك ستيلىمەن ەرەكشەلەندى. اسىرەسە 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باستاعان كۇرەس­كەرلىك وقيعاعا ارنالعان ماقان جۇماعۇلوۆتىڭ «قىران قازاسى قيادا» رومانىن بەزەندىرۋى جار­قىراي كورىندى. سونداي-اق حاميت ەرعاليەۆتىڭ «جىل­دار, جىلدار...», ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ «مەيىرىمدى انام» كىتابىنا, حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «كوپ جىل وتكەن سوڭ» رومانىنا, باسقا دا كوپتەگەن شىعارماعا سالعان يلليۋستراتسيالارى يساباەۆتى كىتاپ يلليۋستراتورى رەتىندە تانىتتى. ال دۋلات باباتاي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنا ارنالعان كىتاپقا سالىنعان يلليۋستراتسيالارىنان كۇردەلى بەينەلەر كورىندى. كەلەسى ءبىر ەرەكشە توپتاماسى ءا.وسپانوۆتىڭ «جانقوجا باتىر» رومانىنا سالعان سۋرەتتەرى بولدى.

ونەرتانۋشىلار 1984 جىلى جارىق كورگەن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «تاڭدامالىسىن» سۋرەتشى شىعار­ما­­شىلىعىنداعى شوقتىعى بيىك ەڭبەككە بالايدى. تۋعان جەر توپى­را­عىنان قۋات العان قىلقالام ءدال وسى كىتاپتا ەرەكشە بوياۋلارمەن قانىقتى, وزگەشە وت شاشتى.

ونەرتانۋشى سانجار سىرعا­باي اۆتور تۋرالى ءبىر ماقا­لا­­­سىن­دا يلليۋستراتوردىڭ بالالار ادەبيە­تىنە قوسقان ەڭبە­گىنە توقتالادى.

«ي.يساباەۆتىڭ مول مۇراسى­نىڭ ىشىندە, ارينە بالالار كى­تابىن يلليۋستراتسيالاۋداعى ەڭ­­بە­گىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ءبىرى – بەلگىلى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ء«بىز دە بالا بول­عانبىز» كىتابىنا جاسالعان سۋرەتتەر توپتاماسى. بۇدان بولەك, بالالار ادەبيەتىن سۋرەتتەۋگە تەرەڭ بويلاۋ «بالدىرعان» جۋرنالىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارىمەن بايلانىستى بولدى. ونىڭ 1959 جىلدان باستاپ 1996 جىلعا دەيىن جالعاسقان «بالدىرعان» جۋرنالىمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىعى جار­قىن مۇقابالار مەن قىزىق­تى يلليۋستراتسيالاردىڭ دۇنيە­­گە كەلۋىنە سەبەپ بولدى. سۋرەت­شى­نىڭ مۇراسى كىتاپتار مەن جۋر­نالداردىڭ ۇلكەن سپەكترىن قام­تىدى. ونىڭ يلليۋستراتسيالارى ادەبي شىعار­مالاردىڭ بەتتەرىن بە­زەن­­دىرىپ قانا قويماي, وقىر­ماندى شابىت­تاندىرعانى ءسوزسىز», دەيدى ونەر­تانۋشى.

كوركەم شىعارمانى يلليۋستراتسيالاۋ – ءسوزدى سۋرەتپەن بايانداۋمەن بىردەي. ارينە, شەبەرلىك – باستى تالاپ. بەت-بەتتىك كوركەم ءسوزدى ءبىر سۋرەتكە, ءبىر دەتالعا, ءبىر بەينەگە سىيدىرۋ دا ونەر. ءسوز بەن سۋرەتتىڭ ءبىر-بىرىنەن بولىنبەي, جىمداسا ۇندەسىپ, قابىسىپ تۇرۋى ەكىباستان بەلگىلى. وسى ءبىر كىشكەنتاي وزەندەي ءۇنسىز اققان كىتاپ بەزەندىرۋ ارناسىندا يساتاي يساباەۆتىڭ قولتاڭباسى جارقىراي كورىنەدى. يلليۋستراتور ەڭبەكتەرى كوركەم شىعارمادان بولەك, سۋرەتىنە ۇزاق ءۇڭىلىپ, ونى دا «وقۋ» كەرەك ەكەنىن ۇعىندىرادى.