ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكالىق باسقارۋ مەن وڭىرلىك ساياساتتىڭ جاڭا تالاپتارىن ايقىنداپ بەردى. پرەزيدەنت قارجىلىق دەربەستىكتى كۇشەيتۋ, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى رەفورمالاۋ, سونداي-اق ينفلياتسيانى تومەندەتۋ باعىتىندا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى.
اسىرەسە الەم ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى وزگەرىستەرگە توقتالعان مەملەكەت باسشىسى ونىڭ گەوساياسي احۋالعا دا تەرىس اسەر ەتىپ جاتقانىن ايتتى.
«دۇنيەجۇزىندە مۇلدە جاڭا ۇدەرىستەر پايدا بولىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن وسى وزگەرىستەرگە ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان بەيىمدەلۋىمىز قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەردى سارالاپ, ءۇن قوسقان ەكونوميست ەلدار شامسۋتدينوۆ بۇگىندە مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا تاريفتىك شەكتەۋ قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الا باستاعانىن, مۇنداي جاۋاپتى كەزەڭدە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءبىرتۇتاس كوماندا رەتىندە ارەكەت ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە وسىنداي نەگىزگى ينستيتۋتتار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
«ەكونوميكادا ءوسىم جوق ەمەس. ءىجو 300 ملرد دوللاردان استى. الايدا مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ تابىسى ەكونوميكالىق وسىمگە ىلەسە الماي وتىرعانىن وسىعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە ايتقان ەدى. پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك باعانى ۋاقىتشا ۇستاپ تۇرۋ جەتكىلىكسىز», دەيدى ساراپشى. مۇنداي شەشىم, كەرىسىنشە, ينفلياتسيانى قىسقا مەرزىمدە تەجەگەنىمەن, سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى.
«كەيىنگى جىلداردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, ينفلياتسيامەن كۇرەس – ۇزاق ءارى كۇردەلى ۇدەرىس. رەفورمالار كەزەڭىندەگى ۋاقىتشا ىمىراعا كەلۋدىڭ تەك قىسقامەرزىمدى اسەرى بار ەكەنىن تۇسىنەتىن كەزگە جەتتىك. تاريحتا مۇنداي ستسەناريلەر گيپەرينفلياتسيامەن اياقتالعان», دەدى ە.شامسۋتدينوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن بازالىق مولشەرلەمە دەڭگەيى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن جوعارى بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە تەك مونەتارلىق سيپاتتاعى شارالار جەتكىلىكسىز. فيسكالدىق ساياسات تا بىركەلكى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
«ۇلتتىق بانك ارتىق وتىمدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن بانكتەرگە تالاپتاردى كۇشەيتىپ جاتىر. بۇل ماڭىزدى, ويتكەنى ينفلياتسيا كۇتكەننەن جوعارى بولىپ وتىر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مۇنايدان تىس بيۋدجەت تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 8%-ىنان اسقانىن اتاپ وتەدى. ول قارجى جۇيەسىنە قىسىم تۇسىرەدى. ققس-نىڭ 16%-عا دەيىن ءوسۋى جاعدايىندا بيۋدجەت شىعىندارىن قىسقارتۋ وڭايعا تۇسپەيدى. دەگەنمەن شىعىستاردى بىرتىندەپ شەكتەۋ («فيسكالدىق ديەتا») ۇلتتىق بانكتىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, بازالىق مولشەرلەمەنى ۇزاق ۋاقىت جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ قاجەتتىگىن ازايتۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
پرەزيدەنت وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرىنە دە توقتالىپ, ايماقتارداعى بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ساپالى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق وڭىرلىك زەرتتەۋلەر جانە ءومىر ساپاسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات قۇرمەت ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنداعى ءسوزى وڭىرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالعانىن ايقىن كورسەتەدى.
«پرەزيدەنت بيۋدجەتارالىق قاتىناستارداعى تەڭسىزدىك ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, وڭىرلەرگە جۇكتەلەتىن مىندەتتەر ورتالىقتان بولىنەتىن قارجى كولەمىنە سايكەس كەلۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – وتە ورىندى ۇستانىم. سەبەبى قارجىلىق رەسۋرستارمەن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلمەگەن مىندەتتەر وڭىرلەردىڭ تۇراقتى دامۋىن تەجەپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, مەملەكەت باسشىسى قويعان بيۋدجەتتى ءتيىمدى جوسپارلاۋ مىندەتى – دەر كەزىندە قابىلدانعان, وڭىرلىك دامۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وتە ورىندى قادام.
«پرەزيدەنت ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قايتارىمى تومەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتۋ قاجەتتىگىن ناقتى ايتتى. بۇل الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىرىكتەۋ كەزىندە وڭىرلەر ءۇشىن شىن مانىندە اۋاداي قاجەت, مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى جوعارى جوبالارعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن كورسەتەدى», دەيدى ساراپشى.
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەلدەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تومەن دەپ باعالادى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى 1%-دان ءسال عانا اسادى. ونىڭ 0,3%-ى – ەكسپورتقا, 0,9%-ى شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تيەسىلى.
«ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قازىرگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ءۇش جىل ىشىندە ءبىر تريلليون تەڭگە زايم قاراجاتىن جۇمساۋ ۇسىنىلىپ وتىر. الدىمەن ولاردىڭ دامۋ مودەلىن قايتا قۇرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ونسىز مۇنداي اۋقىمدى ينۆەستيتسيا جۇيەدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشە المايدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ن.قۇرمەت ۇلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي ايماقتار ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالۋى قاجەت.
«مەملەكەت باسشىسى اتالعان ايماقتار ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە بەرۋگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – وڭىرلەردەگى ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى قايتا قاراۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى سيگنال», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنەن وڭىرلىك دامۋدىڭ ەندى تەك بيۋدجەتتىك ترانسفەرتتەرگە ەمەس, جەرگىلىكتى ەكونوميكانىڭ بەلسەندىلىگىنە, سونىڭ ىشىندە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ناقتى ناتيجەسىنە سۇيەنۋگە ءتيىس ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
«پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقانى وڭىرلىك دامۋعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتتى. وڭىرلەرگە قارجىلىق دەربەستىك بەرىلىپ وتىر. ەندى ناقتى ناتيجەگە, ءتيىمدى باسقارۋ مەن ەكونوميكالىق قايتارىمعا باسا نازار اۋدارىلاتىنى انىق», دەيدى ساراپشى.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا سالىق كودەكسىن ءتيىمدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. ەكونوميست, Tengenomica تەلەگرام ارناسىنىڭ اۆتورى رۋسلان سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, سالىق رەفورماسىنىڭ باستى ءمانى قانشا قاراجات جيناۋدا ەمەس, ونى قالاي جيناۋدا بولىپ وتىر.
«اكىمشىلەندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋ – قولمەن باقىلاۋدان جۇيەلى تاۋەكەلدەردى باسقارۋعا كوشۋ دەگەن ءسوز. ياعني مولشەرلەمەلەردى كوتەرىپ, تەكسەرىستى كوبەيتكەننەن گورى دەرەكتەردى رەتكە كەلتىرىپ, كولەڭكەلى سحەمالاردى ازايتىپ, ەرەجەلەردى اشىق ەتۋ تيىمدىرەك. ساپالى اكىمشىلەندىرۋ كوبىنە قاتاڭداتۋدان دا ۇلكەن فيسكالدىق ناتيجە بەرەدى. ال تسيفرلاندىرۋ وپەراتسيالاردى دەرلىك ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, كولەڭكەلى اينالىمدى ازايتادى ءارى كاسىپكەر مەن ينسپەكتور اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىس سانىن قىسقارتادى. بۇل ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن سەنىمگە باعىتتالعانىن كورسەتەدى», دەدى ول.
سونداي-اق ساراپشى پرەزيدەنتتىڭ «جازالاۋشى مەنتاليتەتتەن» باس تارتۋ باستاماسى ايىپپۇل ىزدەۋدەن تاۋەكەلدەردى الدىن الا انىقتاۋعا كوشۋدى بىلدىرەتىنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل الدىن الا ەسكەرتۋلەر, تسيفرلىق سەرۆيستەردەگى اۆتوماتتى كەڭەستەر مەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ارقىلى جۇزەگە اسۋعا ءتيىس.
«دەگەنمەن سەرىكتەستىك – شەكتەۋسىز ەركىندىك ەمەس. مۇندا فيسكالدىق ءتارتىپ پەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك اراسىنداعى تەڭگەرىم ماڭىزدى. كاسىپكەر ەرەجەنى الدىن الا تۇسىنگەن جاعدايدا داۋ ازايىپ, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك ارتادى. بولجامدى ءارى تۇسىنىكتى جۇيە ەلدىڭ ىسكەرلىك احۋالىنا تىكەلەي وڭ اسەر ەتەدى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.
ال سالىق پەن كەدەن جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ساراپشى تولىق تسيفرلاندىرۋ مەن «فيسكالدىق دەرەكتەر فابريكاسىن» قۇرۋ – بىرىڭعاي ساراپتامالىق جۇيە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قادام ەكەنىن جەتكىزدى.
«باستامانىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ اشىقتىعى ارتىپ, كولەڭكەلى وپەراتسيالار ازايادى, ال بيۋدجەت كىرىستەرى تۇراقتى بولا تۇسەدى. تسيفرلاندىرۋ – قىسىم جاساۋ قۇرالى ەمەس, بولجامدىلىق پەن جۇيەلىلىككە ينۆەستيتسيا. بۇل مەملەكەت پەن ەكونوميكانىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرادى», دەدى ر.سۇلتانوۆ.
ەلىمىزدە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ لوگيستيكالىق حابىنا اينالۋ ماقساتى بەلگىلەنىپ, وسى باعىتتا ناقتى جوبالار اتقارىلىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلدىڭ قۇرلىقتاعى بىرەگەي ورنىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كولىك لوگيستيكاسىن قارقىندى دامىتۋدى تاپسىردى. ساياساتتانۋشى باۋىرجان سەرىكباەۆتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنتتىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسىن دامىتۋدى ستراتەگيالىق باسىم باعىت رەتىندە ايقىنداۋى – ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك ءرولىن ارتتىرۋدان تۋعان ماڭىزدى باستاما.
«قازىر حالىقارالىق قاتىناستا ترانزيتتىك دالىزدەر ءۇشىن باسەكە كۇشەيىپ, مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋى لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى دا كەڭەيەتىن جاڭا كەزەڭ قالىپتاسىپ جاتىر. تەمىرجول جەلىلەرى مەن اۆتوجول سالاسىندا جاڭا باعىتتاردى ىسكە قوسۋ ەلىمىزدىڭ ىشكى كولىك بايلانىسىن كۇشەيتىپ, وڭىرلەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ الشاقتىعىن ازايتادى», دەيدى ب.سەرىكباەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, لوگيستيكاداعى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – كولىكتەردىڭ شەكارادان ءوتۋ جىلدامدىعى. مۇنى الەمدىك تاجىريبە دە كورسەتىپ وتىر.
«پرەزيدەنت ۇكىمەتكە اۆتوكولىك قوزعالىسىن تسيفرلىق پلاتفورماعا كوشىرۋدى, شەكارا ماڭىنداعى 33 بەكەتتى جاڭعىرتۋدى تاپسىردى. اتالعان جوبالار ىسكە اسسا, ەلىمىز ەۋرازياداعى نەگىزگى ترانزيتتىك حابتىڭ بىرىنە اينالىپ, ايماقتىق ساۋدا جولدارىن قالىپتاستىرۋشى مەملەكەت رەتىندە گەوەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز» دەيدى ساراپشى.