ا.شاياحمەتوۆ قازاقستاندىق پارتيزان دوستارىمەن. 1980-جىلدار.
ا.شاياحمەتوۆ يۋگوسلاۆياداعى №1 سوۆەتتىك ەكپىندى بريگادادا. 1945 جىل.
سول سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ءون بويىندا ايداربەك اعاعا ستاۆروپول ولكەسىندەگى چەركەسسك قالاسىنان تاعى ءبىر مايدانداس دوسى ۆاسيلي مەلنيكوۆ ۇزبەي حات جازىپ تۇرىپتى. ءبىر عاجابى, ۆاسيلي گريگورەۆيچ ءاربىر حاتىن: «زدراۆستۆۋيتە, پوبراتيمىي درۋگ ايداربەك ي سۋپرۋگا-شۋرا» دەپ باستايدى. قانداي ىزەت! «اندالاسقان, باۋىرلاسقان دوسىم» دەپ تۇر عوي. ۇنەمى ءوزىنىڭ حال-جاعدايىن تاپتىشتەپ ايتىپ كەلىپ: «مىنە, وسىنداي جاعدايلار, اندريۋشا – ايداربەك!» دەپ قويادى اراسىندا. پارتيزان دوستارى ايداربەك اعانى جاقسى كورەتىنى, سىيلايتىنى بايقالادى. وسىنداي حاتتار ەۆپاتورياداعى گەورگي پونومارەنكودان, تۇركىمەنستاننىڭ مارى قالاسىنداعى كومبات بەيسەن رايىسوۆتان, جامبىلداعى ورىنتاي قوسجانوۆتان, ماڭعىستاۋداعى وڭبەرگەن شوڭقالوۆتان جانە باسقا مايدانداستارىنان ۇزبەي كەلىپ تۇرعان. ايەكەڭ ءوزى دە قاندىكويلەك دوستارعا حات جازىپ, اماندىق بىلىسۋدەن استە جالىقپاعان سىڭايلى. ال بۇرىنعى پارتيزان قىز, كەيىن روستوۆ وبلىسىنىڭ شاحتى قالاسىندا تۇرعان ليۋبوۆ پانكوۆا ايەكەڭدى جەلەپ-جەبەۋشى اعاسىنداي كورەتىن. سەبەبى, بۇل قىزدى ەشەلونمەن گەرمانياعا قۇلدىققا ايداپ بارا جاتقاندا قۇتقارىپ قالعان ءالپىنىڭ ارىستان پارتيزانى ايداربەك بولاتىن. مۇنى ءبىز وتىز جىلدىڭ ارىسىندا جىرعا دا قوسقانبىز. ەشەلون تۇردى كوگەندە, ۇرانداپ كەلىپ تومەننەن, ايقارا اشىپ ەسىكتى, تۇسىڭدەر قىزدار دەگەندە. ماڭدايدا ت ۇلىم جەلبىرەپ, كوگىلدىر كوزى مولدىرەپ, پانكوۆا ليۋبا جىلاعان, شاتتىقتان سوندا ەڭىرەپ. پارتيزان ليۋبا جالىن جاس, جولداس تا بولدى قارۋلاس. اۋىر ءبىر شاقتا سوڭىنان اعالاپ ەرگەن قارىنداس... ال ەندى وسى ايداربەك اعامىز الپىدەگى پارتيزان سوقپاقتارىنا قالاي تاپ بولدى؟ ول دا ەرلىككە تولى ءومىر-ءولىم حيكاياسى. ونى ەرتەرەكتە ءوز اۋزىنان دا ەستىگەنبىز, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە جۋرناليستيكاداعى العاشقى ۇستازىمىز, زەرەندى اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى, مارقۇم بايمۇرات ازناباي ۇلىنىڭ سول كەزدە جازعان «اجال دا قايمىعادى ەكەن» اتتى تاماشا ەسسە-وچەركىنەن دە وقىعانبىز. ءومىر بويى ۇستازدىق ەتكەن ايەكەڭدى سول كەزدە زەرەندى اتىرابىنىڭ ورىس-قازاعىنىڭ ىشىندە بىلمەيتىن ادام جوق-تى. «پارتيزان» دەگەن لاقاپ اتپەن دۇرىلدەپ تۇردى. «ۋرال» موتوتسيكلىن, ودان «گاز-69» اۆتوماشيناسىن ءمىنىپ باسشىلاردىڭ دا شاڭىن قاعىپ جۇرەدى. كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ شەگىندە ول كىسىنى توقتاتۋعا شاماسى جەتەتىن گاي جانە جوق. توقتاتقان بىلاي تۇرسىن, ول كىسىنىڭ كولىگىنىڭ توبەسى كورىنگەندە تۇرا قالىپ وزدەرى «چەست» بەرەدى. سىيلايدى. حالىق, اسىرەسە, جاستار جاعى كەرەمەت جاقسى كورەدى. ويتكەنى, «مىنەزى تىكتەۋ, ءسوزى وكتەم. سوعىستىڭ, بالكىم, سىزى وتكەن. كولگىرسۋ كورسە – كەنەتتەن شىرپىشا جانىپ تىز ەتكەن. ايداربەك اعا – باۋىرعا, مايدانگەر اعا – اۋىلعا. قار جاستانىپ, مۇز توسەپ, سوعىسقان ءالپى تاۋىندا»... ءيا, تۇپ-تۋرا وسىلاي بولاتىن. ايداربەك اعانىڭ پارتيزاندىق اڭگىمەلەرىن تىڭداپ اسەرلەنگەندە وسىنداي ولەڭ شۋماقتارى ءورىلۋشى ەدى كەۋدەمىزدە. ال ەندى يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنا قوسىلۋىنىڭ حيكاياسى بىلاي ەكەن. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ستالينگراد تۇبىندەگى تەكەتىرەسكەن شايقاستار كەزىندە بۇلاردىڭ ۆزۆودىنان 11 سولدات ءتۇن جامىلىپ بارلاۋعا, «ءتىل» اكەلۋگە اتتانادى. باسشىلارى – ايداربەك. جاۋدىڭ بايلانىس سىمىن قيىپ, «ءتىلدى» قولعا ءتۇسىرىپ كەيىن قايتقاندا بۇلاردى ءبىلىپ قالىپ, سوڭدارىنان وكشەلەپ قۋىپ وق جاۋدىرادى. ايداربەك ەكى جىگىتتى الىپ توسقاۋىلعا قالادى دا, باسقا سەرىكتەرىنە «ولجانى» تەزدەتىپ شتابقا جەتكىزۋدى بۇيىرادى. وزدەرى كەرى بۇرىلىپ, اۆتوماتتارىن كەزەنە, كۇشى باسىم جاۋمەن اتىسىپ قالا بەرەدى. مىنە, وسى جولى وق ءتيىپ جارالانىپ, ەسىنەن تانعان ايداربەك تۇتقىنعا تۇسەدى. تالاي ازاپتى كورە ءجۇرىپ اۆستريا جەرىندەگى كونتسلاگەردە اۋىر جۇمىسقا جەگىلەدى. اقىرى, وسى توڭىرەكتەگى تاۋ ىشىندە پارتيزاندار بار ەكەنىن ءبىلىپ, ءبىر تۇندە تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, قاشادى. جالعىز ەمەس, قاسىندا اناتولي كيسەلەۆ جانە رايىمقۇل تاسجۇرەكوۆ دەگەن جولداستارى بار. تاۋ ورمانىن كەزىپ ءجۇرىپ ىزدەگەن پارتيزاندارىنا دا جولىعادى-اۋ. سوندا بۇلاردى العاش قارسى الىپ, سەنىم ءبىلدىرىپ, جاساققا قوسقان جوعارىدا ايتقان كومانديرى گريگوري جيلياەۆ بولاتىن. ءسويتىپ, 1943 جىلدىڭ اقپانىنان جەڭىس كۇنىنە دەيىن سوزىلعان پارتيزاندىق قاتال ءومىر, جورىقتى جولدار باستالعان ەدى. ءيا, سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا قازاعىنىڭ اتىنا كىرشىك تۇسىرمەگەن ايداربەك ايبىندى پارتيزان بولا ءبىلدى. نەشە سان ۇرىس, وپەراتسيالارعا قاتىستى. ەرجۇرەك, وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا روتا كومانديرلىگىنە جەتتى. ءبىزدىڭ پارتيزان اعامىزدىڭ بويىندا دا قاھارمان قاسىم قايسەنوۆتىڭ قايسارلىعى بار ەدى. سول سۇراپىل جىلداردا: «قايرالىپ جاۋعا شابىلىپ, شايقاستا جۇردىك سابىلىپ, جورتۋىل, جورىق جولدارى, قاتەرىن توسقان قاعىنىپ. جاي وتىن جاۋعا تۇسىردىك, ۇرەيىن ءسويتىپ ۇشىردىق. ءالپى مەن تريەست اراسى جورىقپەن ءبىزدىڭ ءدۇرسىلدەپ. ءولىم مەن ءومىر ارباستى, ءبىز جەڭدىك سوندا, جاۋ قاشتى. پارتيزان سوقپاقتارىندا دا, جەڭىستى جولدار جالعاستى» دەپ ارداگەر پارتيزان اسقاق كەۋدەمەن ايتا الار ەدى. پارتيزان ەرلىكتەرىنىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسارسىڭ. كينودا ەمەس, شىن ومىردە, بۇرقانعان مايدان تورىندە, قۇرسانعان وق پەن وتتىڭ اراسىندا كوپىرلەر دە جارىلدى, تەمىر جولدار دا قيراتىلدى, ەشەلوندار توقتاتىلىپ, قۇلدىققا اكەتىپ بارا جاتقان بەيبىت ادامدار دا قۇتقارىلدى, جاۋ كولوننالارىنا ازىرەيىلدەي تيەتىن پارتيزاندىق جويقىن شابۋىلدار دا جاسالدى. قورشاۋدا قالىپ, قورعانىپ, ءالپىنىڭ بيىكتەگى ماڭگى مۇزارتتارىنا شىعىپ كەتكەن دە كۇندەر بولدى. يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارمياسى قۇرامىنداعى وسى ورىستىڭ ەكپىندى بريگاداسىندا قازاق جىگىتتەرى دە كوپ بولاتىن, ءبارى دە ەر بولاتىن. بۇلار 1945 جىلدىڭ 7 مامىرىندا تريەستەن 40 شاقىرىم جەردە پارتيزاندىق سوڭعى شايقاستى وتكىزدى. سول جەردە فاشيستىك گەرمانياعا قىزمەت ەتكەن يۋگوسلاۆتىق وپاسىزدار مەن «سس» وفيتسەرلەرىن اقتىق ايقاستا قايناعان كەكپەن, ارىستانداي اقىرا جەر قۇشتىردى. ءسويتىپ, سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاعان ەدى. الپىدەگى پارتيزاندىق سوعىستاردا قانشاما قازاقستاندىق ءھام قازاق بوزداقتارى وققا ۇشىپ, سۇيەكتەرى جات جەردە قالدى. جات جەردە جان قيعانمەن, ولار تۋعان ەل مەن وتانىن قورعاعان-دى. بۇگىندە تولايىم توقسانداعى قارت مايدانگەر, قايراتكەر جازۋشى قالمۇقان اعا يساباەۆتىڭ تىنباي ىزەرلەۋىمەن وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن تريەست قالاسىندا فاشيزمگە قارسى مايداندا قازا تاپقان قازاق ەلىنىڭ بوزداقتارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش كەشەنى اشىلعانىنا مىڭ العىس. ال ايداربەك شاياحمەتوۆ ءۇش مارتە اۋىر جارالانسا دا اللا جارىلقاپ امان-ەسەن ەلگە, كوركەم كوكشەتاۋىنا, زەرلى زەرەندىسىنە, ساعىنعان سارىمساقتىسىنا ورالدى. ونىڭ الدىندا ورىستىڭ ەكپىندى بريگاداسى تۇگەلدەي بەلگرادقا كەلگەن-ءدى. يۋگوسلاۆيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, ماراپاتتار تاپسىرادى. مىنە, مەن وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە ايداربەك اعامىزدىڭ يۋگوسلاۆيانىڭ فاشيستەرگە قارسى حالىق-ازاتتىق قوزعالىسى توراعاسىنىڭ 1945 جىلعى 7 ماۋسىمداعى №269 بۇيرىعىنا وراي العان №10640 «باتىرلىعى ءۇشىن» وردەنىنىڭ كۋالىگىن جانە باسقا ماراپاتتار قۇجاتتارىن الدىما جايىپ سالىپ وتىرمىن. ال 18 ماۋسىمدا يۋگوسلاۆيا سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قورعانىس مينيسترلىگى ا.شاياحمەتوۆكە وسى وردەندى تاعىپ جۇرۋگە رۇقسات ەتەتىن انىقتاما بەرىپتى. بۇعان قوسا پارتيزاندىق قۇراما كومانديرى بەرگەن مىنەزدەمە جانە بار. وندا قازاق كسر-ى اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانىنىڭ سارىمساقتى كولحوزىندا 1921 جىلعى 15 قىركۇيەكتە تۋعان ا.شاياحمەتوۆ جولداستىڭ مارشال تيتو باسقاراتىن پارتيزاندار شتابىنا 1943 جىلعى 4 قازاندا كەلگەندىگى, ءوزىن اسا ءتارتىپتى جاۋىنگەر رەتىندە تانىتىپ, فاشيستەرگە قارسى ۇرىستارعا بەلسەندى قاتىسقانى ايتىلعان. كەيىنگى بەيبىت جىلداردا دا يۋگوسلاۆيا ۇكىمەتى ءوز جەرىن جاۋدان ازات ەتۋ جولىندا ايانباي شايقاسقان ەرجۇرەك پارتيزان ايداربەك شاياحمەتوۆتى ۇمىت قالدىرمادى. 1982 جىلعى 8 ماۋسىمدا سوعىس ارداگەرىن قۇرمەت پەن العىس بەلگىسى رەتىندە ەستەلىك مەدالىمەن, 1983 جىلدىڭ 25 اقپانىندا ازاتتىق كۇرەسىندەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن كۇمىس ۆەنوكتى تۋىسقاندىق جانە بىرلىك وردەنىمەن ماراپاتتادى. بۇل دەرەكتەرگە تاعى ءبىر قوسارىمىز, ايداربەك شاياحمەتوۆتىڭ ستالينگراد تۇبىندە «ءتىل» اكەلۋگە بارعان ءساتسىز تۇندە تۇتقىنعا تۇسكەنىن بايانداپ ەدىك قوي. ول سونداعى ەرلىگى ءۇشىن «قايتىس بولعاننان كەيىن» «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. بۇل ماراپات يەسىن 1967 جىلى عانا تاۋىپتى. ول وردەننىڭ كۋالىگىن, مىنە, ايالاي ۇستاپ وتىرمىن. شىن مانىندە دە, ايداربەك اعامىز ەل-جۇرتى ءۇشىن اياۋلى, ارداقتى كىسى ەدى. ءومىر بويى ۇستازدىق ەتىپ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەدى. قارت مايدانگەر بۇگىنگى بەيبىت زاماندى مۇمكىن ەتكەن اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىك جولىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, جاستارعا سونى ونەگە ەتتى. جان-جۇرەگىندە ۇلكەن ارداگەرلىك پاراسات بار ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى 10-15 جىلىن تۇگەلدەي دەرلىك پارتيزان دوستارىنا ارناپ, سولارمەن حابارلاسىپ, حات جازىسىپ, كەزدەسىپ تۇردى. بايبىشەسى ءشارباندى, ءىنىسى توكەشتى ەرتىپ ايداربەك اعانىڭ شاحتى, ورەل, جامبىل قالالارىنداعى مايدانداستارمەن وتكەن كەزدەسۋلەرگە مارە-سارە بارىپ-كەلىپ جۇرەتىنى ءبىزدىڭ دە ەسىمىزدە. پارتيزاندىق, جاۋىنگەرلىك ەرلىك رۋحىمەن ءومىر ءسۇردى, اقتىق دەمىن العانشا. ءوزىنىڭ پارتيزان جاساعىنداعى كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت گريگوري جيلياەۆتىڭ اۋزىنا ليريكالىق تولعاۋىمىزدا مىناداي ولەڭ شۋماعىن سالعان ەدىك: «ءوزىڭ ءبىر جانعان وت ەدىڭ, ونى ايتپاي قالاي وتەمىن. پارىزدى وتان-اناعا, ايداربەك, سەن دە وتەدىڭ». ءبىر عانا تىلەگىمىز بار, وتان الدىنداعى پارىزىن وتەگەن ەرجۇرەك پارتيزان ايداربەك شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمى تۋعان ەلى مەن جەرى زەرەندىدە دە ەسكەرىلىپ, ەلەنسە ەكەن, نەعۇرلىم تولىمدىراق, اتى مەن زاتىنا ساي قاستەرلەنسە ەكەن دەگىمىز كەلەدى. سولاي بولسا قىزىلەگىستەگى ءشاربان اپامىزدىڭ دا تولقۋلى كوڭىلى توعايىپ, ءبىر قۋانىپ قالار ەدى-اۋ... قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.