ەلدىك كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋى ماڭىزدى

پرەزيدەنت بۇل وز­گەرىستەر­دى جۇزەگە اسىرۋدا سالماق­تىلىق, كاسىبيلىك, كەڭ قوعام­دىق تالقى­لاۋ, ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەرگە باعدار­لانۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەت­كىزدى. ءىس جۇزىندە ماسەلە تەك ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋدا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن زاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزىندە جاتقان ويلاۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەتىن قوعام­دىق سۇرانىستا. وسى تۇرعىدا ابايدىڭ «بىرلىك مالدا ەمەس, اقىلدا» دەگەن ءسوزى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورما ءۇشىن تىكەلەي ادىسنامالىق باعدار بولا الادى.

قوعامدىق سانادا ءالى دە الدىمەن زاڭ قابىلدانسا, سودان كەيىن عانا وڭ وزگەرىستەر بولادى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان. الايدا رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسى مەن قازىرگى زامانعى ويلاۋ ءتاسىلى بۇل ۇستانىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. شىن مانىندە, زاڭ – باستاۋ نۇكتەسى ەمەس, ول بەلگىلى ءبىر ويلاۋ پاراديگماسىنىڭ, قوعامداعى قۇندىلىقتار, ۇعىمدار مەن كاتە­گوريالاردى قالاي تۇسىنەتىنى­مىزدىڭ ناتيجەسى.

كەز كەلگەن قوعامدىق ماڭى­زى بار قىزمەت ءۇش نەگىزگى فۋنك­تسيو­نالدىق پوزيتسيانى قامتي­تىن تۇتاس الەۋمەتتىك بىرلىك. ياعني مۇد­دەلەردى, ماقساتتى, بولا­شاق­تىڭ بەينەسىن ايقىندايتىن تاپ­سىرىس بەرۋشى, نورمالاردى, شەشىمدەردى قابىلداپ, سۋبەكتىلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىراتىن باسقارۋشى, قابىلدانعان نورمالار مەن شەشىمدەردى ىسكە اسىراتىن ورىنداۋشى ورتا.

بۇل ۇشتىكتەگى نەگىزگى ءرول تاپسىرىس بەرۋشىگە تيەسىلى. سەبەبى ءدال وسى دەڭگەيدە قىزمەتتىڭ ءمانى مەن ماعىناسى ايقىندالادى. تاپسىرىس بەرۋشى «قىزمەت نە ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلادى؟», «ونىڭ تۇپكى ماقساتى قانداي؟», «بۇل ارەكەتتەر قوعامدى قانداي بولاشاققا جەتەلەيدى؟» دەگەن ىرگەلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. پوزيتسيا ايقىندالماعان جاعدايدا باسقارۋ يميتاتسياعا, ال زاڭ شىعارۋ فورمالدىلىققا اينالادى.

پرەزيدەنت ءوز سوزدەرىندە «ەستيتىن مەملەكەت», «ادىلەتتى مەملەكەت» جانە كاسىبي پار­لامەنت تۋرالى ايتا وتىرىپ, بيلىك جۇيەسىندە قوعامدىق تاپسىرىس بەرۋشى پوزيتسياسىن نى­عايتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. بۇگىندە قوعام الەۋمەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە ستراتەگيالىق ماقسات قويۋدىڭ سۋبەكتىسىنەن گورى, كوبىنە رەتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە كورىنەدى. سون­دىقتان ازاماتتاردى قوعام­دىق تالقىلاۋلارعا كەڭىنەن تارتۋ­عا, اناليتيكتەر مەن ساراپشى­لار­دى جۇمىلدىرۋعا, كەرى بايلانىس­تىڭ تسيفرلىق پلاتفورما­لارىن پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل رەتتە ءسوز فورمالدى دەموكراتيا ەمەس, قوعامدىق وزگەرىستەردىڭ باستاپقى لوگيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ياعني قوزعالىس زاڭنان الەۋمەتتىك تاپسىرىسقا ەمەس, سانالى قوعامدىق تاپسىرىستان زاڭعا قاراي جۇرۋگە ءتيىس. مۇنداي قوعامدى اباي «كوكىرەگى ءتىرى قوعام» – ءتىرى ساناعا, اقىل مەن ار-وجدانعا يە قوعام دەپ اتاعان.

ۇلى اقىن التىنشى قارا سوزىن­دە پايداعا, قورقىنىش پەن تاۋەل­دىلىككە قۇرىلعان جالعان بىرلىكتى سىنعا الىپ, قوعامدا ىشكى مازمۇنسىز بىرىگۋدىڭ قاۋىپ­تى ەكەنىن ەسكەرتەدى. ونىڭ پا­يىمىنشا, شىنايى بىر­لىك – اقىل­داعى بىرلىك, ياكي ور­تاق جاۋاپ­كەرشىلىككە, ادال ەڭبەككە جانە ۇزدىكسىز دامۋعا نەگىزدەلگەن سانالى تۇتاس­تىق. بۇگىن دە بۇل يدەيا وزەكتى. مەملەكەتتىك ولشەمدە ورتاق الەۋمەتتىك ويلاۋ پاراديگماسى قالىپتاسپايىنشا, ەشبىر رەفورما ناقتى ناتيجە بەرمەيدى. قابىلدانعان زاڭدار مازمۇنىن جوعالتادى. ال ازاماتتاردىڭ ساناسى سەرگەك, بەلسەندى بولماسا, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار تەك فورمالدى قۇرىلىم رەتىندە عانا قالادى. وسى رەتتە قوعامدىق ويلاۋ جۇيەسىن قۇرا الاتىن ءادىسناماشىلاردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى ولار رەفورمالاردىڭ يدەيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرۋدا لوگيكاسىن جۇيەلەيدى.

قوعام الدىندا ەسەپ بەرە­تىن قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ باستى شارتى – ازاماتتىق سانانىڭ ورنىعۋى, بىرلەستىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى. وسىعان بايلانىستى وتاندىق ءادىسناماشىلار اتا زاڭدى جانە باسقا دا نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­لەردى ازىرلەۋگە ارنالعان الەۋمەت­تىك تاپسىرىستىڭ مىناداي قاعي­دالارىن ۇسىندى:

1) ەلدىڭ ەڭ جوعارى قۇندى­لىعى – جەر, جەر قويناۋى, سۋ, وسىم­دىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى جانە ادام – مەملەكەتتىڭ باستى ستراتەگيالىق الەۋەتى, دامۋدىڭ باستاپقى ءارى تۇپكى باعدارلارى;

2) مەملەكەتتىك باسقارۋ سۋبەك­تىلەرى: ا) ءوز قىزمەتىن­دە ديا­لە­كتيكالىق وزگەرىستەر­دىڭ وبەكتيۆتى ادىستەرىن, فۋنك­تسيونال­دىق-سيمۆولدىق بەي­نەلەردىڭ ويشا ءتىلىن جانە فۋنكتسيونال­دىق, جۇيەلى ءتاسىل­دى قولدانۋعا; ب) قىزمەتتىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرى­نىڭ تيپتىك قيىندىقتارى بانكىن, يننوۆاتسيالار بانكىن جانە جاڭاشىل­دار بانكىن قۇرۋعا; ۆ) ال­دىن الا اپروباتسيادان وتكەن, اشىق فۋنكتسيونالدىق قىزمەت جانە ءوزارا ءىس-قيمىل مودەلدەرى قوسا بەرىلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە جانە راسىمدەۋگە; گ) نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تەكسەرۋدىڭ (ۆەريفي­كاتسيانىڭ) قاعيدالارىن باسشى­لىققا الۋعا ءتيىس.

ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام­نىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ءالى اياقتال­عان جوق. جەرگىلىكتى نە ورتالىق بيلىك ورگاندارىنا دەپۋتاتتاردى تاڭداۋدىڭ بىرىڭعاي فۋنك­تسيونالدىق كريتەريلەرى ءالى قالىپتاسپاعان. كوبىنە سايلاۋشىلاردا بىتىراڭقى جەكە جانە توپتىق مۇددەلەر, سۋبەكتيۆتى كوزقاراس باسىم. كاسىبي ەمەس سايلاۋشىلار, نەگىزىنەن, كاسىبي دەپۋتاتتاردى تاڭداي المايدى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى تاريحي كەزەڭدە دەپۋتاتتاردى سايلاۋدى ەكى كەزەڭمەن وتكىزۋ ۇسىنىلادى. ءبىرىنشى, كانديداتتاردى جوعارى اناليتيكالىق جانە باسقارۋشىلىق كاسىبيلىك كريتەريلەرى بويىنشا الدىن الا ىرىكتەۋ. ەكىنشىسى, ىرىكتەلگەن كانديداتتاردىڭ وكىلدى بيلىك ورگاندارىنا دەپۋتات بولىپ سايلانۋىنا ءداستۇرلى سايلاۋ ارقىلى قاتىسۋى.

سونداي-اق دەپۋتاتتىققا كان­ديداتتاردى الدىن الا ىرىك­تەۋ فۋنكتسيالارىن جوعارى بىلىكتى كاسىبي ءادىسناماشىلار توبىنا (جۇيەلى اناليتيكتەرگە, عالىمدارعا, زاڭگەرلەرگە, پەداگوگتەرگە, جۋرناليستەرگە, بىلىكتى قوعام قايراتكەرلەرىنە) بەرۋ; ولاردىڭ كاسىبيلىگى ءتيىستى سەرتيفيكاتتارمەن, ناقتى قىزمەت ناتيجەلەرىمەن, كاسىبي قاۋىم­داستىقتاردىڭ ۇسى­نىم­دارىمەن راستالۋى مىندەتتى. وعان قوسا الدىن الا ىرىكتەۋ تەتىگى كانديداتتاردىڭ ءبىلىمىن, پىكىرتالاس ۇيىمداستىرۋ جانە جۇرگىزۋ قابىلەتتەرىن, جۇيەلى ويلاۋ مەن فۋنكتسيونال­دىق مودەل­دەۋدىڭ زاماناۋي ادىسنامالىق قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ كوزقاراستاردى كەلىسۋ داعدىلارىن تەكسەرۋدى كوزدەۋگە ءتيىس. ىرىكتەۋ «قوعام­دىق وزگەرىستەر مەن ەلدىڭ يننو­ۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋىن مودەلدەۋدىڭ ادىستەرى مەن مودەلدەرى» تاقىرىبىنداعى اناليتيكالىق-ازىرلەمەلىك سەمينار تسيكلىن وتكىزۋ ارقىلى جۇر­گىزۋ ۇسىنىلادى. وندا سىبايلاس جەمقورلىق, ينفلياتسيا, باعانىڭ ءوسۋى, كاسىبي جاۋاپسىزدىق سياقتى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىس­تى نورماشىعارماشىلىق قىز­مەتتىڭ تيپتىك جاعدايلارى پىسىق­تالادى. ال سەمينارلار قورى­تىن­دىسىندا سەرتيفيكات العان كان­ديداتتار ءداستۇرلى سايلاۋ ار­قىلى دەپۋتاتتىققا ۇمىت­كەر بولۋ قۇقىعىنا يە بولادى.

بۇگىنگى پارلامەنتتىك رەفورما – بيلىك قۇرىلىمىنىڭ كەزەكتى وزگەرىسى ەمەس, بۇل بۇكىل قوعام ءۇشىن تاريحي تاڭداۋ. ءبىز «كۇنكورىس ءۇشىن» فورمالدى زاڭ شىعاراتىن ەسكى سۇرلەۋمەن جۇرە بەرەمىز بە, الدە ەل بولاشاعىن بىرگە جاسايتىن تەڭ اۆتورعا اينالىپ, كاسىبي پارلامەنت حالىقتىڭ ۇجىمدىق اقىل-ويىن توعىستىراتىن شىنايى بيلىك ينستيتۋتى بولاتىن جۇيەنى قۇرامىز با؟

ۆالەري تسوي,

استانا قالاسى جۇيەلىك اناليتيكا جانە مودەلدەۋ اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى