ەلەۋسىز قالعان ەرلىك

كوكارال بوگەتىن ءۇش جىل­دان بەرى سالىپ جات­قان جۇمىسشى-مەحا­نيزاتورلار جانتالاسا قيمىل­دايدى. ويتكەنى جاڭا عانا قىسقا جينالىس جاساعان پروراب: «جىگىتتەر, وبلىستان موروزوۆ كەلىپ: «كەشكە قاراي تەڭىز ۇستىندە قاتتى جەل كوتەرىلىپ, جاڭبىر جاۋى مۇمكىن, بوگەتتى سۋ بۇزىپ كەت­پەسىن, قالايدا ساقتاپ قا­لىڭ­دار», دەدى. سوندىقتان تىنباي, توقتاماي جۇمىس ىستەڭدەر», دەگەن بولاتىن.

الايدا ءتۇس اۋا قۇتىرىنا سوق­قان قاتتى جەلمەن بىرگە قۇي­عان نوسەر جاۋىن سالدارىنان «عاسىر كەرەمەتى», «الەمنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى» دەپ بىتپەي جاتىپ داۋرىققان قۇم بوگەت العاشقى سوققان تولقىنمەن-اق سۋعا شايىلىپ كەتە باردى. ءسويتىپ, ءۇش جىل بويى دۇرىس ايلىق الا الماي, دۇرىس تاماق جەي الماي سالعان جۇمىسشى-مەحانيزاتورلاردىڭ ەڭبەگى ءبىر-اق ساتتە زايا كەتتى. تەڭىز تولقىنى ءار سوققان سايىن بوگەتتىڭ كەز كەلگەن جەرىن جارىپ ءوتىپ, ادامدار باس ساۋعالاپ قاشا باس­تادى. ماشينالار مەن تراكتورلار ءار جەردە سۋعا باتىپ تۇرىپ قالدى. قاتتى شوشىنعان ادامدار كولىكتەن شىعىپ, جاياۋلاي قاشقانىمەن, ءسات سايىن جايىلا كوتەرىلگەن تەڭىزدىڭ اعىن سۋى ولاردىڭ الدى-ارتىن وراپ جاعاعا جەتكىزبەدى. كەڭىردەكتەن كەلگەن سۋ قاشۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەننەن كەيىن امالسىز كەيىن قايتىپ, سۋ بەتىندە ءار جەردە قالقي باستاعان كولىكتەرگە جارماسا ءمىندى.

ەڭسەنى باسقان قاراڭعى ءتۇن, ساي-سۇيەكتى سىرقىراتقان سۋىق جەل, تۇنشىقتىرا سوققان اۋىر تولقىن تۇلا بويدى قالتىراتىپ, ولار ومىردەن كۇدەر ءۇزىپ, قۇتى­رىن­عان تەڭىز قاشان جۇتىپ قويادى دەگەن ۇرەيمەن اجال كۇتۋ­دەن باسقا امالى قالمادى. ءبىر-ءبىرىن تاس قاراڭعى تۇنەكتەن كورە الماعان ادامدار ءار جەردەن داۋىس­تاپ ءبىر-بىرىمەن جىلاپ قوشتاسا باستادى.

بۇل كەزدە قاراتەرەڭ اۋىلى دا دۇرلىگىپ جاتىر ەدى. ولارعا حاباردى جالعىز ك-700 تراكتورىمەن قاشىپ قۇتىلعان ءتورت-بەس ادام جەتكىزىپ: «جيىرما توعىز ادام تەڭىز ورتاسىندا قالىپ قويدى», دەپ حابارلادى. بىراق ولار قانشا دۇرلىككەنىمەن, قاراڭعى تۇندە بۋىرقانعان تەڭىز ورتاسىندا قالعان ادامدارعا ەش قايران كورسەتە المايتىن ەدى. اۋىل حالقى تۇنىمەن بوسىپ كەتتى. تاسقىن ورتاسىندا قالعاندار ارا­­سىندا سول اۋىلدىڭ تەڭىزدەن ناپاقا تاپقان بالىقشىلارى دا بار ەدى.

كەلەسى كۇنى عانا قىزىلورداعا راتسيامەن سۋىق حابار جەتتى. «قىزىلوردا – ەۋرو ەير» كومپانياسى باسشىلىعى دەرەۋ ارادا 1-ساناتتى ۇشقىش قايبالدى ورىنباەۆقا ءوز ەكيپاجى مەن قۇتقارۋشىلاردى الىپ, اپات وشاعىنا ۇشۋعا بۇيرىق بەردى. بىراق وبلىستىق توتەنشە جاع­­دايلار مەكەمەسى مۇنداي جاع­­دايعا دايىن ەمەس ەكەنىن كور­سەتتى. ولاردىڭ دايىندالعان جاۋىنگەرلەرى تۇگىلى تەمىر ار­قانى دا جوق ەكەن. بار سالماق وزدەرىنە تۇسكەنىن سەزگەن كوماندير قايبالدى ورىنباەۆ ەكيپاج مۇشەلەرى, ەكىنشى پيلوت پەر وگاي مەن بورت مەحانيك ءداۋىرحان يساەۆتى الىپ, ارال اۋدانىنىڭ قاراتەرەڭ بالىقشىلار اۋىلىنا جەدەل ۇشىپ جەتىپ, اۋىل ادامدارىنان سۋدا قالعانداردىڭ قاي باعىتتا قالعانىن ءبىلدى دە, قايتا كوتەرىلىپ كوكارال بوگەتىنىڭ ءۇستىن سۇزە ءتىنتىپ, بوگەتتىڭ ارعى بەتىنە جەتتى. بىراق ەشقانداي ادام كورىنبەدى. «ولاردىڭ سۋدا قالعانىنا ەكىنشى تاۋلىك, بالكىم تەڭىز جۇتىپ تىندى ما؟» دەگەن سۋىق وي دا كەلگەن. بىراق جۇرەك سەنبەيدى, سونشاما ادامنان ءبىر بەلگى قالماۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن وي­مەن ەندى داريا باعىتىن بەتكە الىپ ۇشتى. تەڭىزگە قاراۋدىڭ ءوزى وتە قور­قىنىشتى, اساۋ تولقىن­­دا­رى الا­سۇرىپ جاتىر, تاۋ­داي بو­­لىپ كوتەرى­لىپ, توڭكەرىلە سو­عىپ, جۇ­­تىپ جى­بەرەردەي قۇتى­رىنادى. ونىڭ ۇستىنە شەلەكتەپ قۇي­عان نوسەر تىكۇشاق اينەگىن بۇلدىراتىپ, اينالانى دۇرىس كورسەتپەيدى.

قايبالدى جەلمەن جارىس­قان­داي اۋە كەمەسىن بار ەك­پى­نى­مەن ۇشىردى, ويتكەنى ءسال باياۋ­لاسا قاتتى سوققان جەل اۋدارىپ كەتەردەي جوعارى, تومەن شايقايدى. ءبىر كەزدە بايلانىستا وتىرعان اۋەجاي باسشىلىعى اۋا رايىنىڭ كۇرت بۇزىلۋىنا بايلانىستى ودان ءارى ۇشۋ وزدەرىنە دە, قىمبات تىكۇشاققا دا وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتىپ, ىزدەۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. بىراق مي-8 كومانديرى بۇل بۇي­رىقتى ورىندامادى. اسكەري ورتادا بۇيرىققا باعىنباۋ – ەرە­­جەنى بۇزۋ. كومانديردى اسا قا­تاڭ جازامەن جۇمىستان شى­عارۋ قاۋپى كۇتىپ تۇر ەدى. بار جاۋاپ­­كەر­شىلىكتى موينىنا العان ۇش­قىش­تىڭ بار تىلەگى – سۋعا ىققان ادام­داردى تاۋىپ, ولاردى قالاي­دا قۇتقارۋ ەدى. ەگەر بۇيرىققا با­عىنىپ كەيىن قايت­سا, سۋدا قالعان ادامدار تۇگەل قىرى­لاتىنى ايدان انىق ەكەنىن جۇرەگىمەن سەزدى.

كوكارال بوگەتىنىڭ ۇزىندىعى – 13 شاقىرىمداي, سونى تولقىن ءۇش جەردەن بۇزىپ وتكەن. ادامدار بولادى-اۋ دەگەن جەردىڭ ءبارىن شولعان قايبالدى ەندى باعىتىن كۇرت وزگەرتىپ, ۇلى تەڭىزگە قاراي 5-6 شاقىرىمداي ۇشقان كەزدە بۇلدىراعان تەرەزەدەن سۋ بەتىندەگى قارايعان نوقاتتاردى بايقاپ قالدى. جۇرەگى اتتاي تۋلاپ كەتتى: «و, توبا, مىنالار شىنىمەن ادامدار ما, ءتىرى سياقتى عوي», دەپ ويلاپ ۇلگەرمەي, سۋعا باتقان ماشينا, تراكتور, ەكسكا­ۆا­تورلاردىڭ قىلتيعان توبە­لە­رىنە, مۇرجالارىنا, ۇزىن مويىندارىنا جابىسىپ الىپ, قول بۇلعاعان ادامداردى كوردى. كەيبىرىنەن ءال كەتكەن بولسا كەرەك, جانىنداعى ادامدار ولاردى سۋعا جىبەرمەي ۇستاپ تۇر.

ەندى ادامداردى قۇتقارايىن دەسە, تىكۇشاق قوناتىن جەر تابىلمادى, ادامداردى كوتەرىپ الايىن دەسە, ۇزىندىعى ءبىر مەتر بولاتىن تەمىر ساتىدان باسقا ەشتەڭە جوق. سودان ولار اۋىلعا قايتا ۇشىپ بارىپ, تۇر­عىن­دار­دان كومەك سۇراۋدى دۇرىس كوردى.

– اعايىندار, ادامداردى تاپتىق, ولار ءتىرى, بىراق وتە قاۋىپتى جاعدايدا. سوندىقتان بىزگە كومەك كەرەك, ەڭ ءبىرىنشى اسا قاۋىپتى جاعدايعا تاۋەكەل ەتە الاتىن قارۋلى ەكى ازامات كەرەك. ەكىنشىدەن, مىقتى ۇزىن ارقان قاجەت, – دەدى قايبالدى اسىعا سويلەپ. سول ءسات توپ ىشىنەن «مەن بارامىن» دەپ ەكى ازامات ورتاعا شىقتى. ولار شىنتەمىر ءايمىشوۆ پەن تىلەپالدى ورىن­­­باەۆ ەدى. وزگەنىڭ ومىرىنە بولا اجال اۋزىنا بارعان قايران ەرلەر بۇل كۇندە جارىق دۇنيەدە جوق.

اۋىل اقساقالدارىنىڭ اق باتا­­سىن الىپ ەر جىگىتتەر قايتا ۇشتى. سۋعا باتىپ, شىعىپ تۇرعان كولىك ۇستىندە جانتالاسقان ادام­دار­دىڭ ۇستىنەن تاعى اينالىپ, ولاردىڭ ءوز بەتىمەن ارقانعا ورمەلەپ شىعۋعا ءالى جوق ەكەنىن كوردى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ سول كەزدە قايبالدى كوزسىز ەرلىككە بارىپ:

– جىگىتتەر, مەن تاۋەكەلگە بارامىن. سۋدا شايقالىپ تۇرعان ماشينا كاپوتىنا تىكۇشاق دوڭگەلەگىن تيگىزىپ ۇستاپ تۇرا­مىن. سول كەزدە ەكەۋىڭ سۋعا ءتۇسىپ قولى­ڭا ىلىككەن ادامداردى تىك ۇشاق ىشىنە لاقتىرىڭدار. باسقا امال جوق, – دەدى. وسىلاي ەكى ساعات­قا جۋىق ءولىم مەن ءومىر ارا­سىندا ارپالىسىپ ءجۇرىپ ءار كولىكتە قالقىپ كەتىپ بارا جات­قان جيىر­ما جەتى ادامدى قۇت­قار­دى. ەكى ادامعا ۇلگەرمەدى, ولاردى تەڭىز تۇڭعيىعى تارتىپ اكەتتى.

مىنە, وسىنداي اسا قاتەرلى ىسكە بارعان مي-8 تىكۇشا­عى­نىڭ كومانديرى قايبالدى ورىنباەۆتىڭ ەرلىگى – شىن مانىن­دە تاريحتا قالار تاڭعا­جايىپ باتىرلىق. ول ءوز ءومىرىن اسا ۇلكەن قاتەرگە تىگە وتىرىپ, قانشاما ادامنىڭ ۇيىنە امان-ساۋ قايتۋىنا سەبەپشى بولدى. ارادا 26 جىل وتسە دە, وسى ەرلىك ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى.

بۇل ماقالا وسى قايعىلى وقي­عا­نىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرىنىڭ جانە تەڭىز ىرگەسىندە وتىرعان قاراتەرەڭ اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جازىلىپ وتىر. ولار جارىق دۇنيەنى قايتا كورۋگە سەبەپشى بولعان باتىر ۇشقىش قايبالدى ورىنباەۆتىڭ كەش بولسا دا نازارعا ءىلىنىپ, لايىقتى باعاسىن العانىن قالايدى.

جانتورە ابدىرەيىموۆ,

جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى