ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى تاريحشى, جۋرناليست جۇماباي دوسپانوۆتىڭ «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفيتسەرلەرى» اتتى 10 تومدىق تۋىندىسىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
وت كەشكەن جىلدارداعى ءوشپەس ەرلىك جايىنداعى شەجىرەنى سويلەتۋدى ماقسات تۇتقان جۇماباي دوسپانوۆتىڭ ەڭبەگىن ەرلىك دەپ باعالادى جينالعان جۇرتشىلىق. 4 جىل تىنباي ىزدەنىپ, 10 تومدىقتى دۇنيەگە اكەلگەن اۆتور بولسا: «بۇل ەڭبەككە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا (1939-1945) تىكەلەي قاتىسقان 8400-دەن استام قازاق وفيتسەرىنىڭ ومىردەرەكتەرى ەنگىزىلىپ, اسكەري شەن-لاۋازىمدارى, مەملەكەتتىك ماراپاتتارى كورسەتىلىپ, كەيبىرىنىڭ مايدانداعى ەرلىكتەرى قىسقاشا باياندالدى. الايدا, بۇل دەرەكتەردى جيناۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. جۇمىسىمنىڭ 90 پايىزى ماسكەۋدەگى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىندا ءجۇردى. وكىنىشتىسى, ماسكەۋ مۇراعاتىندا وفيتسەرلەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى بولماي شىقتى. ءوزىم گازەت رەداكتورىمىن عوي, گازەتتە مۇنداي بەتتى «سوقىر بەت» دەيدى. كىتاپتا دا سوقىر بەتتەر كوپ, بىراق تا, وسى كىتاپ شىققاننان بەرى مەنىمەن حابارلاسىپ, اكەسىنىڭ, يا اتاسىنىڭ سۋرەتتەرىن جىبەرەمىز دەپ جاتقاندار بارشىلىق, ەگەر كىتاپ قايتا باسىلسا, ونىڭ سولاي سۋرەتتەرمەن تولىعاتىنىنا سەنىمىم مول. دەرەكتەردى سۇرىپتاۋعا كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتتىم. جۇمىسىما تولىق قاناعاتتاندىم دەپ ايتا المايمىن, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى كىشكەنە جەدەلدەتۋگە تۋرا كەلدى», – دەگەن تاريحشى ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى اسكەري كوميسسارياتتارعا دەرەك جيناستىرۋدا سەلقوستىق تانىتقاندارىنا وكپەسىن ءبىلدىردى جانە قيىندىقتارعا قاراماستان, بۇل ەڭبەكتىڭ جالعاسىن جازىپ جاتقاندىعىن دا جەتكىزدى.
«قازىر مەن 11-ءشى تومدى اياقتاۋعا جاقىندادىم. ونىڭ اياسىندا قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ سانى 9 170-كە جەتىپ قالدى. ەڭ باستى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ ۇلەسى ەلەۋلى. وسىنىڭ ءوزى قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن ابىروي», – دەدى ول.
تاريحي تۋىندىنىڭ اۆتورى نە سەبەپتى وسى تاقىرىپقا كەلگەنىمەن دە ورتاقتاستى. «2005 جىلعا دەيىن سوعىس جايلى ءسوز قوزعالسا, 30-40 قازاق وفيتسەرى قايتالاپ ايتىلا بەردى, ايتىلا بەردى. سودان جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىر اسكەري پولكوۆنيك ءتىلشىنىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 500-دەي قازاق وفيتسەرى قاتىسقاندىعىن ايتتى. سول كەزدە جۋرناليست: «بۇل كورسەتكىش تىم از ەمەس پە؟» دەگەن ساۋال قويعانى ەسىمدە. اتاپ ايتقاندا, سول ۋاقىتتا پولكوۆنيكتىڭ قولىندا ناقتى دالەلدەنگەن دەرەكتەر بولماعاندىقتان, ول وسىلاي جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. سودان كەيىن 65 جىلدىقتى كۇتتىم, جوق, تاعى دا سول دەرەكتەر, ءسويتىپ, 2011 جىلى وسى ىسكە وتىردىم. سوندىقتان بۇل 10 تومدىقتى مەنىڭ تاراپىمنان قازاقستان حالقى ءۇشىن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا سىيلىق دەپ باعالايمىن», – دەدى.
«سوعىسقا 600 مىڭ قازاق قاتىسسا, ءدال قازىرگى كۇنى 9215 وفيتسەر جايلى دەرەكتەر تاپتىم, – دەپ جالعادى ءسوزىن ول. – بۇدان بۇرىن ءبىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 20-عا جۋىق قانا قازاق باتالون كومانديرى بولعان دەيتىنبىز. ال مىنا دەرەكتەرىمدە قازاقتان شىققان 134 باتالون كومانديرى تۋرالى مالىمەت بار. جانە بۇرىن 5-6 قازاق اسكەري ۇشقىشى تۋرالى ماعلۇمات بار ەدى. ەندى بۇگىندە ولاردىڭ سانى 64 ەكەنى انىقتالدى. وسىلاردىڭ اراسىندا ۇشەۋى ەكى جىل بويى ماسكەۋدى اۋەدە قورعاپتى. كىتاپتى وقىعان ادام باسقا دا تىڭ دەرەكتەردى كورەدى».
شارانى جۇرگىزىپ وتىرعان عالىم امانگەلدى قاشقىمباەۆتىڭ كىتاپتىڭ ادام ومىرىندەگى قۇندىلىعىنا توقتالا كەلىپ, ينتەرنەتتى پايدالانعان دۇرىس, بىراق ول مىناداي كىتاپتىڭ جۇگىن كوتەرە المايدى. سوندىقتان اۆتور ەڭبەگىنە اسا ءبىر ريزاشىلىق سەزىمىمدى بىلدىرسەم, دەگەنى كوپشىلىكتىڭ ويىمەن استاسىپ جاتتى.
قان مايداننىڭ قىرعىنى كوزىمەن كورىپ, سوعىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان قادان بەكەنوۆتىڭ ءبىر ءسوزى جۇرتشىلىقتى ءبىراز سەرپىلتىپ تاستاعان. قادان اتا سوعىس اياقتالعاندا بەرليندە جولىققان 4 قازاق وفيتسەرىنىڭ ءبىر قوي ساتىپ الىپ, ەت اسىپ, جولداستارىن شاقىرىپ: «قازاق ەتتى قولمەن جەيدى, دۇرىستاپ قولدارىڭدى جۋىپ كەلىڭدەر, بىزدە قايتىس بولعانداردى ەسكە الىپ, اس بەرۋ ءداستۇرى بار», دەپ داستارقان جايعاندارىن ايتقاندا, جينالعاندار: «قازاق قاي جەردە دە, ءتىپتى, سوعىستا دا قازاق», – دەپ راحاتتانا ءبىر ك ۇلىپ الدى. دەگەندەي, وفيتسەر دە قاي كەزدە دە وفيتسەر بولىپ قالا بەرمەك. وفيتسەر قادان قاريا قالتىلداپ مىنبەرگە كوتەرىلەمىن دەگەندە, جوعارى شەندى وفيتسەر – گەنەرال باقىتجان ەرتاەۆ قولتىعىنان دەمەپ, سويلەيتىن جەرگە الىپ بارىپ, قايتادان الىپ كەلگەن.
كىتاپتى كوپشىلىككە تانىستىرۋ راسىمىندە ونىڭ لەنتاسىن قيۋعا ەكى گەنەرال – باقىتجان ەرتاەۆ پەن اباي تاسبولاتوۆ جانە قۋانىش سۇلتانوۆ شاقىرىلدى. لەنتانى قيىپ بولعان سوڭ قۋانىش سۇلتانوۆ بۇلاقتىڭ كوزىن اشقانداي تانىلماي جاتقان ەرلىكتى پاش ەتكەن اۆتورعا ريزاشىلىعىن ايتا كەلىپ: «سوعىس ۋاقىتىندا ەرلەرى قان كەشىپ جۇرگەندە انالارىمىز تىنباي ەڭبەكتەندى. ول كەزدە قىزدار ەرتە تۇرمىس قۇرادى, سول انالارىمىز 24-25 جاسىندا 2,3,4 كەيدە ءتىپتى, 5 بالانىڭ اناسى بولعان. 400 مىڭعا جۋىق انا وسىلاي جەسىر قالىپ, كەيىن تۇرمىس قۇرماي بالالارىن جەتكىزگەن. بۇل دا ۇلكەن ەرلىك», – دەپ بولاشاقتا تاعى ءبىر زەرتتەۋشىگە ازىق بولاتىن ويدى ايتىپ ءوتتى.
ايتا كەتەيىك, بۇل 10 تومدىقتىڭ جارىققا شىعۋىنا بيزنەسمەندەر قارجىلاي كومەكتەسكەن ەكەن.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».