كرەاتيۆتى يندۋسترياداعى ۇلتتىق قولتاڭبا

ءداستۇر مەن زاماناۋي ستيل ۇيلەسىمى

قازىرگى جاس كرەاتورلاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, ولار ەسكى مەن جاڭانى شەبەر توعىستىرا الادى. ۇلتتىق وبراز, اۋەن نە قۇندىلىقتار شىعارماشىلىق تاسىلمەن ارلەنىپ, قازاق مادەنيەتىنىڭ بەينەسىن وزگەشە فورمادا ۇسىنىپ وتىر. بۇل ءۇردىس ءتول بىرەگەيلىگىمىزدى السىرەتپەي, كەرىسىنشە ونى زامان اعىمىنا ساي جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى دەسە بولادى.

«الەم ەلدەرى قازىرگى قازاق ونەرىن ەرەكشە قۇبىلىس دەپ باعالايتىن بولدى. كينو سالاسى دا دامىپ جاتىر. جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ونەرىمەن ايشىقتاپ, ۇلتىمىزدى جاھان جۇرتىنا تانىتۋى – زور ماقتانىش. جاستاردىڭ كۇش-قۋاتى, ىنتا-جىگەرى, جاڭاشىلدىعى مەن جاسامپازدىعى كەز كەلگەن سالاعا زور سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەمىز. ولاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن قاتار جاڭا زاماننىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرۋىنە بارىنشا جاعداي جاسايمىز», دەدى پرەزيدەنت.

راۋشان انۋاربەكوۆا «الەمدى تاڭعالدىرعان اجەلەر» جوباسىمەن اقجاۋلىقتى اپا-انالا­رىمىزدىڭ بەينەسىن زاماناۋي فورماتتا كورسەتىپ ءجۇر. ديزاينەر رەتىندە ول اجەلەر مەن قىز-كەلىن­شەكتەرگە ءداستۇرلى ويۋ-ورنەگى بار, بىراق زاماناۋي ءسان ۇلگىلەرىنە ساي كيىم-كەشەك تىگىپ, ولاردى شەتەلدە فەشن اپتالىقتاردا ۇسىنادى. وسىلايشا, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى الەمدىك ءسان يندۋس­ترياسىنا ەنگىزىپ, حالىقارالىق ساحنادا تانىلۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر.

«الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى باسقا ەلدەردەگى زامانداستارىمنان جىلى پىكىرلەر ەستىپ ءجۇرمىن. كەيبىر ۆيدەولارىم مەن فوتوجوبالارىم حالىقارالىق اۋدي­­­توريانى قامتىپ ۇلگەردى. ميلليونداعان قارالىم جيناعاندارى دا جەتەرلىك. بۇل ۇلتتىق بىرەگەيلىك تاقىرىبى الەمگە قىزىق ەكەنىن اڭعارتادى. ەڭ باس­تىسى – يدەيا شىنايى بولسا, ول مىندەتتى تۇردە ءوز كورەرمەنىن تاباتىنى ءسوزسىز. كوپ ادامعا وي سالادى, شابىت بەرەدى. وزگە دە شىعارماشىل جاستارعا يدەياسىنان قورىقپاۋعا تۇرتكى بولادى دەپ سەنەمىن. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. اسىرەسە وڭىرلەردە اشىلعان كرەاتيۆتى حابتار – وتە قاجەت نارسە. مۇندا ازاماتتار ءبىر-بىرىمەن تانىسادى, يدەيا الماسادى, بىرلەسىپ جوبالار جاسايدى», دەي كەلە راۋشان ۇزاقمەرزىمدى باستامالار كوبىرەك كەرەك ەكەنىن ايتىپ قالدى.

ونىڭ سوزىنشە, قازىر ءتۇرلى ستارتاپ پەن جوبالار جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ەلدىڭ مادەني عانا ەمەس, ەكونوميكالىق الەۋەتىن دە ارتتىرۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىر. الايدا اۆتورلىق جوبالاردى تۇراقتى تۇردە دامىتۋعا ارنالعان جۇيەلى قولداۋ ءالى دە كەمشىن.

«اسىرەسە وڭىرلەردەگى ديزاينەرلەرگە ارنالعان گرانتتار مەن مۇمكىندىكتەر كوبەيسە يگى. بۇل باستامالار ۇزاقمەرزىمدى, ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان بولسا, تىپتەن جاقسى. سوندا بولىنگەن قاراجاتتىڭ قايتارىمى بولادى. ونىڭ ۇستىنە, اۆتورلىق ەڭبەك ءالى دە تولىق قورعالىپ وتىرعان جوق. كەيدە يدەيالاردى كوشىرىپ الادى, ال ونى دالەلدەۋ قيىن. مەنىڭشە, ۋاقىت وتە كەلە بۇل باعىتتا دا زاڭ تۇرعىسىنان بولسىن, اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جاندانا تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ءبىر قۋانتارلىعى, قازىر جاھاندىق مادەنيەتپەن ەركىن بايلانىس بار. ياعني تاڭداناتىن ەمەس, تامساناتىن كۇيدەمىز. كەي شىعارماشىلىق ونىمدەرگە ورىندى سىندى دا ايتا الامىز», دەدى ديزاينەر.

جانكەشتىلىكتى تالاپ ەتەتىن ونەر

تەمىردىڭ بابىن تاۋىپ, كورىگىن قىزدىرعان ۇستا ەرتاي سارسەنوۆ اتا-بابادان جالعاسقان زەرگەرلىكتى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ ءجۇر. ونىڭ قولىنان شىققان ءار بۇيىمدا قازاقى دۇنيەتانىم, نازىك تالعام مەن تەرەڭ ماعىنا ۇيلەسىم تاپقان. ول تەك زەرگەرلىك بۇيىم جاساۋمەن عانا شەكتەلمەي, شاكىرت تاربيەلەپ, ۇلتتىق قولونەردىڭ قادىر-قاسيەتىن دارىپتەپ, جاس بۋىندى ءتول مۇراعا قۇرمەتپەن قاراۋعا باۋ­ليدى.

«اكەم دە تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر. بالا كەزىمدە تەحنولوگيا پانىنەن ساباق بەرەتىن ونىڭ ارتىنان ءبىر ەلى قالماي, ەرىپ ءجۇرىپ, شەبەرحانادا دانەكەرلەۋ, ستانوكتا تەمىر جونۋ سىندى شارۋالاردى ۇيرەندىم. كەيىن اتا كاسىپتى جالعايمىن دەپ, مەكتەپ بىتىرگەن شاقتا ويلانباستان الماتىداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ كور­كەمسۋرەت فاكۋل­تەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. مۇندا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اڭىز ادامدار ءدارىس وقيدى. قوبىزدى جاساۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ءدال وسى تۇستا, ستۋدەنت كەزىمدە اشىلدى. سول كەزەڭدەردە ءتول مادەنيەتىمىزدى, مۇحيت اسىپ اقش-تان كەلگەن عالىمداردىڭ زەرتتەپ جۇرگەنىنە دە كۋا بولدىق. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن قول جاتتىقتىرىپ, كوز قانىقتىرۋ ماقساتىندا يۋنەسكو كولەمىندە تانىمال زەرگەر سەرىكقالي كوكەنوۆتىڭ قول استىندا ءجۇرىپ, كۇمىستى باپپەن بالقىتۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردىم. كەيىن تۋعان ولكەم شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانىنا ورالىپ, مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاستىم. با­لا­لاردى بەكزات ونەرگە قىزىقتىرۋعا كۇش سالدىم. ودان بولەك جەكە شەبەرحا­نامدى دا اشتىم. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, استاناعا قونىس اۋداردىم», دەدى شەبەر.

قازىر قوسشى قالاسىنىڭ №3 مەكتەبىندە تەحنولوگيا پانىنەن ساباق بەرەتىن ەرتاي سارسەنوۆتىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار ءارتۇرلى كورمەلەر مەن ساتىلىمداردا سۇرانىسقا يە. قىز-كەلىنشەكتەرگە ارناپ جاساعان اشەكەي بۇيىمدارىنا بەرگىسى ورتالىق ازيا, ار­عىسى كانادادان تاپسىرىس بەرەتىندەر دە بار. ءبىر ەرەك­شەلىگى – بۇيىم­داردى جاساۋ­دا ول ءالى كۇنگە دەيىن اتا-بابا­دان ميراس بولىپ قالعان كونە تاسىلدەردى قول­دانادى. ءارى ونى 10-15 بالاعا ۇيرەتىپ, تاربيەلەگەن.

«شەتەلدىكتەردىڭ قىزى­عا­تى­نى, جۇمىستارىم ابستراكتسيالى قازىرگى زامان تالابىنا ساي. سوعان قاراماستان ءار بۇيىمنىڭ وزەگىندە ۇلتتىق ناقىش, قازاقى بولمىس ساقتالادى. ماعان ەڭ ماڭىزدىسى – ءداستۇردى جوعالت­پاي, ونى بۇگىنگى زامان تىلى­مەن سويلەتە ءبىلۋ. نارىقتا اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگيالار جاساعان ونىمنەن گورى, قولمەن جاسالعان دۇ­نيە­لەر­گە سۇرانىس جوعارى. سول سەبەپتى شاكىرتتەرىمە ءتوزىم مەن تاباندىلىقتى, ىسكە جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قاراۋدى ۇيرەتەمىن. قولونەر – تەك كاسىپ ەمەس, ول ۋاقىت پەن جانكەشتىلىكتى تالاپ ەتەتىن ونەر ەكەنىن ۇعىندىرۋعا تىرىسامىن. وعان قوسا, اعاش, سۇيەك وڭدەۋمەن دە اينالىسامىن. ەندى تەرى وڭدەۋدى ۇيرەنىپ, ارتىنشا حالىقارالىق ارەنادا جاڭا فورماتتا تىڭ دۇنيەلەر ۇسىنعىم كەلەدى», دەدى ەۋرازيا ديزاينەرلەر وداعىنىڭ مۇشەسى. 

ءومىردىڭ ءوزى – ۇزدىكسىز ەڭبەك

قازاق – جەتى اتاسىن تۇگەندەپ, تەگىن تانىعان حالىق. بۇل – جاي شەجىرە ەمەس, تۇتاس ءبىر ءومىر سالتى مەن رۋحاني ساباقتاستىق. سامعاۋ ءناسىپحان ۇلىنا دا ونىڭ ءمانى تەرەڭ. ول بابالارىنان جالعاسقان ەتىكشىلىك ونەردى كاسىپكە, كاسىپتى ەلدىك مۇراتقا اينالدىرا بىلگەن ەڭبەك ادامى.

سامعاۋ اياقكيىم تىگۋمەن 2011 جىلدان بەرى كاسىبي تۇردە اينالىسادى. دەسە دە شەبەرگە ءتان سابىر مەن ۇقىپ­­تىلىقتى بويىنا بالا كەزدە سىڭىرگەن.

«ەتىكشى دەسە, كوبى كەنجە قالعان كاسىپتىڭ ءتۇرى رەتىندە كورەدى. العاش وسى ىسپەن اينالىسامىن دەپ اتا-اناما ايتقانىمدا, ولار ءبىر جاعىنان قولدادى, ءبىر جاعىنان سىناپ تا كوردى. اكەم «قازىر نارىق زامانى, اياقكيىم كوپ, سونى دا ەسكەر» دەپ اقىلىن دا ايتقان. سوعان قاراماستان, بۇل كاسىپكە دەگەن نيەتىمنەن قايتپادىم. اياقكيىم سالاسىندا 40 جىلعا جۋىق ديزاينەر بولىپ ەڭبەك ەتكەن شەبەر كەنجەعالي ساتكەنوۆتەن ءبىر ايداي ءتالىم الدىم. كەيىن ەتىك تىگىپ, ونى اكەمە كورسەتتىم. ول كەزدە 30-40 مالىمىز بولعان, بىراق سول جىلى كوبى برۋتسەللەز اۋرۋىنا شالدىعىپ, قىرىلىپ قالدى. سودان ەكى بۇزاۋلى سيىر عانا امان قالدى. ونى ساتىپ, اكەم قولىما 300 مىڭ تەڭگە ۇستاتتى. مىنە, وسى كەزدە ءوز-وزىمە «مەن بۇل ىستەن ناتيجە شىعارامىن» دەپ ۋادە بەردىم. سول قارجىعا تىگىن ماشينكاسى مەن اياقكيىمنىڭ قالىپتارىن ساتىپ الدىم. وسىلايشا, كاسىبىم 70 شارشى مەترلىك ءۇيىمىزدىڭ ءبىر بۇرىشىنداعى ءوز بولمەمنەن باس­تالدى. قازىر استانانىڭ ىرگەسىندە شەبەرحانامىز بار. بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىن. سۇرا­­نىس تا جوعارى. جاپپاي ءوندىرىس جانە جەكە تاپسىرىس ارقىلى اياقكيىمدەر تىگىلەدى. بالالار, ايەل مەن ەرلەرگە ارنالعان اياقكيىم, كروسسوۆكا, تۋفلي, ءبارى بار», دەدى ەتىكشى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى مارقاكول اۋدانىنىڭ تۋماسى نەگىزىنەن مەحانيك ماشينيست وقۋىن بىتىرگەن. دەگەنمەن قىزىعۋشىلىعى قولونەرگە جەتەلەگەن سامعاۋ ەندى ءونىمىن الەمدىك برەندكە اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. قولونەر شەبەرى ءۇشىن بۇل تەك اياقكيىم تىگۋ ەمەس – ماركەتينگكە, ادام رەسۋرستارىن باسقارۋعا جانە قارجىنى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا دا باسا ءمان بەرىلگەن كۇردەلى ۇدەرىس. ونىڭ سوزىنشە, ەتىكشى رەتىندە ەلىمىزدەگى اياقكيىم ءوندىرىسىن دامىتسا, كەيىن تەرى وڭدەۋ سالاسى دا ىلەسە ىلگەرىلەيدى. وسىلايشا, ءوندىرىستىڭ ءار تارماعى ءوزارا بايلانىسىپ, تولىققاندى كلاستەرلىك دامۋ جۇيەسى قالىپتاسادى.

ء«بىزدىڭ كونتسەپتسيا – پايدا تابۋدان گورى پايدالى بولۋعا نەگىزدەلگەن. كوپ ادام اكتسەنتتى اقشاعا قويادى, نەگىزى اقشا دۇرىس ۇيىم­داستىرىلعان جۇمىس­تىڭ ناتيجەسى. سول سەبەپتى الداعى ۋا­قىت­­تا 5-10 جىل, ءتىپتى عا­­سىر­لاپ وتانداستارى­مىز­دى تۇراقتى جۇمىس­پەن قامتيتىن جۇيە قۇر­عىمىز كەلەدى. ماسەلەن, بۇل تاجىريبەنى قىتاي, تۇر­كيا قولدانادى. ءارى بۇل مەملەكەتتەردە تەرى, اياقكيىمنىڭ قالىبى, قوراپ­تارى بولسىن ءبارى ءبىر جەردە وندى­رىلەدى. بىزگە نەگىزىنەن كوپ شيكىزات شىمكەنتتەن جەتكىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن فاب­ريكا اشقىم كەلەدى. ول قازاقستانداعى, تمد-داعى ەڭ ۇزدىك ءوندىرىس, سونىمەن قاتار ەلىمىزدى كوتەرمە اياقكيىممەن قامتاماسىز ەتەتىن فابريكا بولادى دەپ نيەتتەنىپ وتىرمىز», دەدى كاسىپكەر.

سامعاۋدىڭ ەل كولەمىندە 100-دەن اسا شاكىرتى دە بار. ەتىكشى كەيىنگى بۋىنعا تەك كاسىبي داعدىنى ۇيرەتىپ قانا قويماي, قولونەردىڭ ءمانىن دە تۇسىندىرگىسى كەلەدى.

«مەنىڭشە, قولونەر تەك كاسىپ ەمەس, ۇلت داستۇرىمەن, رۋحانياتىمەن, بالا تاربيەسىمەن, ءومىر سالتىمەن بىتە قايناسقان قۇندىلىقتار جيىنتىعى. سول سەبەپتى جاھاندانۋدىڭ اعىنىنا جۇتىلماي, ءوز ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق قولونەردى زاماناۋي تاسىلمەن دامىتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى. قولونەرگە كەلگەن جاس ءتۇسىنۋى كەرەك: بۇل ۇزدىكسىز ەڭبەك. مۇندا ءبىر دۇنيەنى جاساپ بولىپ, دەمالا قالامىن دەگەن تۇسىنىك جوق. ءومىردىڭ ءوزى ەڭبەكتەن تۇرادى. مەن دە ولگەنشە جۇمىس ىستەپ وتەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى سامعاۋ ءناسىپحان ۇلى. 

ءتۇيىن. كرەاتيۆتى يندۋسترياداعى جاستار فەنومەنى – كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس, قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسىنان تۋىنداعان زاڭدى ۇدەرىس. ولار ۇلتتىق بولمىس­تى ساقتاي وتىرىپ, زاماناۋي ويلاۋ جۇيەسىمەن جاڭا مازمۇن قالىپتاستىرۋدا. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان قولداۋ, وڭىرلەردەگى باستامالار مەن جەكە شىعارماشىل تۇلعالاردىڭ ىزدەنىسى ۇيلەسىم تاپسا, كرەاتيۆتى يندۋستريا مادەني عانا ەمەس, ءسوزسىز ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ دە ماڭىزدى تەتىگىنە اينالادى.