مەديتسينالىق قىزمەت: قارجى بار, قاداعالاۋ شە؟

باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەسكەرىلۋى كەرەك

قوردىڭ جۇمىسىن ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇيەلى, ماقساتتى قادامدار جاسالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە بىرنەشە ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. سالانى تسيفرلاندىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىندى. قازىر مەديتسي­نالىق كومەكتىڭ قاشان, كىمگە, قاي ۋاقىتتا كورسەتىلگەنى – ءبارى-ءبارى جۇيەگە تىركەلەدى. ءدارى-دارمەك اينالىمى دا وسىعان ۇقساس تارتىپپەن باقىلاۋعا الىن­عان. ءدارى وندىرىلگەننەن باستاپ, دارىحاناعا, ودان كەيىن تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا تيگەنگە دەيىنگى ارالىق تۇگەل تىركەل­گەن. سول سەكىلدى مەملەكەتتەن دەن­ساۋلىق جاعدايى بويىنشا ەسەپتە تۇرعان ناۋ­قاستارعا بەرىلەتىن تەگىن ءدارى-دارمەك تە ءجونسىز, ەسەپسىز ۇلەس­تىرىلمەيتىن بولدى. مۇنىڭ بارلىعى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قار­جىنى ۇنەمدەپ, اقشانى ءتيىمدى جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەردى. باستىسى, تسيفرلاندىرۋدان سوڭ دارىگەرگە ۇزىن-سونار كەزەك ازايدى, قارجىنى ءتيىمدى باسقارۋ­دىڭ مۇمكىندىگى ارتتى, مەديتسينا­لىق قىزمەتتەر بۇرىنعىدان قولجەتىمدى بولا ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkis­tan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا مەديتسينا سالاسىن تسيفرلاندىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«بۇرىن جەكەشەلەندىرىلگەن مەديتسينا مەكەمەلەرى كوبىنەسە كۇردەلى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ المايدى, تەكسەرۋدەن ءوتۋ ءۇشىن ناۋقاستاردى مەملەكەتتىك ەمحانا­لارعا جىبەرەدى. بىراق ەڭ باستىسى, ولارعا شىن مانىندە ناۋقاستاردىڭ سانىنا قاراي ەمەس, «تىركەلگەن» ادامداردىڭ سانىنا قاراي بيۋدجەتتەن اقشا بولىنەدى ءارى بۇل «جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ» دەپ اتالادى. ناۋقاستاردىڭ سانىندا مۇلدە ناق­تىلىق جوق, تىركەۋ جۇمىستارى قالاي بول­سا سولاي جۇرگىزىلەدى. بارلىعى اشىق بو­لۋعا ءتيىس, وسى سالاداعى ءۇردىستىڭ ءبارىن تسيفر­لاندىرعان ءجون. جالپى, بۇل – كۇردەلى ما­سەلە, ۇكىمەت بۇعان نازار اۋدارۋعا ءتيىس. مەن لاۋا­زىمدى تۇلعالاردىڭ مۇنداي جاع­دايعا جول بەرىپ قانا قويماي, مەملەكەت مۇد­دەسىنە قايشى كەلەتىن نارسە­لەردى ء«وز قو­لىمەن» جاساعانى­نا تاڭعالامىن. ءبىر سوز­بەن ايت­قاندا, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ءجون­سىز ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كەسىرىنەن ءبىلىم جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەكە كاسىپ­كەر­لىك ۇعىمى بۇرمالانىپ كەتكەن. احۋالدى تۇزەۋ قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى جەكە­مەنشىك مەدي­تسينالىق ۇيىم­داردى ارتىق قارجى­لان­دى­رۋدى توقتاتىپ, باسەكەگە قابى­لەتسىز قۇرىلىمدارعا بيۋد­جەت قاراجاتىن ورىنسىز جۇم­ساماۋدى العا تارتىپ وتىر. مەدي­تسيناعا مەملەكەتتەن, ءمامس ەسەبىنەن, ياعني حالىق قالتاسىنان تۇسكەن قاراجات ءتيىمدى جۇمسالسا, سالانىڭ اقساپ كەلە جاتقان باعىتتارىن اياققا تۇرعىزۋعا بولادى.

جاقىندا پرەمەر-مي­نيستر ولجاس بەكتەنوۆ پرە­زي­دەنت تاپسىرماسىن ورىن­داۋعا قاتىس­تى جيىن وتكىزدى. باسقوسۋدا جەكە ۇيىم­داردىڭ ازاماتتارعا مەديتسينالىق قىز­مەت كورسەتۋى سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىك جۇمىس توبى ازاماتتاردان تۇسكەن وتىنىشتەردى قاپەرگە الا وتىرىپ, «الەۋمەتتىك مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» اق-نىڭ اكتيۆتەرىنە تالداۋ جۇرگىزىلەتىنى مالىمدەلدى. 

جۇگەنسىزدىكتى جاۋاپتى مينيسترلىك باقىلايدى

قارجى مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تاندىرۋ قورىنىڭ قىز­مەتىنە قاتىستى جۇرگىزگەن تالداۋى ناتي­جەسىندە بىرقاتار جۇيەلى زاڭبۇزۋشىلىق­تار انىقتالىپ وتىر. ايتالىق, بىرنەشە ەمدەۋ مەكەمەسى جالعان پا­تسيەنت­­تەردى تىر­كەۋمەن اينا­لىس­قان. كونتينگەنتتە 1 مىڭ تىركەلسە, ءىس جۇزىندە مەدي­تسينا­لىق قىز­مەتكە 500-گە جۋىق ادام بار­عان. ­بىراق تولەم بۇكىل كونتين­گەنتكە جۇرگى­زىل­­گەن. سول سەكىلدى ازاماتتارعا وزدەرىنە ءتان ەمەس مەديتسينالىق قىزمەتتەردى كورسەتۋ, ءمامس پەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەرىكتى مەديتسي­نالىق ساقتاندىرۋ قاراجاتى ەسەبىنەن بىردەي قىزمەتتەردى قوسارلانا قارجىلاندىرۋ, قىس­قا مەرزىمدە مەديتسي­نالىق قىزمەتتەردىڭ «ادەتتەن تىس» كوپ كولەمىن كورسەتۋ سىندى ماسەلەلەر بار. ول ازداي قاي­تىس بولعان ازاماتتارعا قىز­مەت كورسەتۋ, بالالارعا كۇ­نىنە مىڭنان استام ءدارى-دار­مەك­تەردى جازىپ بەرۋ سىندى زاڭ­سىز ارەكەتتەر انىقتالعان. مىسالى, جەكەمەنشىك كليني­كا ءبىر كۇندە 1 442 پاتسيەنت قابىلدادىق دەپ كورسەتسە, ءىس جۇزىندە ولار تاۋلىگىنە ور­تا ەسەپپەن 24 ادام عانا قا­بىل­­داعان. راسىندا, شاعىن ۇيىم­­­داردىڭ ءبىر كۇندە مىڭ­دا­­عان ادامدى قابىلداۋى ءىس جۇ­­زىندە مۇمكىن دە ەمەس نار­سە. تەك­سەرۋ بارىسىندا باس دا­رى­گەر­دىڭ ءوزى ءبىر ايدا 4 832 ناۋ­قاستى قابىلداعانىنا قايران قالماسقا امال جوق. سونداي-اق ءبىر مامان ءبىر ايدا 1 713 ەم­شارا جاساعان دەگەن دەرەك تە تىركەلىپتى. سوندا الگى ما­مان جەكەلەگەن كۇندەرى تاۋ­لى­گىنە 300-400 تەكسەرۋدى قالاي جا­ساعانى اقىلعا سىيمايدى. جەكەمەنشىك كلينيكالاردا قايتىس بولعان پاتسيەنتتەرگە 996 مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىلگەن. ءدال وسىنداي 3 640 وقيعا انىقتالعان.

سونىڭ ءبىرىن عانا ايتساق, 2023 جىلى قايتىس بولعان ادام 2025 جىلى دارىگەردىڭ قا­بىل­داۋىندا بولعان. جەكەمەن­شىك كلي­نيكالاردىڭ اقشانى جىمقىرۋعا قاتىستى جاساعان الاياقتىق ارەكەتتەرى مۇنى­مەن شەكتەلمەيدى. مىسالى, 768 827 ەر ادام ­ايەل جاتىر موينى وبىرىنا سكرينينگ­تەن, ­619 ەر ادام مامموگراممادان وتكەن. تەك ء­بىر اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ وزىندە وسىنداي ­11 123 جاعداي انىقتالىپ­تى. فاكتىلەردى ­تىزە بەرسەك تاۋ­سىل­مايدى. قىسقاسى, وسى­دان كەيىن قوردىڭ قارجى اعىن­دارىن باقى­لاۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك مەديتسينا­لىق ساق­­تاندىرۋ قورى قارجى مي­نيستر­لىگىنىڭ قاراماعىنا بەرى­لە­تىن بولدى. ­ەندى مينيستر­لىك قارجىنى نەگىزسىز جۇم­سا­ماۋ جاعىن قاتاڭ قاداعالايدى. 

ءمامس پەن مەديتسينالىق ۇيىمدار تاتۋ بولسا...

جالپى, كەيىنگى بىرەر جىل­­د­ىڭ جۇزىندە مەديتسي­نا­داعى شىعىنداردى ازايتىپ, قارجى ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ءىس-شارا قابىلداندى. دەگەنمەن قاراجات ۇنەمدەۋ كەرەك ەكەن دەپ, جەرگىلىكتى ەمحانا, اۋرۋحانالاردى شومىش­تەن قىسا بەرۋگە دە بولمايدى. استانا قالالىق №3 كوپبە­يىن­دى اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارى­گەرى, مەديتسينا عىلىمدا­رى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور جۇلدىز دانباەۆادان ءمامس-ءتىڭ مەديتسينالىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋ قاعيداتى تۋرالى تاراتىپ ايتىپ بەرۋدى سۇراعان ەدىك.

– ءبىز ءمامس-كە از اقشا تو­لەپ, مەديتسي­نالىق كومەكتىڭ ساپاسى شەتەلدەگىدەي بولعا­نىن قالايمىز. قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىندا كەمشىلىكتەر بار. دەگەنمەن نەگىزگى ەمشارانى, مەديتسينالىق كومەكتى حالىق الىپ وتىر. وعان وپەراتسيا­لاردى قوسىڭىز. قازىر كت, مرت اپپاراتتارى قولجەتىم­دى. بۇرىن ءبىر قالادا ءبىر عانا ­مرت, كت بولاتىن. وعان ەكىنىڭ ء­بىرى بارا بەرمەيتىن. كت – ساۋ­لە­لىك دياگنوستيكا, ءجيى تۇسە بەرۋگە تاعى بولمايدى. مۇنى حالىق تۇسىنبەيدى. وزىنە-ءوزى دياگنوز قويىپ الاتىن پاتسيەنتتەر دارىگەردەن بىردەن كت تالاپ ەتەدى. مىسالى, كەۋدە قۋىسىنداعى اۋرۋدى انىقتاۋ بارىسىندا دارىگەر الدىمەن رەنتگەن ارقىلى ءجىتى قارايدى. ناۋقاستىڭ جالپى احۋالىن دارىگەرلەر سول تەكسەرۋدەن-اق كورىپ بىلەدى. ەگەر قانداي دا ءبىر اسقىن­عان اۋرۋلارعا كۇدىك بولسا, ساۋلەلىك دياگ­نوس­تيكا تاعايىندايدى, – دەيدى ج.دانباەۆا.

بۇگىندە حالىققا كورسە­تىپ وتىرعان مەدي­تسينالىق قىز­مەتتىڭ اقىسىن مەرزىمىنەن ­كەش الامىز دەيتىن مەديتسينالىق ۇيىمدار ­كوپ. الىسقا ۇزاماي-اق قويالىق, بىل­تىر­دىڭ وزىندە قىزمەت اقىسىن مەرزىمى­نەن 2–3 اي كەشىكتىرىپ العان مەكەمەلەر بار. قيىنى, جىل با­سىندا دا سالاعا بىردەن قا­را­جات بولىنبەگەن سوڭ, سالدارى كەي­بىر قۇرال-جابدىقتاردىڭ تاپشىلىعىنا, مە­ديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى. بۇل – جەرگىلىكتى ەمحانا, قا­لالىق اۋرۋحانامەن قوسا جەدەل جاردەم قىزمەتىنە دە قا­تىستى. قارجى ماسەلەسىندەگى تاعى ءبىر جاي­­دىڭ ءتۇيىنىن تار­قاتساق, ۆيرۋستىق ين­فەك­­تسيا­لار ورشىگەندە پاتسيەنت­تەر جەر­گىلىك­تى ەمحاناعا ەمەس, تىكە اۋرۋحاناعا بارۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بىلتىر جىل اياعىن­دا اۋرۋحانالاردا ۇزىن-سونار كەزەك ءتىزىلدى. پاتسيەنت­تەر اۋرۋحانادا نەبىر اناليزدەردەن باستاپ, ۋدز, كت, مرت اپپاراتتارىنان ءوتۋدى تالاپ ەتتى. وسىندايدا ءبىر پاتسيەنتكە اۋرۋحانا شامامەن 20 مىڭ تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن قارجى جۇمساۋى مۇمكىن. كەيىن اۋرۋحانا باسشىلىعى دەرەكتى كومپيۋ­تەرگە تىركەپ, قورعا ەسەپ بەرەدى. وكىنىش­تىسى, مۇندايدا قوردان مەديتسينالىق ۇيىمعا دارىگەردىڭ قابىلداعانى ءۇشىن 2 700 تەڭگە عانا تولەنەدى ەكەن. شۇعىل كەلگەن كەيبىر پا­­تسيەنتتەردىڭ وسىلاي تەگىن قا­را­­لىپ كەتۋى ادەتكە اينالعان. سەبە­بى قانداي دا ءبىر اۋرۋ انىق­تالماعان سوڭ, پاتسيەنت پالا­تادا جاتىپ ەم المايدى. دەن­ساۋلىق جاعدايى تۋرالى قاعاز­داردى قولىنا الىپ, ۇيىنە قايتادى. وسىنداي قاي­شى­لىقتاردان دا قارىزدار پاي­­دا بولادى. 

ماسەلەنىڭ كوبى قارجىعا تىرەلىپ تۇر

شىن مانىندە مەديتسينا بىزدە عانا ەمەس, الەمدە كوپ قارجى جۇمسايتىن, شىعىن­دالاتىن سالا. سوندىقتان قا­را­جات تاپشى بولسا, دامۋ مۇم­­­كىن ەمەس. تاجىريبەلى, بى­لىك­­تى مەنەدجەرلەردىڭ ءوزى قا­را­جاتتى قى­سىپ, ۇنەمدەسە, سال­دارى ساپاعا اسەر ەتۋى اب­دەن مۇمكىن. ۇنەمدەۋ ساياساتى­نىڭ سالدارى­نان كرەديتور­لىق بەرەشەكتەرى جينالىپ قال­عان ۇيىمدار دا جوق ەمەس. حالىق دەن­ساۋلىعى مەملەكەتتىڭ باس­تى بايلىعى ەكە­نىن ەسكەرسەك, مەديتسينانىڭ ەڭ نەگىزگى دەگەن باعىتتارىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ, اقشانى جەتكىلىك­تى دەڭگەيدە بولگەن دۇرىس. ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەلى سا­لاعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ كو­لەمى ەكى ەسە ۇلعايدى. الاي­دا وسى ارالىقتا مەديتسينالىق قۇرال-جاب­­­دىقتاردىڭ, وپەرا­تسيالاردىڭ قۇنى دا جو­عا­­­رى­لاعانىن ەسكەرگەن دۇرىس. دارى­گەر­لەر­دىڭ جالاقىسىن وسىرمەسە تاعى بولمايدى.

بىلتىر مەديتسينا سالاسىندا اۋقىم­دى رەفورمالار ۇيلەسىم تاپتى. ءمامس-ءتى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭعا قول قويىلدى. بيىلدان باس­تاپ الەۋمەتتىك وسال توپتار مەن جۇمىسسىزداردىڭ جارناسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تولەيتىن بولدى. سونداي-اق مەديتسينا ما­ماندارىنىڭ قۇ­قىعىن كۇشەي­تەتىن زاڭ پارلامەنتتە ما­قۇلداندى. مەديتسينا قىزمەت­كەرلەرىنە زورلىق-زومبىلىق كور­سەتكەندەردىڭ جازاسى قاتاڭ­داتىلدى. كەيىنگى جىلدا­رى ەلىمىزدە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75,8 جاسقا ۇلعايدى. جالپى ءولىم-ءجىتىم 2,6, قاتەرلى ىسىكتەردەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 6,35%-عا تومەندەدى. سول سەكىلدى سابيلەر ءولىمى 18,7%-عا ازايىپ, تاريحي ەڭ تومەن كورسەتكىش تىركەلدى. 

– انا مەن بالا دەنساۋلى­عىن ساقتاۋ جۇيەسى ايتارلىق­تاي كۇشەيتىلدى. وتكەن جىلى 4 ميلليوننان استام بالا پروفي­لاك­­تيكالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى. 2 ميلليون­نان استام بالا اۋديولوگيالىق, پسيحو­فيزيكالىق دامۋ, 300 مىڭ­نان استام بالا نەونوتالدى, 13 000 بالا وفتالمولوگيا­لىق سكري­نينگتەرمەن قامتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزعا كورسەتىپ وتىرعان قولجەتىمدى مەديتسينا قىزمەتىنىڭ اي­قىن كورىنىسى, – دەپ اتاپ ءوتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا.

دەنساۋلىق سالاسىن قار­جىلاندىرۋ كەيىنگى جىلدا­رى ءۇش ەسە ءوستى. بىلتىر ­3 ترلن­ تەڭگەگە جەتكەن. بۇل مە­دي­تسي­نالىق كومەك­تىڭ كولەمىن كە­ڭەيتىپ, ينفراقۇرىلىم­دى اۋقىمدى تۇردە جاڭارتۋعا مۇمكىندىك ­بەردى. مىسالى, ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالى­عى مەن استانادا شۇعىل مەديتسينا ورتالىعى, الماتىدا ۇلتتىق جۇقپالى اۋرۋلار ورتا­لىعى اشىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى­مەن «اۋىلدا دەنساۋلىق ساق­تاۋ­دى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياقتالۋعا جاقىن. قازىر­دىڭ وزىندە اۋىلدىق جەرلەردە ­650-دەن استام مەديتسينالىق نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار دارىگەرلەردىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن ساق­تاندىرۋ تەتىگى ىسكە قوسىل­دى. الەۋمەت­تىك قولداۋ شارا­لارىنىڭ ارقاسىندا دارى­گەرلەر تاپشىلىعى جالپى 19%-عا, اۋىل­دىق جەرلەردە 16%-عا تومەندەگەن.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر سۇل­تانعازيەۆ بيىلدان باستاپ ين­فەك­تسيالىق قىزمەتتەر مەن جەدەل مەديتسينالىق جاردەم قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ جالاقىسى وسەتىنىن ءمالىم ەتتى. ارينە, بۇل قۋانتارلىق حابار. الايدا قالا, اۋىلدارداعى جەرگىلىك­تى ەمحانادا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ احۋالى نازاردان تىس قالىپ قويعانداي. جۇقپالى, مەيلى جۇقپالى ەمەس اۋرۋعا شالدىققاندار ءبىرىنشى كەزەكتە سول مامانداردىڭ الدىنان وتەدى. اۋىلدىق جەرلەردە 30–40 جىلدان بەرى جانىن سالىپ جۇمىس ىستەپ, از جالاقىنى قاناعات تۇتىپ كەلگەن مەدبيكەلەر بار. سالىستىرمالى تۇر­دە ولاردىڭ جالاقىسى مۇ­عالىمدەردەن الدەقايدا از. باسەكە كۇشەيگەن زاماندا بى­لىكتى ماماندى ۇستاپ قالۋ دەگەن ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. بىراق مۇنىڭ دا ءتۇيىنى قارجى ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى.