پرەزيدەنت باستامالارى – اۋقىمدى ساياسي رەفورمانىڭ زاڭدى جالعاسى

دەموكراتيا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ باعىتى

ۇكىمەت باسشىسى دەموكراتيا قاعي­داتتارىن ورنىقتىرۋ, يدەو­­لوگيالىق تۇتاستىقتى قالىپ­تاس­تىرۋ مەن مەملە­كەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باستى مىندەتكە اينالعانىن العا تارتتى. بۇل باعىتتار ەلدىڭ زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەرگە قارسى تۇرۋ قابىلەتىن كۇشەيتىپ, ۇلتتىق دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعىتىن ايقىندايدى.

«ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتى­رى­سىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان دەيىنگى اۋقىمدى ساياسي رەفورما­لارىنىڭ جالعاسى بولىپ تابى­لا­تىن باستامالارىن جاريا ەتتى. پارلامەنت پەن قوعامدىق ينستي­تۋت­تاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى ۇسى­نىستار ساياسي جۇيەمەن قاتار, ازاماتتار­دىڭ مادەنيەتىنە دە دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى ءبىرجولاتا ورنىقتىرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقانىن بىلدىرەدى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

پرەمەر-مينيستر مەملە­كەت باسشىسى ايقىنداعان يدەو­لوگيالىق تۇعىرلارعا دا ەرەكشە توقتالدى.

«ەلىمىزدىڭ زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەرگە قارسى تۇرۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن اسا ماڭىزدى يدەو­لو­گيالىق تۇجىرىمدار ايقىن­دالدى. بۇلار – قوعامدى ۇيىستىرۋ, وتانشىلدىق, ادىلدىك جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارىنا دەگەن مىزعىماس ۇستانىم. ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان «تازا قازاقستان» دا نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ قاتا­رىندا تۇر», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

وسى يدەولوگيالىق قاعيدالار مەم­لەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن رەفورما­لاردىڭ پراكتيكالىق مازمۇنىن تولىق­تىرادى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا قاتىستى قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى باياندادى. ۆيتسە-پرەمەر ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسى ايقىنداپ بەرگەن نەگىزگى قاعيداتتار – «زاڭ جانە ءتارتىپ», «ادال ازامات», «تازا قازاقستان» باستامالارى بويىنشا جۇيەلى جۇمىس­تار جالعاساتىنىن ايتتى. سونداي-اق مەم­لەكەتتىك رامىزدەردى, رۋحاني-ادام­گەرشىلىك, وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسي­حاتتاۋعا ارنالعان اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى.

«مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ءۇشىن مەم­لە­كەت­تىك رامىزدەردى قولدانۋ ءتارتىبىن ەگ­جەي-تەگجەي رەتتەۋگە قاتىستى جۇ­مىس­تاردى جۇرگىزەدى. سونداي-اق نورماتيۆ­تىك اكتىلەرگە قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, كورنەكى نۇسقاۋلىقتار دايىندالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا مەملەكەتتىك رامىزدەرگە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتە­تىن ازاماتتاردى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارى ازىرلەنەدى»,  دەدى ا.بالاەۆا.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەن­جەنوۆ مەملەكەت باسشى­سىنىڭ كومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبانى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان تاپسىرماسىن ۆەدومستۆو ورىنداۋعا كىرىسكەنىن باياندادى. ونىڭ سوزىنشە بۇل جوسپارعا شامامەن 7,6 گۆت كومىر گەنەراتسيالاۋ جوبالارى ەنگىزىلەتىن بولادى. ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, «تازا كومىر» تەحنولوگيالار نەگىزىندەگى جاڭا كومىر گەنەراتسياسىنىڭ جوبالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.

«پرەزيدەنت جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ەسەبىنەن تابيعي گازدىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى. گاز سالاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى رەسۋرستىق بازاسىن نىعايتۋ مەن ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «QazaqGaz» ۇلتتىق كومپانيا­سى­مەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇ­­مىستارىنىڭ كەشەندى باعدارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. قازىر شامامەن 515 ملرد تەكشە مەتر گازدى الدىن الا رەسۋرستىق باعالاۋمەن جەر قويناۋىنىڭ 14 ۋچاسكەسىندە جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى», دەدى ە.اقكەنجەنوۆ.

سونىمەن قاتار كولىك ءمينيسترى نۇرلان ساۋرانباەۆ سالا جۇمىسى تۋرالى بايانداي كەلىپ, تەمىرجول ينفرا­قۇرىلىمى اۋقىمدى دامىپ جاتقانىن ايتتى. بۇگىندە قىزىلجار – مويىنتى, داربازا – ماقتاارال جاڭا تەمىرجول قۇرى­لىسى جالعاسۋدا. التىنكول – جەتىگەن, جەزقازعان – سەكسەۋىل ۋچاس­كە­لەر جاڭارتىلىپ جاتىر. نىسان­داردىڭ قۇرىلىسى بيىل بىتەدى.

ال سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگا­تسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇر­جىگىتوۆ سولتۇستىك ارال تەڭى­زىنىڭ اۋدانىن 34 كم³-گە دەيىن, ال ونىڭ اۋماعىن 4-5 جىل ىشىندە 3 913 شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپار­لانعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق جاسان­دى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى روستيسلاۆ كونياشكين «دەرەك­تەردى وڭدەۋ ورتالىعىنىڭ القابى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى باياندادى.

ساياسي باستاما مەن ناقتى مىندەتتەر

ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەم­لەكەت باس­شىسى ۇكىمەتكە جانە مەم­لەكەتتىك قۇرى­لىمدارعا ايقىن ءارى قاتاڭ تالاپتار قويدى. پرەمەر-مينيستر بارلىق سالا بويىنشا ناقتى ناتيجەگە جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن شەگەلەپ ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسى ءاربىر جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعاعا باتىل ءارى توسىن يننوۆاتسيالىق شە­شىم­دەر قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرا­لى قاتاڭ تالاپ قويدى. بۇل ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى. ءاربىر مينيستر مەن اكىمنەن, ءاربىر سالا مەن وڭىردە كوزگە كورىنەتىن ناقتى ناتيجەلەر كەرەك», دەدى و.بەكتەنوۆ.

بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن وڭىرلەرگە بىرقاتار ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى. اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, جاڭا سالىق كودەكسى وزگەر­مەيتىن قاعي­دا­لار جيىنتىعى رەتىندە قابىل­دان­باۋعا ءتيىس. پرەمەر-مينيستر سەرىك جۇمانعارينگە بيزنەس قاۋىمداستىق پەن ازاماتتاردان تۇسەتىن ۇسىنىستاردى جيناپ, ساراپشىلارمەن تالداپ, جۇيەلى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىردى. وڭىرلەر بۇل جۇمىسقا بەلسەندى تارتىلۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ باعىتى بەلگىلەندى. پرەزيدەنت ەلى­مىزدى جاھاندىق تسيفرلىق ەكونو­ميكانىڭ ەكوجۇيەسىنە ەنگىزۋ مىن­دەتىن قويدى. جاساندى ينتەل­لەكت مينيسترلىگى «Digital Qazaqstan» باعدارلاماسىندا ۇزدىك تا­جى­ريبەلەردى ەنگىزىپ, مەملە­كەت­تىك فۋنكتسيالاردى وڭتايلان­دىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە ەكىباستۇزداعى دەرەك­تەر­دى وڭدەۋ ورتا­لىقتارى القابىن قۇرۋ جوباسى شۇ­عىل جۇزەگە اسى­رىلۋى كەرەك. پرەمەر-مي­نيستر كوزبوياۋ­شى­لىق­قا جول بەرىلمەي­تىنىن, ناقتى ناتيجە تالاپ ەتىلەتىنىن ايتتى.

ۇشىنشىدەن, ەنەرگەتيكا سالاسىندا كومىر گەنەراتسياسى مەن جاڭا جەو جوبالارى ىسكە اسى­رىل­ماقشى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا كوكشەتاۋ, سەمەي مەن وسكەمەن قالالارىنداعى جەو قۇرى­لىسىن كەلىسىم-شارتتار ارقى­لى بەكىتىپ, ساۋىردە قۇرىلىسقا كىرىسۋ تاپسىرىلدى. 2-ءشى گرەس-ءتى كە­ڭەيتۋ ەرەكشە باقىلاۋعا الىنا­دى. بۇعان قوسا كۋرچاتوۆ پەن ەكىباستۇزداعى جوبالاردىڭ تەحني­كا­لىق قۇجاتتاماسى اياقتالۋعا ءتيىس. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءبىر اي ىشىندە كومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبانى ۇكىمەتكە ەنگىزەدى.

مەملەكەت باسشىسى گەولوگيا­لىق بارلاۋ, كومىرسۋتەك كەن ورىندارىن يگەرۋ مەن گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىن ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان بايلانىستى مۇناي مەن گازدىڭ جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ جوسپارى اقپانعا دەيىن دايىن­دالۋعا ءتيىس, ال گاز وڭدەۋ جوبالارىنىڭ كەستەسى اي سايىن جەكە باقىلاۋدا بولادى.

تورتىنشىدەن, كولىك سالاسى بويىنشا حالىقارالىق اۋە باعىت­تارىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق كارگو-تاسى­مالداۋشى قىزمەتىن دامىتۋ, اۆياوتىن باعاسىن رەتتەۋ مەن اۋەجايلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ۇسىنىلا­دى. تەمىرجول سالاسىندا بيىل «قىزىلجار – مويىنتى», «داربازا – ماقتاارال», «التىنكول – جەتى­گەن» مەن «جەزقازعان – سەكسەۋىل» جوبالارى اياقتالۋعا ءتيىس.

بەسىنشىدەن, ەاەو شەڭبەرىن­دەگى جوسىقسىز باسەكەلەستىككە قاتىس­تى شا­عىمدار ەسكەرىلىپ, وتان­دىق وندىرۋ­شىلەر­دى قورعاۋ تاپسى­رىلدى. ساۋدا جانە ينتەگرا­تسيا مينيسترلىگى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە ەكى اپتا ىشىندە ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ مەن ءونىمدى نارىققا شىعارۋ بويىنشا جۇيەلى ءتاسىل ۇسىنۋى قاجەت.

التىنشى باعىت – ارال ماسەلە­لەرى. سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى بيىلعى 30 ماۋسىمعا دەيىن سول­تۇستىك ارالدى ساقتاۋدىڭ ەكىن­شى كەزەڭىن دايىنداپ, جىل سوڭىنا دەيىن قارجىلاندىرۋدى, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق كوزدەر ەسەبىنەن شەشۋگە ءتيىس. سونداي-اق بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى باستاما ىلگەرىلەتىلەدى. قازاقستاننىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارى كارتاسى دا بيىل ازىرلەنەدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق عىلىمي الەۋەتتىڭ تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن سىنعا الىپ, عىلىممەن ناقتى جۇمىس جۇرگىزۋدى تاپسىردى.

مينيسترلىكتەر مەن ءوڭىر اكىمدىك­تەرىنە جۇكتەلگەن مىندەت­تەر ەل ەكونومي­كا­سىنىڭ ينف­را­قۇرى­لىمدىق, تەحنولو­گيا­لىق جانە الەۋ­مەتتىك بازا­سىن كۇشەي­تۋگە باعىت­تالعان. اسىرەسە ەنەرگەتيكا, كولىك جانە تسيفر­لىق ينفراقۇ­رىلىم سالا­لارىن­داعى جوبالار جاھاندىق نارىق­­پەن ىقپالداسۋ ءۇشىن قاجەت. ساراپ­شىلار بۇل باعىتتاردىڭ ەلدىڭ ۇزاق­مەرزىمدى ەكونوميكا­لىق دەربەستىگىن قام­تا­ماسىز ەتەتى­نىن ايتادى. سەبەبى وڭدەۋ سالاسى, ترانزيتتىك الەۋەت جانە تسيفر­لىق قاۋىپسىزدىك XXI عاسىرداعى باستى باسەكە­لىك فاكتوردىڭ بىرىنە اينالعان. 

يدەولوگيالىق قۇندىلىق پەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىك

جەتىنشى باعىت – «زاڭ جانە ءتارتىپ». قۇرىلتايدا بۇل قاعيدات­تىڭ وزەكتىلىگى ەرەكشە اتالدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە اقپان ايىنا دەيىن الاياقتىقتىڭ الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق جانە تسيفرلىق تۇرلەرىن انىقتاۋ, جولىن كەسۋ مەن اشۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار ۇسىنۋ تاپسىرىلدى. يممي­گراتسيالىق الاياقتىق پەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ زاڭسىز تۇرۋىن زاڭداستىرۋ ارنالارىنا توسقاۋىل قويۋ باعىتى دا ەنگىزىلدى. پرەمەر-مينيستر زاڭ ۇستەمدىگى مەن جازانىڭ بۇلتارتپاc قاعيداتىن ساقتاۋ بارلىق دەڭگەيدە تۇراقتى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

سەگىزىنشى باعىت – ءداستۇرلى قۇندىلىق­تار, وتباسى ينستيتۋتى مەن مەملەكەتتىك رامىز­دەر. پرەزيدەنت زياندى كونتەنت پەن ەرسى قىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا جول بەرمەۋ, نەكە مەن وتباسىن نىعايتۋ مىندە­تىن قويدى. ادىلەت مينيسترلىگى ءتيىستى اكتىلەر­گە تالداۋ جۇرگىزەدى. مادەنيەت مينيستر­لىگى مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە كىرىسەدى. بۇعان قوسا الماتى, اقتوبە, قىزىلوردا مەن اباي وب­لىستارىندا تەاتر قۇرىلىسى قارجى­لان­دىرىلادى, ال الماتىداعى تەاترلار رەكونسترۋكتسياسى جىل سوڭىنا دەيىن اياق­تال­ماقشى. بيىل ەلىمىزدىڭ بىرقاتار نىساندارى مەن ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزۋ ءراسىمى باستالادى.

بۇل باعىتتا يدەولوگيالىق سايا­ساتتىڭ مادەني كودپەن تىعىز باي­لانىستا ىسكە اسادى. ءداستۇرلى قۇن­دى­لىقتاردى ساقتاي وتىرىپ مودەر­نيزاتسيالانۋ – كوپتەگەن مەم­­لەكەت ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. ەل­ىمىزدە بۇل ءۇردىس وتباسىلىق ينس­تي­تۋتتى نىعايتۋ, زياندى اقپا­رات­تىق اعىندارعا توسقاۋىل قويۋ, ۇلت مۇراسىن حالىقارالىق دەڭگەي­دە تانىمال ەتۋ سياقتى تەتىكتەر ار­قى­لى جۇزەگە اسىپ وتىر. يۋنەسكو تىزى­مىنە ۇلتتىق نىسانداردى ەنگىزۋ دە وسى جۇمىس­تىڭ ءبىر بولىگى سانالادى.

توعىزىنشى باعىت – ءبىلىم بەرۋ سالاسى. پرەزيدەنت ءبىلىمدى قار­جىلاندىرۋ تەتىگىن شۇعىل رەفورمالاۋدى تاپسىردى. جەكەمەنشىك ەليتالىق مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ توقتاتى­لادى, ال قاراجات تەك وڭىرلەردەگى وقۋشى ورنى تاپشىلىعىن جوياتىن مەكتەپتەرگە باعىتتالماقشى. جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنا ليتسەنزيادان كەيىنگى باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسى باياندالادى.

ونىنشى باعىت – مەديتسينا سالاسى. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­د­ىرۋ قورى قارجى مينيستر­لىگى­نە بەرىلەدى, تەكسەرۋلەر باستالدى, كىنا­لىلەر جاۋاپقا تارتىلادى. قور­دىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى 1 شىل­­دەگە دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­­نيستر­­لىگى جۇيەسىنە ينتەگراتسيا­لا­نا­دى. بۇل قارجىنى اشىق ءارى ءتيىم­دى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ بار­لىق تاپسىرماسى ەلىمىزدى اۋقىم­دى جاڭ­عىرتۋدىڭ بىرىڭعاي ۇزاق­مەرزىمدى ستراتەگياسىمەن ۇندە­سىپ جاتىر. ولاردى جۇزەگە اسى­رۋ بارلىق قۇرىلىمنىڭ ناقتى ءارى ۇيلەسىمدى جۇمىسىنا باي­لانىستى. ءاربىر باسشى دەربەس جاۋاپتى بولادى. پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋىن تىكەلەي ءوزىم باقىلاۋعا الامىن», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.