حالىقارالىق كەلىسىمدەر راتيفيكاتسيالاندى

ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى

وتىرىستا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ باستاماسى ەل بولاشاعى ءۇشىن تاعدىرشەشتى ءارى وتە قاجەت شەشىم ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول بولاشاق پارلامەنتتىڭ قۇرىلتاي دەپ اتالۋىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.

ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – مۇلدەم جاڭا سيپاتتاعى ىقپالدى زاڭ شىعارۋشى ورگان قۇرۋ. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ودان ءارى كۇشەيتۋ. قازىر ماجىلىستە 6 فراكتسيا قويان-قول­تىق جۇمىس ىستەپ جاتىر. كوپ­­پارتيالى قىزمەتتە مول تاجى­ريبە جينادىق. سول تاجى­ري­بە الدا پروپورتسيونال جۇيە­مەن جاساقتالاتىن ءبىر پالاتا­لى پارلامەنتتىڭ نەگىزى بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق مەملەكەت باسشى­سىنىڭ پرەزيدەنتتىك كۆوتادان باس تارتۋى, اسسامبلەيا كۆوتاسىن الىپ تاستاۋى – پارلامەنتكە تولىق دەربەستىك بەرۋ دەگەندى بىل­دىرەدى. ەڭ باستىسى بۇل ليبەرالدى باستامانى حالىقارالىق ساياسي ۇيىمدار قولدايتىنى انىق. حالقىمىزدىڭ تاراپىنان دا كەڭىنەن قولداۋ تاپقانىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتاندىق پارلامەنتاريزم تاريحىندا باتىل دا دەموكراتيالىق قادام جاسالىپ جاتىر. ەڭ باس­تى جاڭالىق – پرەزيدەنتتىڭ بولاشاق پارلامەنتتى قۇرىلتاي دەپ اتاۋدى ۇسىنۋى. مەنىڭشە, تاريحي تۇرعىدان دا, قازىرگى زامان تۇرعىسىنان دا پارلامەنتتىڭ تابيعاتىن اشا تۇسەتىن اتاۋ. قۇرىل­تاي – قاي كەزەڭدە دە دالا دەموكراتياسىنىڭ نەگىزى بول­عان. ەجەلدەن ۇلت تاعدىرىن ايقىن­داعان, ەل اماناتىن ارقالاعان ينستيتۋت. پرەزيدەنت ءدال وسى جاۋاپكەرشىلىكتى بولاشاق پار­لا­مەنتكە جۇكتەپ وتىر», دەدى پالاتا توراعاسى.

بۇعان قوسا, ءماجىلىس سپيكەرى قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى پارلامەنتتىڭ بالاماسى ەمەس, بۇل – مەملەكەت پەن حالىق ارا­سىن­داعى التىن كوپىر بولاتىنىن ايتىپ, ناقتىلادى.

«حالىق كەڭەسى – قوعامدىق كونسەنسۋس پەن سەنىم الاڭىنا اينالادى. وعان ەتنو-مادەني ورتالىقتاردىڭ, ءىرى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ءماسليحاتتار مەن ايماقتارداعى قوعامدىق كەڭەس­تەردىڭ مۇشە بولۋى اشىقتىقتى ارتتىرىپ, ناتيجەلى جۇمىسقا ارقاۋ بولادى. ول ەلدەگى ەڭ جوعا­رى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان دەڭ­گەيىندە قالىپتاسادى. ودان بولەك بيلىك تارماقتارىن جاڭعىر­تۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازى­مىن ەنگىزۋ باستاماسىن كوتەردى. بىر­دەن ايتا كەتەيىن, بۇل بيلىكتى ءبولۋ ەمەس. مەملەكەتتىك باس­قارۋ جۇيەسىن قازىرگى زامانعا بەيىم­دەۋ. وسى ۇسىنىستار ەلىمىز­دىڭ ساياسي جۇيەسىن ايتارلىق­تاي جاڭ­عىرتىپ, جاڭا ينستيتۋتسيو­نال­دىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل – جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن پارا-پار وزگەرىس, تاريحي قادام دەۋگە بولادى. پرەزيدەنتتىڭ ساياسي باعىتىنىڭ وزەگىندە ادىلدىك يدەياسى جاتىر. وسى تۇرعىدا, جاڭا كونستيتۋتسيا – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇقىق­تىق ىرگەتاسى. كەشە پرەزيدەنت ءبىر توپ ءماجىلىس دەپۋتاتىن جوعا­رى مەم­لەكەتتىك ناگرادالارمەن مارا­پاتتادى. بۇل بۇكىل پالاتا جۇ­مىسىنا بەرىلگەن باعا دەپ بى­لەمىز. ول بىزگە زور جاۋاپ­كەر­شى­لىك جۇكتەيدى. پرەزيدەنت رە­فور­مالارى مەن باستامالارىن زاڭ­نامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز», دەي كەلە ەرلان قوشانوۆ بارلىق فراكتسيا مۇشە­سىن وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىردى. 

تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەڭەيەدى

ءارى قاراي جيىندا ءتورت ماسەلە قارالدى. ءماجىلىستىڭ زاڭ­ناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفور­ما كوميتەتى قىلمىستىق ىستەر بو­يىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى ەۋروپالىق كونۆەن­تسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىس­قا قابىلدادى. سونىمەن قاتار «الاتاۋ قالاسىنىڭ ارناۋ­لى مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭ جوباسى بويىنشا پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەس­كەن كوميسسياسىنا دەپۋتاتتار سايلاندى. كوميسسيا قۇرامىنا بەرىك بەيسەنعاليەۆ, ابزال قۇسپان, نۇرتاي سابيليانوۆ كىردى.

نەگىزگىسى – «2003 جىلعى 25 جەل­توقسانداعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى اراسىنداعى مەملەكەت­تىك شەكارا ارقىلى وتكىزۋ بەكەتتەرى تۋرا­لى كەلىسىمگە وزگەرىس ەن­گىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى. وعان سايكەس «كەگەن-اۆتوجولدىق» (قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى) – «قار­قارا-اۆتوجولدىق» (قىر­عىز رەسپۋبليكاسى) وتكىزۋ پۋنكتى­نىڭ جۇمىس رەجىمىن «تاۋ­لىك­تىڭ جارىق ۋاقىتىنان» «تاۋ­لىك بويىنا» وزگەرتۋ كوزدەلىپ وتىر. دەپۋتاتتار حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋعا ءبىراۋىز­دان كەلىستى. سەبەبى بۇل شەشىم ەكى ەلدىڭ شەكارالىق ىنتىماق­تاستىعىن ودان ءارى دامىتۋعا, تا­ۋار اينالىمىن ارتتىرۋعا, تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.

وعان قوسا, ءماجىلىس قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق ازامات­تىق اۆياتسيا ۇيىمى (ICAO) ورگاندارىنىڭ قۇرامىندا وكىلدىگى تۋرالى ماسەلەنى ىلگەرى­لەتۋ, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ حالىق­ارالىق ارەناداعى بەدەلىن جاقسارتۋ ءۇشىن قولاي­­لى جاع­دايلار جاساۋعا باعىت­­تال­عان قۇجاتتى قارادى. حاتتاما­داعى وزگەرىستەر حالىقارالىق ازا­ماتتىق اۆياتسيا ۇيىمى كەڭەسىنىڭ قۇرامىن جانە اەروناۆيگاتسيا كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ سانىن ۇلعايتۋعا قاتىستى. بۇعان دەيىن تۇزەتۋلەردى 114 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان. 

يمپورتقا تاۋەلدىلىك الى ساقتالىپ وتىر

كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارال­عان سوڭ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جاريالاندى. قازىر ەلىمىزدە اگرارلىق الەۋەت زور بولعانى­مەن, بىر­قاتار نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋار­ىنا قاتىستى يمپورتقا تاۋەل­­دىلىك ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتى جيگۋلي دايراباەۆ وسى پروبلەمانى كوتەرىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارينگە ساۋال جولدادى.

«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەپ, كەيبىر باعىت بو­يىنشا شەتەلدەن كەلەتىن, سۋبسي­­­ديالاناتىن ونىمدەردىڭ قىسى­مىنا ۇشىراپ وتىرۋى الاڭ­دا­تادى. ەلىمىزدەگى وڭدەۋ ونەركا­سىبى­نىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋى, ساقتاۋ جانە لوگيستيكا جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن ۇزاقمەرزىمدى ءارى ءادىل باعامەن وتكىزۋ تەتىكتەرىنىڭ بولماۋى – وسى سالانىڭ جۇيەلى پروبلەمالارىنا اينالىپ, اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ السىرەۋىنە اكەلەتىن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر», دەدى ماجىلىسمەن.

ونىڭ سوزىنشە, ماجىلىستەگى «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسى باستاماشى بولىپ وتىرعان «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداۋ – ۋاقىت تالابى. دەپۋتاتتىڭ پا­يى­مىنشا, اتالعان زاڭ جوباسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن مەم­لەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىم­دىعى رەتىندە ايقىنداۋعا, ىشكى نارىقتى قورعاۋدىڭ ناقتى ءارى ءتيىمدى تەتىكتەرىن قالىپ­تاس­تىرۋعا, وتاندىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى وندىرۋشىلەرىن جۇيەلى قولداۋعا, ءوندىرىس, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە وتكىزۋ تىزبەگىندەگى تەڭگەرىم­سىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعان مەحا­نيزمدەردى زاڭ جۇزىندە بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«بۇل زاڭ – ءبىر رەتتىك قۇجات ەمەس, اۋىلدى ساقتاپ قالۋعا, فەر­مەردى قورعاۋعا, ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن ءوز كۇشىمەن قام­تاما­سىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇزاقمەر­زىمدى ستراتەگيالىق شەشىم. ول مەملەكەت باسشىسى كەشەگى ۇلتتىق قۇرىلتايدا بەلگى­لەپ بەرگەن ادىلەتتى ەكونوميكا مەن مىقتى مەملەكەت قۇرۋ قاعي­داتتارىمەن تولىق ۇندەسەدى», دەدى ج.دايراباەۆ.

دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجان جول ساپاسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعان­دا, كەيبىر رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار باعىتتاردا جولدار­دىڭ تار­لىعى, قارسى باعىتتاعى كولىك­تەر­دىڭ بەتپە-بەت قوزعالىسى, قوز­عا­لىس قارقىنىنىڭ شامادان تىس جوعارى بولۋى, جول ينف­را­قۇرىلىمىنىڭ زاماناۋي تالاپ­تارعا ساي كەلمەۋى جول-كولىك وقيعالارىنىڭ جيىلەۋىنە تىكەلەي سەبەپ بولىپ وتىر.

«ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سايكەس, بىلتىر رەسپۋبليكا جولدارىندا 32 مىڭنان استام جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 14 ملن-نان استام جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزۋ دەرەكتەرىن انىقتاعان. ونىڭ ىشىندە جىلدامدىقتى اسىرۋ, قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپاۋ جانە كولىك باسقارۋ كەزىندە ۇيالى تەلەفون پايدالانۋ فاكتىلەرى باسىم. سونىمەن قاتار پوليتسيا ورگاندارى 41 مىڭنان استام جول تەكسەرۋىن جۇرگىزىپ, 90 مىڭعا جۋىق جول كەمشىلىگىن انىقتاعان. جول جامىلعىسىن ءتيىستى دەڭگەي­دە جوندەپ ۇستاماعانى ءۇشىن 7,4 مىڭ لاۋازىمدى جانە زاڭ­دى تۇلعا جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلعان. بۇل دەرەكتەر جول ساپاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن, ال كەي جاعدايلاردا مەردىگەرلەر مەن جاۋاپتى ورگانداردىڭ نەم­قۇرايلى جاۋاپكەرشىلىكپەن شەك­تەلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى», دەي كەلە دەپۋتات ۇكىمەت تاراپى­نان جول قۇرىلىسى مەن جاڭعىر­تۋ جۇ­مىستارىنا قاتىستى باقى­لاۋدى تۇبەگەيلى كۇشەيتۋ, جا­ۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەردىگەر ۇيىمداردىڭ ناقتى ءارى دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋ اسا وزەكتى ەكەنىن جەتكىزدى. 

گرەس قۇرىلىسى نەگە توقتاپ تۇر؟

ءوز كەزەگىندە ەدىل جاڭبىرشين ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ قورى ەڭ تومەنگى شەككە جەتكەنىن اي­تىپ, بىرقاتار قالاداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى نەلىكتەن ءالى باستالماعانىن سۇرادى.

«ەل ءىس جۇزىندە «ەنەرگەتي­كا­لىق تىعىرىققا» تىرەلدى. بۇل – ەس­­كىر­گەن تەحنولوگيالار­مەن جۇ­مىس ىستەيتىن ەنەرگەتي­كا­لىق نىساندار مەن ينفرا­قۇرىلىمنىڭ ابدەن توزۋىنا جانە زاماناۋي شەشىمدەردى قولدانا وتىرىپ, ۋاقتىلى جاڭعىرتىلماۋىنا بايلانىستى. مىسالى, مۇناي-گاز سەكتورىن ەسەپتەمەگەندە, ەلىمىزدەگى كومىر قورى 33 ملرد تونناعا باعا­لانادى, بۇل ءتيىمدى پايدالانعان جاعدايدا ءۇش عاسىرعا جەتەدى. كورشىلەرىمىز كومىر وتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن ەكولوگيالىق تازا ءارى يكەمدى گەنەراتسيانى يگەرىپ ۇلگەردى. ال ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن زياندى ءارى ءتيىمسىز ەسكى تەحنولوگيالاردى جاماپ-جاسقاپ ۇستاپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالا­لارىندا جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىق­تارىنىڭ قۇرىلىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قانداي سەبەپتەرمەن باستالماعان؟ ەكىباستۇزداعى گرەس-2-ءنى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قازىرگى مارتەبەسى قانداي جانە گرەس-3 قۇرىلىسىن باستاۋ قاشان جوسپارلانعان؟ كۋرچاتوۆ قا­لا­سىنداعى ەلەكتر ستانسا­سىن ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار قابىل­دانىپ جاتىر؟», دەپ ەدىل جاڭبىرشين پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا كومىر سالاسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ساۋال جولدادى.

ال دەپۋتات ابزال قۇسپان پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى كوبىرەك جۇرگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءماجىلىس كۋلۋارىندا ول «قىز الىپ قاشۋ – ءسوزسىز قىلمىس» دەپ كەسىپ ايتتى.

«ەگەر ەكەۋارا كەلىسىممەن جۇزەگە اسسا, ونىڭ وزىندە ولار كامەلەت جاسىنا تولعان ازامات بولسا عانا, ارينە, بۇل قىلمىس بولمايدى. قالعان جاعدايدا, زورلىقپەن جاسالعان ارەكەتتىڭ بارلىعى قىلمىس دەپ سانالادى. ءماجبۇرلى تۇردە ادامدى ءبىر نۇكتەدەن ەكىنشى نۇكتەگە اپارسا, «ادام ۇرلاۋ» دەگەن باپپەن سوتتالادى. ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى 21 جاستاعى نۇراي ەسىمدى ستۋدەنتتىڭ قازا تابۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدى­رىپ, بۇل قىلمىستىڭ قوعامدى ەلەڭدەتكەن اسا اۋىر تراگەديا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى. نەگىزى پرەزيدەنت وسى باعىت­تاعى ماسەلەنى اتىراۋدا وتكەن قۇرىلتايدا كوتەرىپ, قىز الىپ قاشۋ – قىلمىستىق قۋدالاۋ قاجەت دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. وسىعان بايلانىستى بىلتىر قىلمىستىق كودەكسكە بىرقاتار جاڭا نورما ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە ستالكينگ, نەكەگە تۇرۋ­عا ماجبۇرلەۋ سياقتى باپتار بار. كەڭ اۋقىمدا اقپاراتتىق ءتۇسىن­دىرۋ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك», دەدى ماجىلىسمەن.