قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى نەگىزگى ناتيجەلەرگە توقتالىپ, الداعى كەزەڭگە ارنالعان ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى ايقىندادى. جيىندا ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشتەرىمەن قاتار, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى قۇرىلتايدىڭ ءرولى, مادەنيەت پەن رۋحانياتتى جاڭعىرتۋ, جاستاردى قولداۋ, عىلىم مەن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ, سونداي-اق پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ نەگىزگى باعىتتارى كەڭىنەن قامتىلدى.
پرەزيدەنت الداعى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ وزەگىنە اينالاتىنىن جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەملەكەتتىك مەحانيزمدى جەتىلدىرۋگە, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ناقتىلاۋعا, باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ اشىقتىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعانى ايتىلدى.
وسى ورايدا, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ قاجەتتىگى نەگىزدەلدى. بۇل قادام زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. قوعامنىڭ قارقىندى دامۋى مەن تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا مەملەكەت زاڭنامالىق تۇرعىدا وزگەرىستەرگە دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋى قاجەت. سونىمەن قاتار قازىرگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە زاڭ قابىلداۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, بيۋدجەت شىعىندارىن قىسقارتۋ جانە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
پارلامەنتتى پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى نەگىزىندە قالىپتاستىرۋ ازاماتتاردى ساياسي پارتيالار ارقىلى قوعامدىق-ساياسي ومىرگە كەڭىنەن تارتۋعا جول اشادى. بۇل قوعامداعى ساياسي جانە قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. الەمدىك تاجىريبە ساياسي پارتيالاردىڭ ازاماتتاردى ساياسي جۇمىلدىرۋدىڭ نەگىزگى ينستيتۋتى ەكەنىن كورسەتەدى, ال پارتيالىق قىزمەتتەن وتكەن دەپۋتاتتار كاسىبي ءارى بەلسەندى زاڭ شىعارۋشى رەتىندە قالىپتاسادى.
شەتەلدىك تاجىريبە دە ءبىر پالاتالى پارلامەنت مودەلىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيدى. الەم ەلدەرىنىڭ شامامەن ۇشتەن ەكىسىندە وسىنداي پارلامەنتتىك جۇيە قولدانىلادى. مۇنداي مودەل بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتىپ, قوعام سۇرانىستارىنا جەدەل جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇرىلىم ەلىمىزدىڭ ۋنيتارلىق مەملەكەتتىك تابيعاتىنا تولىق سايكەس كەلەدى.
مەملەكەتىمىزدە پارلامەنتتىك رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرىلعان. پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى, ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ شەگىنىڭ 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلۋى ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتىپ, كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇل وزگەرىستەر «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭارتىلعان مودەلىن قالىپتاستىرادى. جوعارى وكىلدى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ اتاۋىن «قۇرىلتاي» دەپ وزگەرتۋ دە تەرەڭ رامىزدىك مانگە يە. بۇل اتاۋ قازاق حاندىعى داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن حالىقتىق باسقارۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ, پارلامەنتتىڭ قوعامدىق بەدەلىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. سونىمەن قاتار پارلامەنت قۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ءارى دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ ونىڭ تيىمدىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جانە حالىق كەڭەسىن قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى. حالىق كەڭەسى جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان رەتىندە ەلدىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارى مەن وڭىرلەرىنىڭ مۇددەسىن قامتىپ, زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە بولماق. بۇل قادام حالىق وكىلدىگىنىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ مەملەكەتتىڭ قازىرگى زامانعى قۇندىلىقتارى مەن ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن ايقىندايدى. ال ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساباقتاستىعىن كۇشەيتىپ, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى.
پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىستى كونستيتۋتسيا نورمالارىن ناقتىلاۋ قاجەتتىگىنە دە نازار اۋدارىلدى. قولدانىستاعى اتا زاڭدا پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاعان جاعدايدا ونىڭ مىندەتتەرى ۋاقىتشا سەنات توراعاسىنا «قالعان مەرزىمگە» جۇكتەلەتىنى كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت مەرزىمىنەن بۇرىن كەتكەن جاعدايدا ەكى اي ىشىندە كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ نورماسىن كونستيتۋتسيادا ناقتى بەكىتۋدى ۇسىندى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەلەرىنە دە توقتالدى. بۇل رەفورما مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتىپ, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا تەپە-تەڭدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالدى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى, اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ ەنگىزىلۋى, سايلاۋ جۇيەسىنىڭ جاڭارتىلۋى جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلۋى – وسى رەفورمانىڭ ناقتى ناتيجەلەرى.
مەملەكەت باسشىسى گەوساياسي احۋالدىڭ شيەلەنىسۋى جاعدايىندا سىرتقى ەكونوميكالىق باعىتقا قاتىستى قاعيداتتى ۇستانىمدى دا ايقىندادى. ەلىمىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا باعىتىنا بەرىك ەكەنىن راستاي وتىرىپ, ارىپتەستىك قاتىناستاردىڭ ءادىل ءارى تەڭقۇقىلى سيپاتتا بولۋىن باستى شارت رەتىندە اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا توراعالىعى اياسىندا وزەكتى كۇن ءتارتىبى ۇسىنىلدى. وندا جاساندى ينتەللەكت پەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلىپ, بۇل بىرلەستىكتىڭ جالپى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەنى, ال جاڭا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر تۋىنداتپاۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى.
سونىمەن قاتار ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋ باسىم مىندەت رەتىندە بەلگىلەندى. ارىپتەس ەلدەردەن كەلەتىن سۋبسيديالاناتىن يمپورتتىڭ قىسىمىمەن وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنىڭ ءوندىرىستى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولۋى جول بەرۋگە بولمايتىن جاعداي رەتىندە باعالاندى. بۇل ماسەلە تەك كوممەرتسيالىق قاتىناستار اياسىنان شىعىپ, مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ايتىلدى.
ۇكىمەتكە بەلسەندى ءارى دالەلدى ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگى بويىنشا ناقتى مىندەت قويىلدى. ارىپتەستەرمەن ءوزارا اشىقتىقتى ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىق بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن تاباندى تۇردە قورعاۋ ءۇشىن ۇتىمدى تەڭگەرىم تابۋ قاجەت. تەك پراگماتيكالىق ۇستانىم مەن ءوز نارىقتارىن قورعاي ءبىلۋ قابىلەتى عانا وتاندىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, ينتەگراتسيانى ماسەلە ەمەس, دامۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدىرا الادى.
پرەزيدەنت قازىرگى الەم كۇردەلى وزگەرىستەر كەزەڭىنە اياق باسقانىن تىلگە تيەك ەتتى. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى السىرەپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم داعدارىسى كۇشەيىپ كەلەدى, اسكەري شىعىندار رەكوردتىق دەڭگەيدە ءوسىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىزى ايرىقشا ارتىپ, ول بارىنشا سالماقتى, كاسىبي جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋعا باعىتتالعانى ءجون. ويتكەنى ديپلوماتيالىق قاتەلىكتىڭ قۇنى ورنى تولماس سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز ءۇشىن ديپلوماتيا – قاقتىعىسقا باستايتىن جول ەمەس, كەلىسىم مەن ىمىرا تابۋدىڭ بالاماسىز قۇرالى ەكەنىنە ەرەكشە توقتالدى. اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتالعان ىنتىماقتاستىق تاياۋ شىعىستا بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ديپلوماتيالىق جاڭاشىلدىق ءارى ناقتى ۇلەس رەتىندە قاراستىرىلادى. الەمدىك دىندەرگە ورتاق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن بۇل باستامانىڭ رامىزدىك ءمانى قازاقستاننىڭ وركەنيەتتەر ديالوگى مەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قولداۋ ساياساتىنا تولىق سايكەس كەلەدى جانە ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ جاۋاپتى «ورتا دەرجاۆا» رەتىندەگى مارتەبەسىن تاعى دا راستادى. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى ءاردايىم بايىپتى ءارى ادىلەتتى ۇستانىمدارعا نەگىزدەلىپ كەلەدى. ونىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, قاۋىپسىزدىگىن جانە ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
مەملەكەت باسشىسى شىنايى پاتريوتيزم ەل تاريحىن بىلۋمەن, مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋمەن جانە قوعامعا پايدالى بولۋعا ۇمتىلۋمەن ولشەنەتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ۇراندارمەن ەمەس, ادال ەڭبەكپەن, زاڭعا قۇرمەتپەن جانە تۋعان جەرگە جاناشىرلىقپەن كورىنۋى مىندەت. وسى تۇرعىدا «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق اكتسياسىن ءپاتريوتيزمنىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى ناقتى كورىنىسى رەتىندە اتاپ ءوتتى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سونداي-اق تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. بۇل باعىتتاعى ساياسات پيار نەمەسە ءسان ەمەس, ناقتى ناتيجە تالاپ ەتەتىن ستراتەگيالىق مىندەت ەكەنىن جەتكىزدى. ەگەر باسقارۋ جۇيەسىندە ءتارتىپ ورناماسا, ارتىق بيۋروكراتيا ساقتالسا, تەحنولوگيالار وزدىگىنەن تيىمدىلىك اكەلمەيدى. سوندىقتان تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ ەڭ الدىمەن باسقارۋ مادەنيەتىن جاڭعىرتۋدان باستالۋى ماڭىزدى.
پرەزيدەنت اتالعان وزگەرىستەردىڭ اۋقىمى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن پارا-پار ەكەنىن ايتىپ, ارنايى كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلاتىنىن مالىمدەدى. كوميسسيا قۇرامىنا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى, زاڭگەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى, باق وكىلدەرى مەن وڭىرلىك ءماسليحات باسشىلارى ەنەدى. ونىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە ناقتى تۇزەتۋلەر پاكەتى ازىرلەنىپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋ مەرزىمى بەلگىلەنبەك.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, قىزىلورداداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستار ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ الداعى باعىتىن ايقىندادى. ال پارلامەنتتىك رەفورما مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتۋدىڭ شەشۋشى تەتىگىنە اينالماق. ەڭ باستىسى, بۇل رەفورمالار ءسوز جۇزىندە قالماي, ناقتى ناتيجەلەر ارقىلى ولشەنىپ, قوعام كۇتكەن وزگەرىستەرگە جول اشۋعا ءتيىس.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى