ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ەل تۇزەتۋ ءىسىن بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدى. بالا وقىتۋ ىسىندەگى باستى ماسەلە – مامان ماسەلەسى. كەز كەلگەن سالانىڭ دامۋى سونداعى قىزمەت ەتەتىندەردىڭ كاسىبي الەۋەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى. ەندەشە, ءبىلىم سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى قانداي؟
ساندار «سىر جاسىرمايدى»
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم. سالماقتى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ 2025 جىلعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ احۋالى مەن دامۋى تۋرالى ۇلتتىق بايانداماسىن پاراقتادىق. سونداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارداعى پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ سانى 2024 جىلى 42 667 ادامدى قۇراعان. سونىڭ ىشىندە 28 مىڭداي بالاباقشا مامانىنىڭ 32 پايىزى (13 566 ادام) كوللەدج ديپلومىمەن جۇمىس ىستەيدى, 65 پايىزىنىڭ (27 849 ادام) جوعارى ءبىلىمى بار, ماگيستر, PhD دارەجەسىن العانداردىڭ (نەبارى 704 ادام) ۇلەسى 2 پايىزدى قۇرايدى.
بىلىكتىلىگىنە قاراي جىلىكتەسەك, بالاباقشا ماماندارىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى, 55 پايىزى – قاتارداعى پەداگوگتەر, ياعني كوبىندە بىلىكتىلىك ساناتى جوق. 30 پايىزى مودەراتور, 9 پايىزى ساراپشى (1-سانات), 5 پايىزى زەرتتەۋشى (جوعارى سانات), 0,1% پايىزى پەداگوگ-شەبەر ساناتىنا يە. پەداگوگتەردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قاراي توقتالساق. سانى ەڭ كوپ توپ, ياعني 51 پايىزى – ەڭبەك ءوتىلى 5 جىلعا دەيىنگى پەداگوگتەر, 20 پايىزى – 6 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى, 12 پايىزى – 11 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى, 19 پايىزى – 16 جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار قىزمەتكەرلەر. جالپى العاندا, پەداگوگيكالىق قۇرام قۇرىلىمىندا ەڭبەك ءوتىلى از ماماندار باسىم.
ورتا ءبىلىم. 2024 جىلعى ەسەپ بويىنشا ەلىمىزدىڭ جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 406 631 پەداگوگ جۇمىس ىستەگەن. پەداگوگتەردىڭ 94%-ى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم, ال تەك 6%-ىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم العان. 2024 جىلعى پەداگوگيكالىق قۇرامنىڭ بىلىكتىلىك قۇرىلىمى مىناداي: پەداگوگتەردىڭ 24,3%-ى «پەداگوگ» ساناتىنا يە, 29,9%-ى – «پەداگوگ-مودەراتور» نەمەسە ەكىنشى ساناتتاعى پەداگوگ, 24,5%-ى – «پەداگوگ-ساراپشى» نەمەسە ءبىرىنشى ساناتتاعى پەداگوگ, 20,5%-ى – «پەداگوگ-زەرتتەۋشى» نەمەسە جوعارى ساناتتاعى پەداگوگ, ال تەك 0,8%-ى عانا – «پەداگوگ-شەبەر». اتالعان ۇلتتىق باياندامادا: «بۇل دەرەكتەر مۇعالىمدەردىڭ شامامەن تورتتەن بىرىندە بىلىكتىلىك ساناتى جوق ەكەنىن, وسى جۇيەدە جاس مامانداردىڭ كوپتىگىن نەمەسە پەداگوگتەردىڭ اتتەستاتسيادان وتۋدە قيىندىقتارعا كەزىگەتىنىن كورسەتەدى», دەلىنگەن. اتتەستاتسياداعى قيىندىق ماسەلەسى – وتە وزەكتى.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم جۇيەسى ەكونوميكاداعى ناقتى سەكتورعا كادرلار دايارلاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى, بۇل دايارلىقتىڭ ساپاسى ءوز كەزەگىندە پەداگوگ كادرلاردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. 2024 جىلى تجكب جۇيەسىندەگى 42 846 پەداگوگكە قاتىستى دەرەكتەر كۇردەلى ءارى اركەلكى جاعدايدى كورسەتەدى. بارلىق ساناتتاعى وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى جوعارى بىلىمگە يە بولعانىمەن, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمىنىڭ بولۋى (ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا) ايقىنداۋشى فاكتور سانالادى, سەبەبى ولار – مامان دايارلاۋ ىسىمەن اينالىساتىن وقىتۋشىلار. ۇلتتىق بايانداماعا ۇڭىلسەك, وندا: «تجكب پەداگوگتەرىنىڭ عىلىمي دارەجەسى بويىنشا جالپى ديناميكاسى تەرىس ءۇردىستى كورسەتەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا ماگيستر, عىلىم كانديداتى نەمەسە PhD دارەجەسى بار پەداگوگتەر سانى بىرتىندەپ ازايىپ بارادى. 2022 جىلى ولاردىڭ جالپى سانى 5 328 ادامدى قۇراسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 4 735 ادامعا دەيىن تومەندەگەن. مۇنداي قىسقارۋ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم ساپاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا قاۋىپ توندىرەدى», دەلىنگەن.
شىنداپ كەلگەندە, مامانداردىڭ فورمالدى ءبىلىم دەڭگەيىنە قوسا, ولاردىڭ جۇمىس ءوتىلى مەن بىلىكتىلىك ساناتى دا اسا ماڭىزدى. سوندىقتان كوللەدج وقىتۋشىلارىنىڭ وسى كورسەتكىشىنە دە توقتالا كەتەيىك, بىلىكتىلىك ساناتتارى بويىنشا دەرەكتەر ەلدەگى پەداگوگتەردىڭ شامامەن 47%-ىنىڭ تەك بازالىق «پەداگوگ» ساناتىنا عانا يە ەكەنىن نەمەسە مۇلدە يەلەنبەگەنىن كورسەتەدى. اتالعان كورسەتكىش جەكەمەنشىك كوللەدجدەردە ايتارلىقتاي جوعارى, 59,2%-دى قۇرايدى. مەملەكەتتىك ۇيىمدارداعى جوعارى ساناتتاعى پەداگوگتەردىڭ (پەداگوگ-شەبەر, پەداگوگ-ساراپشى جانە جوعارى سانات) ۇلەسى اۋىلدىق كوللەدجدەردە (7,5%) ەڭ تومەن دەڭگەيدە, ال قالالىق كوللەدجدەردە 13,6%-دى كورسەتىپ وتىر. بۇل كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىندەگى الشاقتىقتى, اتتەستاتسيا مەن مانساپتىق ءوسۋ جۇيەسىنىڭ قالالىق مەملەكەتتىك كوللەدجدەردە ايتارلىقتاي ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتەدى.
مۇمكىندىك پەن بار شىندىق
«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلدان مۇعالىمدەردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى 100%-عا ءوستى. سونداي-اق 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى تاربيەشىلەرىنىڭ جالاقىسى 30%-عا ارتتى. ال تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا كاسىپورىنداردان تارتىلعان ماماندارعا 30–35% كولەمىندە ۇستەمەاقى قوسىلدى. ساناتتارىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى پەداگوگتەرگە كەلەسىدەي ۇستەمەاقى تولەنەدى: پەداگوگ-شەبەر – 50%; پەداگوگ-زەرتتەۋشى – 40%; پەداگوگ-ساراپشى – 35%; پەداگوگ-مودەراتور – 30%.
ءيا, كەيىنگى بەس جىلدا ايلىق جالاقىنىڭ ءوسۋىن عانا ەمەس, اكادەميالىق دارەجەگە, تالىمگەرلىككە, ساباقتان تىس سپورتتىق دارىستەر بەرۋىنە ۇستەمەاقى تولەۋ, ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى پەداگوگتەردىڭ مارتەبەسى مەن قارجىلىق الەۋەتىن كوتەرۋ, ولاردىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىسقا جەگۋدەن قورعاۋ, مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن تۇلەكتەردى سالاعا تارتۋ باعىتىندا ماڭىزدى باستامالار جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاعداي جاسالدى, بىراق سول جاعداي پەداگوگتەرىمىزگە ءوزىن كاسىبي دامىتۋعا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, كادر تاپشىلىعىن شەشۋگە نەگە قارقىندى ىقپال ەتە الماي وتىر؟
ايتالىق, كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان تۇيتكىلدىڭ سوڭعىسىنان باستايىق. بۇگىندە ەلىمىزدە باكالاۆريات دەڭگەيىندە پەداگوگ دايارلاۋ ليتسەنزياسى بار 52 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قاراماستان, كادر تاپشىلىعى ءالى بار. ياعني جوعارىدا ءسوز ەتكەن پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن بىلاي قويعاندا ءالى سانعا قول جەتكىزە الماي وتىرمىز. وتكەندە ءدال وسى ماسەلە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ توراعالىعىمەن بولعان كەڭەستە تالقىلاندى. سوندا ۆيتسە-پرەمەر مينيسترلىك – اكىمدىك – جوعارى وقۋ ورنى اراسىنداعى ءتيىمدى ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوقتىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەك ۇيلەسىمدى جانە جۇيەلى جۇمىس قانا مەكتەپتەردى قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, وڭىرلەردەگى كادر تاپشىلىعىن الدىن الا, ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل تاپشىلىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى – ەڭبەك نارىعىنا جاسالاتىن جان-جاقتى تالداۋدىڭ بولماۋى.
«كادر تاپشىلىعىنا بايلانىستى وڭىرلەر بويىنشا قابىلداۋ ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت. كەي جەرلەردە فاكۋلتەتتەرگە قابىلداۋ كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. ەگەر بىزگە ءپان مۇعالىمدەرى, مىسالى, ماتەماتيكتەر جەتىسپەسە, ءتيىستى گرانتتار ءبولۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. جاقىن ۋاقىتتا سالادا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولۋى مۇمكىن. ايتالىق, جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىنا بايلانىستى بىرقاتار ماماندىق وزەكتىلىگىن جوعالتادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەر نارىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە ساي جۇمىس ىستەگەنى ءجون. تاجىريبەسىز تەوريانىڭ پايداسى جوق. ماماننىڭ ءبىلىمى تەك ونى ءىس جۇزىندە قولدانعاندا عانا ناتيجەلى بولادى. بارلىق جوعارى وقۋ ورنىندا ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق دايىندىعىن ۇيىمداستىرۋدا تەڭ مۇمكىندىك قاراستىرىلعانى ابزال. الايدا بۇل ناقتى ءارى مۇقيات جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە بولاشاق مۇعالىمدەردى دايىنداعانىمىزبەن, جاس ماماندار ديپلوم العان سوڭ سالادا قالمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كادر تاپشىلىعىن ارتتىرا بەرەدى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋىمىز كەرەك. قازىر ۆەدومستۆولار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. ورتاق ماقسات پەن مىندەتتەرىمىز بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت», دەدى ا.بالاەۆا.
ۆيتسە-پرەمەردىڭ سوزىنە ءمان بەرسەڭىز, ول ماماندىقتى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ سالادا قالمايتىنىن, سودان كادر تاپشىلىعى تۋىندايتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىر. بىزدىڭشە, ۇكىمەت اقشا شىعىنداپ وقىتقان تۇلەكتەردىڭ سالادا قالماۋى, ماماندىققا بارماۋى كادر ساپاسىنا دا تىكەلەي ىقپالى بار. وسى ويدى ايتقان قىزىلوردالىق تاربيەشى ۇلبيكە ومىربەك گرانتتىڭ دا ءبىر كەمشىلىگى بارىن تۇسپالدادى.
ء«بىزدىڭ سالادا, جالپى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسىندە كوبىنە وسى ماماندىققا قالاماي تۇسكەندەر جۇمىس ىستەيدى. سول سەبەپتى دە كوللەدجبەن شەكتەلىپ, جوعارى ءبىلىم, ماگيستراتۋراعا ۇمتىلا بەرمەيدى. ويتكەنى ماماندىعىن, جۇمىسىن جاقسى كورمەيدى. ايتەۋىر اتا-اناسىن قيناماۋ ماقساتىندا گرانت كوپ بولعاندىقتان ءتۇسىپ الىپ, بىتىرگەندەر. مىسالى, ماعان جىل سايىن تاجىريبەدەن وتۋگە ستۋدەنتتەر كەلەدى. باسىم بولىگى – انە-مىنە وقۋىن تاۋىسىپ, ارىپتەس بولۋعا دايىن تۇرعاندار. سولاردان ءبىرىنشى كۇنى «ديپلوم العان سوڭ تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدى قالايسىڭدار ما؟», دەپ سۇرايمىن. سوندا ساناۋلىسى عانا قول كوتەرەدى. كەيبىرى ءتىپتى گرانتتى وتەگەنشە عانا سالادا قالىپ جۇمىس ىستەيتىنىن, كەيىن ءوزى قالاعان باعىتقا كەتەتىنىن اشىق ايتادى. ءدال سونداي ماماندار اتالعان سالادا ىزدەنىپ, ءبىلىمىن ءارى قاراي شىڭداپ, بىلىكتىلىككە ۇمىتىلادى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. باسقا باعىتتى بىلمەيمىن, ءدال وسى سالادا ماماندار ساپاسىنىڭ كوتەرىلمەي وتىرعانىنا ءبىر سەبەپ وسى سەكىلدى», دەيدى ۇ.ومىربەك.
قاي ءبىر كۇنى الەۋمەتتىك جەلىدەن سۇمدىق ءبىر جارنامانى كوزىمىز شالدى. قانشاما مىڭ پەداگوگ وتىراتىن توپتا تارالعان ۆيدەودا قىپ-قىزىل ساۋدا ءجۇرىپ جاتىر. 30 مىڭ تولەسە جازىپ بەرەدى, 50 مىڭ تولەسە اۆتورلىق جۇمىستى تۋرا ءتاستۇيىن دايىن ەتىپ, اتتەستاتسيادان وتكىزىپ جىبەرە جازدايدى ەكەن. سودان سوڭ وسى ۆيدەونى ءوز پاراقشامىزعا جۇكتەپ, سۇراۋ سالدىق. اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى سۇراعان اقمولالىق مەكتەپ مۇعالىمى پەداگوگتەر ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە اسەر ەتىپ وتىرعان ءبىرشاما بىلىقتىڭ شەتىن شىعاردى.
«اتتەستاتسيادان وتەتىن ۋاقىت باستالسا ءبىتتى, دۇربەلەڭ قوسا باستالادى. ماقالا جازۋ, جاريالاۋ, اۆتورلىق جۇمىس دەپ شاپقىلايمىز. ءوزىڭىز ءبىلىپ وتىرعانداي, ءبارى دە كادىمگى ساۋدا بازارىنا اينالعان. ەكى مۇعالىمنىڭ ءبىرى ماقالانى ءوزى جازبايدى, جازدىرادى. ودان جاريالاعانىنا اقشا الاتىن جۋرنالدار قاپتاپ كەتكەن. اۆتورلىق جۇمىس دەگەن سور بولدى. ۇلگىسىن كورسەڭ, كانديداتتىق قورعايتىن سياقتىسىڭ. مۇنى جازىپ وتىرعاندا ساباقتى كىم بەرەدى؟ جازبايىن, وتكىزبەيىن دەسەڭ, ديرەكتور توبەڭنەن ءتونىپ تۇرادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, قانشا مۇعالىم بار, سونشا اۆتورلىق جۇمىس بولسا, ونىڭ ءبارىن كىم ەنگىزە بەرەدى؟ ونسىز دا باعدارلاما كوپ. قايبىر جىلى الەۋمەتتىك جەلىدە اتتەستاتسيادا كەزدەسكەن وتە ءبىر ىڭعايسىز سۇراقتار دا شۋ بولدى. وسىنداي ميعا قونىمسىز تالاپتار مەن قيسىنسىز كەدەرگىلەردەن كەيىن پەداگوگ قاۋىم بىلىكتىلىككە قولىن ءبىر سىلتەپ جاتاتىن جاعداي كەزدەسەدى», دەيدى مۇعالىم.
ءتۇيىن. بالا – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. پەداگوگ – تۇلعا قالىپتاستىراتىن مامان. بولاشاعىمىزدىڭ بەرىك بولماعى, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ وقۋ-تاربيەسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. كەلەشەگىمىزدى كىمگە, قانداي الەۋەتتەگى قاۋىمعا تاپسىرعانىمىزدى, ونداعى ساپانى كوتەرۋدەگى كەدەرگىلەردى بايىپتاپ بەردىك. اتالعان سالادا مامان دايارلاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى اتقارىلاتىن ءالى تالاي شارۋا بار سەكىلدى...