الەمدەگى ۇزدىك كۆانتتىق وفتالمولوگ, كۆانتتىق فيزيكا مەن جي مامانى, كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD مۇحيت قۇلماعانبەتوۆتىڭ «Entoptica» ستارتابى گونكونگتا اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا (ICT) سىيلىعىن جەڭىپ الدى. كومپانيا «Hardware and Device» ساناتىندا باس جۇلدە يەگەرى اتانىپ, «SLOPE» قۇرىلعىسى (Structured Light Observation Perception and Evaluation) قازىلار القاسىنىڭ التىن جۇلدەسىنە يە بولدى. «Entoptica» كومپانياسى ۇسىنعان يننوۆاتسيالىق قۇرىلعى ماكۋليارلى دەگەنەراتسيا سكرينگىنە ارنالعان. «SLOPE» ناۋقاستارعا قولايسىزدىق تۋعىزباستان, ماكۋليارلى دەگەنەراتسيانى ەكى مينۋتتىق تەست ارقىلى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كوز اۋرۋىن انىقتايتىن قۇرىلعىنىڭ ءپروتوتيپى
س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, كوز زەرتتەۋ عىلىمدارىنىڭ PhD (Cardiff University) مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ – كۆانتتىق وپتيكا ءادىسىن مەڭگەرگەن سيرەك عالىمنىڭ ءبىرى. ول عالىمدار توبىمەن بىرلەسىپ, گونكونگتەگى كۆانتتىق وفتالمولوگيا زەرتحاناسىندا كوز اۋرۋلارىن انىقتايتىن «SLOPE» (Structured Light Observation Perceptionan dEvaluation) قۇرىلعىسىنىڭ ءپروتوتيپىن ازىرلەدى. قازىر بۇل قۇرىلعى سەرىكتەس وفتالمولوگيالىق كلينيكادا (Hong Kong Laser Eye Centre), سونداي-اق گونكونگ پەن كاناداداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە (The Hong Kong Polytechnic University جانە University of Waterloo) سىناقتان ءوتىپ جاتىر. «SLOPE» قۇرىلعىسىن وندىرەتىن «Entoptica Limited» ستارتاپقا مۇحيت باسشىلىق ەتەدى.
كەيىپكەرىمىز قاراعاندىداعى دارىگەرلەر وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. سودان با, ول عالىم بولۋدى بالا كۇنىنەن ارمانداعان. تالاپتى ورەننىڭ سول ارمانى بۇگىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەرگە ۇلاستى. كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىندە گلاۋكوما بويىنشا جاساعان بايانداماسى شەتەلدىك عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ, پروفەسسور دجەيمس مورگاننىڭ توبىندا ءبىلىم الدى. ونىڭ زەرتتەۋلەرى – كوزدىڭ تورلى قابىعى كلەتكالارىنىڭ اپوپتوزىن الدىن الا انىقتاۋعا جول اشادى. جاساندى ينتەللەكت باعدارلامالارى ءۇشىن كومپيۋتەرلىك كودتاردى جازۋ مەن زەرتتەۋلەرىن دە ءدال وسى كارديففتە باستاعان.
ۋەلستە وپتيكالىق جۇيەلەر جاساۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن مۇحيتتىڭ جۇمىسى كاناداداعى ۋوتەرلوۋ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. كۆانتتىق فوتونداردى پايدالانۋ ارقىلى ميكروسكوپ جاساۋدى قولعا العان ول كۆانتتىق ەسەپتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (Institutefor Quantum Computing) فيزيكتەرى دۋشان شارەناتس پەن دميتري ءپۋشيننىڭ توبىنا قوسىلدى. مۇندا ينجەنەريا, وپتوەلەكترونيكا, IT, وفتالمولوگيا جانە كۆانتتىق فيزيكانى مەڭگەرگەن مۇحيت قۇلماعانبەتوۆتىڭ تاجىريبەسى ەرەكشە باعالاندى. قازىر ول زەرتتەۋلەرىن گونكونگتا جالعاستىرىپ, اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا, ءۇندىستان, گونكونگ, سەربيا مەن رەسەيدەن كەلگەن عالىمدارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. بۇل توپقا كانادالىق-امەريكالىق پروفەسسور, كۆانتتىق عىلىمدار الەمىندەگى بەدەلدى ينستيتۋتتىڭ باسشىسى پروفەسسور دەۆيد كوري جەتەكشىلىك ەتەدى. زەرتحانانىڭ نەگىزگى بولىگى كانادادا ورنالاسقان, ال گونكونگتا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى.
مۇحيت عىلىمي جولىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دوننا ستريكلاند پەن انتون تسايلينگەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەدى. پروفەسسور دوننا ستريكلاند زەرتحاناعا ارا-تۇرا قاتىسىپ, الەمدىك لازەرلىك حيرۋرگيا مەن كوزدى لازەرمەن ەمدەۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن بولىسەدى. فيزيك انتون تسايلينگەردىڭ الەن اسپە جانە دجون ف.كلاۋزەرمەن كۆانتتىق فوتونداردى زەرتتەۋدەگى بىرلەسكەن جۇمىسى الەمدىك عىلىمي دا عالىمدار كوللابوراتسياسىنا, ادامزات ءۇشىن اشىلماعان زاڭدىلىقتى زەرتتەۋگە جاڭا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.
عىلىم مەن كلينيكا توعىسى
گونكونگ زەرتحاناسى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلسە, ال كانادا زەرتحاناسىندا فيزيك عالىمدار جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تاڭدا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ گونكونگ-كانادا باعىتىنا ءجيى قاتىناپ, ناۋقاستاردى قابىلداپ, كۆانتتىق فيزيكا مەن وفتالمولوگيا تۇرعىسىنان كوز اۋرۋى تۇرلەرىن انىقتايدى. سونىمەن قاتار 2014 جىلدان بەرى الماتىداعى كوز اۋرۋلارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەيدى. سونداي-اق كوز اۋرۋىن ەمدەپ, ناۋقاستارعا كەڭەس بەرەدى.
عالىم «SLOPE» ءپروتوتيپىنىڭ كوز اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋداعى مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتادى. بۇل قۇرىلعىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزگە جەتكىزىلۋى دە مۇمكىن. عالىمدار ءۇشىن باستىسى نارىقتا تابىس تابۋ ەمەس, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى مەن ادامزاتقا پايداسى. بۇل ستارتاپتى ازىرلەۋگە گونكونگ ۇكىمەتى وسى كەزگە دەيىن 15 ملن دوللار جۇمساعان, الداعى تاڭدا تاعى دا قاراجات بولمەكشى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كوز اۋرۋلارىنىڭ تارالۋى – وزەكتى ماسەلە. ماسەلەن, گلاۋكوما, ماكۋليارلى دەگەنەراتسيا, ديابەتتىك رەتينوپاتيا سەكىلدى اۋرۋلاردىڭ ەمى ءالى تولىق تابىلعان جوق. ميوپيانىڭ (الىستان كورە الماۋشىلىق) پروگرەسسيۆتى ءتۇرى دە كوكەيكەستى پروبلەماعا اينالدى. بۇگىندە مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ باستاعان عالىمدار توبى ميوپيانىڭ پروگرەسسيۆتى ءتۇرىن ەمدەۋگە قاتىستى جوبا ازىرلەپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, ناۋقاستاردىڭ 60-70 پايىزى اتروپين, فارماكولوگيالىق جولمەن ەمدەلەدى. الەمدە كەڭ تارالعان ميوپيانى كوزىلدىرىك نەمەسە كونتاكتىلى لينزا پايدالانىپ كوررەكتسيالاۋعا بولادى, بىراق اسقىنعان تۇرلەرىندە وپەراتسيا دا كومەكتەسپەۋى مۇمكىن. سوندىقتان عالىمدار فوتوبيومودۋلياتسيادا از ينتەنسيۆتى قىزىل جارىقتى پايدالانىپ, ميوپيانىڭ ۇدەۋىن توقتاتۋعا بولاتىنىن زەرتتەۋ ۇستىندە.
«ەلىمىزدە كوز اۋرۋلارىمەن كۇرەستە بىرنەشە ماڭىزدى باعىتقا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ەڭ الدىمەن, ەرتە دياگنوستيكا مەن سكرينينگتى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. «SLOPE» سەكىلدى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى اۋرۋلاردى باستاپقى كەزەڭدە انىقتاۋعا مۇمكىندىك ارتىپ, ەمدەۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋعا بولادى», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار وفتالمولوگيا سالاسىنا جاساندى ينتەللەكت پەن كۆانتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ دياگنوستيكا مەن ەمدەۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل جاڭا ادىستەر دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, ناۋقاستارعا زاماناۋي مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جول اشادى.
حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانۋ جانە شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسكەن جوبالار جۇرگىزۋ دە عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق وتاندىق مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرىپ, جاڭا ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«سونداي-اق عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى ارتتىرۋ, اكسەلەراتورلار مەن ۆەنچۋرلىق ورتالىقتاردى دامىتۋ – جاس عالىمداردىڭ ەلگە ورالۋىنا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلار. وسى باعىتتاردا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە, ەلىمىزدە وفتالمولوگيا سالاسىنىڭ دامۋى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىن», دەيدى مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ.
وفتالمولوگيا عىلىمىنىڭ الەۋەتى جوعارى
ەلىمىزدە وفتالمولوگيا سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە تۇراقتى قولداۋ كورسەتىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىن قاراستىرعاندا, ەلىمىزدەگى وفتالمولوگيا عىلىمىنىڭ الەۋەتى جوعارى.
مۇحيت قۇلماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۆانتتىق تەحنولوگيالارى مىقتى دامىپ جاتقان ەلدەر بار. دەگەنمەن دە ونىڭ ناتيجەسى ءالى تولىق كورسەتىلگەن جوق. تاياۋ بولاشاقتا ەلىمىزدە دە كۆانتتىق كومپيۋتەرلەر قولدانىسى ارتادى. ناتيجەسىندە, كۆانتتىق مەديتسينانى دامىتىپ, ماگنيتتى رەزونانستى توموگرافتى, ەلەستى بەينەگە ءتۇسىرۋ (ghostimaging), كۆانتتى ماشينانى وقىتۋ (quantum machinelearning) ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى ميدىڭ جاسۋشاسى دارەجەسىندەگى توموگراف جاساۋعا بولادى. كۆانتتىق تەحنولوگيالار ەكى شەشىمدى قاتار اتقارا بەرەتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كۆانتتىق تەحنولوگيالار نارىعىنداعى ورنىمىزدى انىقتاۋ مەن كۆانتتىق كومپيۋتەردى ويلاپ تابۋ قازاق عالىمدارىنا ەش كەدەرگى تۋعىزبايدى. ال وعان باراتىن جول قاشىق ەمەس. بۇل – بولاشاقتىڭ مەديتسيناسى.
مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ كۆانتتىق وفتالمولوگياداعى جەتىستىكتەرىمەن سۇرانىسقا يە. ول اەروعارىش مەديتسيناسى بويىنشا NASA عالىمى تايسون برانستەتتەرمەن بىرلەسىپ, عارىشتا التى ايدان ۇزاق بولعان عارىشكەرلەردە پايدا بولاتىن نەيرووكۋليارلى سيندروم سەبەبىن انىقتاپ, ونى توقتاتۋ جولىن ىزدەستىرۋ ۇستىندە. عارىشكەرلەر التى جانە ودان كوپ ۋاقىتىن جەر وربيتاسىندا وتكىزەتىندىكتەن, كوز تۇبىندە نەيرووفتالمولوگيالىق سيندروم, تور قاباتتىڭ ار جاعىندا سىنىقتار پايدا بولادى. ونىڭ كورۋ قابىلەتىنە اسەرى بولماعانىمەن, سالدارى جاقىننان كورە الماۋشىلىققا سوقتىرادى. كوز اۋرۋلارى دياگنوستيكاسىندا انىقتالعان سيندرومدى ەمدەۋدىڭ جولدارى ەندى-ەندى زەرتتەلىپ جاتىر. حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا عارىشكەرلەر دەنساۋلىعىن زەرتتەۋ ءۇشىن وپتيكالىق توموگرافيا جانە فۋندۋس كامەرا جەتكىزىلگەن. عالىم وسى ماقساتتا «SLOPE» ءپروتوتيپىن دە پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتادى. ەگەر ستارتاپ نارىقتا كەڭ تارالاتىن بولسا, ونىڭ ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا تيگىزەر پايداسى دا زور بولماق.
الماتى