جىراۋدىڭ ەلى تۋرالى دەحوتي نە جازدى؟

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جيناققا جامبىل جاباەۆتىڭ ايتۋىمەن قاعازعا تۇسكەن بارىمىزگە بەلگىلى «شۋ وزەنىنىڭ بويىمەن جۇرە بەرسەڭىز, حان جانە جامبىل دەگەن ەكى تاۋعا كەز بولاسىز. مەنىڭ اكەم جاباي ءبىر كەزدە وسى تاۋلاردا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندە, قاقاعان قاتتى بوراندى كۇنى مەن تۋىپپىن! ماعان سول كونە جامبىل تاۋىنىڭ ەسىمى ات بولىپ تاعىلىپتى. بۇل 1846 جىلى اقپان ايى ەكەن. مەنىڭ اكەم جاباي شوقپىت شاپاندى كوشپەلى كەدەي ادام بولعان» دەپ باستالاتىن ءومىربايانى ەنىپتى. ول ءومىربايان بارشا جۇرتقا بەلگىلى بولعاندىقتان دا ءسوزدى سوز­باي, تىكەلەي ابدۋسالوم دەحوتيدىڭ جازباسىنا كوشەلىك.

1911 جىلى 14 ناۋرىزدا سامارقاند قالاسىنىڭ ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەن, العاشقى تۋىندىلارى 1929 جىلى جارىق كورىپ, ۇزاق جىل بويى تاجىك ادەبيەتىنە ولجا سالعان, تاجىك فولكلورىنىڭ بىلگىرى ابدۋسالوم دەحوتي 1940 جىلى قاعازعا تۇسكەن وچەركىن: «تاريحتا ءبىر زاڭدىلىق بار, كەز كەلگەن مەملەكەت, قالا, ەلدى مەكەن نەمەسە حالىقتى سيپاتتاعاندا, سول جەردەن شىققان بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ (عالىمدار, قاھارماندار, ادەبيەتشىلەر, اقىن-جازۋشىلار جانە ت.ب.) ەسىمدەرى قوسا ايتىلادى. ولار سول حالىقتىڭ بالاسى بولىپ, دۇنيەگە كەلىپ, ەرلىگى مەن ەڭبەگىمەن داڭققا بولەنىپ, اقىرىندا ونىڭ ەسىمى ەلدىڭ اتىمەن بىتە قايناسىپ كەتەدى. ماسەلەن, ەگەر حۋچاندتى (قازىرگى حۋدجاند قالاسى) اتاسا, مىندەتتى تۇردە ءXىى عاسىرداعى اتاقتى تاجىك اقىنى كاموليددين ماسۋدي حۋچاندي ەسىمى ويعا ورالادى. (كاموليددين ماسۋدي حۋجاندي حالىققا «شايح كامول» دەگەن اتپەن تانىلعان. بۇل اقىننىڭ قازاققا دا قاتىسى بار. ماسەلەن, توقتامىس حاننىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە ول باسقا تۇتقىندارمەن بىرگە سارايشىق قالاسىنا ايدالىپ, ءتورت (كەي دەرەكتە ون ءبىر) جىل سوندا ءومىر ءسۇردى. ول جىلداردى كامول وتانىن, ونداعى دوستارىن ساعىنىپ وشپەس جىرلارىن جازدى. ق.ب) سول سياقتى, ءبىز «جامبىل ەلى» دەگەندە, ويىمىزعا بىردەن قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى كەلەدى. شىندىعىندا دا سولاي, «جامبىل» دەگەن ەسىمدى ەستىگەندە قازاق حالقىنىڭ جۇرەك سوعىسىن سەزەمىز, بۇكىل قازاقستان ەلىن تانىعانداي بولامىز. كوز الدىمىزدا جۇرەگى مەيىرىمگە تولى, تاعدىردىڭ تالاي تەپەرىشىن كورگەن 95 جاستاعى اقساقالدى قاريا, قارت اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ بەينەسى كەلەدى».

دەحوتي جازعانداي كەڭەستىك كەزەڭدە جامبىلدىڭ ەسىمى قازاقستان اتاۋىمەن تەل اتالعانىن دالەلدەيتىن مىسالدار كوپ. سونىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەستەلىگى. «اۋەزوۆ 1957 جىلى كەڭەس جازۋشىلارى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا ۇندىستانعا بارىپ كەلدى. كەلگەن سوڭ بىزگە سول ساپارى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەسىن ايتىپ بەردى. «مەنىڭ «اباي جولى» رومانىم ۋردۋ, حيندي تىلدەرىنە اۋدارىلعان ەكەن. مەنىڭ رومانىمدى دا, اتى-ءجونىمدى دە ءبىلىپ جاتىر, بىراق ۇلتىمدى بىلمەيدى ەكەن. جەرىمدى دە, سۋىمدى دا, تاۋىمدى دا ايتتىم, ءبارىبىر بىلمەدى. بىردە ءۇندى پارلامەنتىندە كەزدەسۋ بولدى. سول جەردە ءبىر پارلامەنت دەپۋتاتى جامبىلدىڭ «لەنين ماۆزولەيىندە» دەگەن ولەڭىن جاتقا ايتتى. مەن ورنىمنان تۇرىپ: «جاڭا عانا ولەڭىن وقىعان جامبىلدىڭ ەلىنىڭ ادامىمىن, سول كىسىنىڭ ۇرپاعىمىن», دەدىم. سول كەزدە بۇكىل پارلامەنت ورنىنان تۇرىپ, ۇزاق قول سوقتى. ءبىز عوي جامبىلدى ۇلى اقىن, وسى زاماننىڭ گومەرى دەيمىز. سويتسەك, جامبىل قازاق حالقىنىڭ پاس­پورتىنا اينالعان كىسى ەكەن» دەپ ايتتى اۋەزوۆ», دەپ جازادى ادەبيەتتانۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

دەحوتيدىڭ جازباسىمەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلعان اۋەزوۆتىڭ ەستەلىگى ۇندەسەدى. وسىلاي كەڭەس­تىك داۋىردە ءوز ءومىرىن جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا, ادىلەتتىلىك پەن ءپاتريوتيزمدى دارىپتەۋگە ارناعان جامبىلدىڭ مۇراسى قازاق حالقىنىڭ ءومىر تاريحىنىڭ ناقتى كورىنىسىندەي, ۇلتتىڭ اتىمەن اقىن ەسىمى ورتاق قۇندىلىققا اينالىپ كەتتى. جامبىل شىعارماشىلىعى كەشەگى قىزىل وكىمەتتىڭ تۇسىندا عانا ەمەس, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماۋى, جىر الىبىنىڭ ولەڭدەرى ءالى كۇنگە قازاق قانا ەمەس, شەتەلدىك ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ دا زەرتتەۋ نىسانى بولىپ كەلە جاتقانى, اقىننىڭ شىعارمالارى الەمنىڭ 50-دەن استام تىلىنە اۋدارىلۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ راستىعىن بىلدىرسە كەرەك.

تاجىك قالامگەرى دەحوتي: ء«بىز مىنگەن پويىز ارىس ستانساسىنان ءوتىپ, كەڭ-باي­تاق دالاعا قاراي بەت الدى. پويىزدىڭ تەرەزەسىنەن قاراعان سايىن, ۇلان-عايىر كەڭ اتىراپ كوكجيەكپەن ۇلاسىپ كەتكەندەي كورىندى. الەمدە كوز جەتەر جەرگە دەيىن سوزىلعان شەكسىز دالا مەن كوكجيەك قانا بارداي سەزىلدى. ءار تۇستان ءار قىراتتا كيىز ۇيلەر (قونىستار) كوزگە شالىنىپ, سول كيىز ۇيلەردىڭ ماڭىنداعى قوي-ەشكى, سيىر مەن جىلقىلار جايىلىپ ءجۇر. نوسەر جاڭبىر جاۋىپ اشىلعاندىقتان بولار, جەر بەتى جاسىل كىلەم توسەپ قويعانداي قۇلپىرىپ تۇر. قازىر كۇز بولعانىمەن, كوكتەمنىڭ العاشقى كۇندەرى سەكىلدى تابيعاتتىڭ رەڭى كەرەمەت.

تەمىر جولدىڭ ءىرى ستانسالارىنا جاقىن­داعاندا وندىرىستىك اۋداندار مەن ەلەكتر ستانسالارى كورىنىپ, بۇكىل دالانىڭ كوركىن وزگەرتىپ جىبەرەدى ەكەن. جۇيتكىپ زىمىراپ بارا جاتقان پويىزدىڭ تەرەزەسىنەن قاراساڭ, اينالادا ءبىر-بىرىنە جالعاسقان جاسىل جولاق سەكىلدى. سول جولاقتار ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ كەلە جاتقانداي كورىندى. كەيبىر ۆاگونداردان شات كوڭىلدى ءان ايتىلىپ جاتقانىن ەستىدىم. قازاقستانعا ساپار شەككەن سايىن, مەنىڭ كوزىم ءبىر اقيقاتقا جەتكەندەي بولادى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ كەڭدىگى مەن شەكسىزدىگىن بۇرىنعىدان دا ايقىنىراق سەزىنەمىن. «قازاقتىڭ ۇلان-عايىر جەرىنە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ۇلكەن ەلى سىيىپ كەتەدى» دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا سەنبەسكە امال جوق», دەيدى ەستەلىگىندە.

تاجىك قالامگەرىنىڭ 1940 جىلى قازاق دالاسىنا كەلگەندەگى اسەرلى جازباسىنان سوعىس باستالماي تۇرعان كەزەڭنىڭ سۋرەتتەرى كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. دەحوتي تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ بولمىسىن سىرت كوزبەن تانىپ, ىشكى تۇيسىكپەن قابىلداۋعا ۇمتىلادى. جازبانىڭ ءاربىر جولىنان ونىڭ شىنايى تاڭدانىسى مەن تەبىرەنىسىن, تابيعات پەن حالىقتىڭ ۇيلەسىمىن بايقايسىز. دەسە دە, قالامگەردىڭ كوز الدىنان سىرعىپ وتەتىن قازاق دالاسى ۇلان-عايىر كەڭ اتىراپ, كوكجيەكپەن ۇلاسقان شەكسىزدىككە جانە «الەمدە كوز جەتەر جەرگە دەيىن سوزىلعان شەكسىز دالا مەن كوكجيەك قانا بارداي سەزىلدى» دەگەن جولدارعا باسقاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا دا بولاتىنداي. دەحوتي قازاق دالاسىنا ۇلتىمىزدىڭ باسىنا ناۋبەت توندىرگەن اشارشىلىق پەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىن كەلىپ وتىر. ونىڭ شەكسىز دالا مەن كوكجيەكتى عانا كورۋى سول اشارشىلىقتىڭ زاردابى ەكەنىن ىشتەي سەزەسىز. دەسە دە, تاجىك قالامگەرى جازباسىندا تابيعات كورىنىسىن ەرەكشە شابىتپەن سۋرەتتەيدى. جاڭبىردان كەيىن قۇلپىرىپ كەتكەن كۇزگى دالا, ءار قىراتتاعى كيىز ۇيلەر مەن جايىلعان مال – بارلىعى پوەتيكالىق سيپاتتا اڭگىمەلەنەدى. قالامگەردىڭ بۇل تابيعات پەن تۇرمىس ۇندەستىگىن تەك سىرتتاي باقىلاپ قانا قويماي, جۇرەكپەن تۇيسىنگەنىن اڭعارۋعا بولادى.

اۆتور اتالعان ماقالادا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدى­عى مەن قازان توڭكەرىسىنىڭ 23 جىلدىق مەرەكەسىن الماتى قالاسىندا قالاي اتاپ وتكەنى تۋرالى باياندايدى. قاراشانىڭ قوڭىر سالقىن كەشىندە باستالعان بۇل ساپار مەرەكەلىك كوڭىل كۇيمەن ءوربىپ, قازاقستاننىڭ استاناسىنداعى ەرەكشە وقيعالارمەن جالعاسقانىن كورەمىز. وسى اتاۋلى مەرەكەلەر اياسىندا الماتىدا ۇلكەن دۋمان ۇيىمداستىرىلىپ, وعان تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, سونداي-اق وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرى, ورىستار, ۋكرايندار, بەلورۋس­تار, ازەربايجاندار, گرۋزيندەر, قىرعىز­دار, وزبەكتەر, تاجىكتەر, تاتارلار جانە تاعى باسقا باۋىرلاس حالىقتار قاتىسقان. ارينە, جازۋشى بۇل كورىنىستەردى كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندەگى ۇلتتار دوستىعى يدەيا­سىن كورسەتۋ ماقساتىندا سيپاتتاعانى انىق. سونىمەن قاتار لاتۆيادان كەلگەن قوناقتاردىڭ ەرەكشە قوشەمەتپەن قارسى الىنعانى مەن بارلىق قۇتتىقتاۋشىلار سول ءداۋىردىڭ ساياسي تۇلعاسى ءستاليننىڭ ەسىمىن زور قۇرمەتپەن اتاپ, ونىڭ ەڭبەكتەرىنە ماقتاۋ ايتقانىنان كەڭەستىك داۋىرگە ءتان جەكە باسقا تابىنۋدىڭ كورىنىستەرىن كورۋگە بولادى.

دەحوتي قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىن ماقتانىشپەن بايانداپ, بۇل وقيعانى ەل ءۇشىن ۇلكەن تاريحي كەزەڭ رەتىندە كورسەتەدى. 8 قاراشا كۇنى ۇيىمداستىرىلعان ۇلتتىق سپورتتىق ويىندار, اسىرەسە بايگە مەن «قىز قۋ» كورىنىسى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن كەڭىنەن تا­نىستىرعان. بايگەدە تۇلپارلاردىڭ جارىسى, شاباندوزداردىڭ ونەرى مەن ات ۇستىندەگى شەبەرلىكتەرى ەل نازارىن اۋدارادى. «قىز قۋ» ويىنى كەزىندە كورەرمەندەردىڭ قىز بەن جىگىتتى «قالىڭدىق» پەن «كۇيەۋ» دەپ اتاپ, ولاردىڭ جارىسىنا قىزىعا قاراۋى تاجىك قالامگەرىن تاڭعالدىرعان. سودان دا بولار, دەحوتي قازاق قىزدارىنىڭ بۇرىنعى قوعامداعى جاعدايىن ايتىپ, كەڭەستىك كەزەڭگە دەيىن قازاق ايەلدەرىنىڭ ەزگىدە بولعانىن العا تارتىپ, ولاردىڭ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ەركىندىككە, تەڭدىككە جەتكەنىن ەرەكشە ماقتانىشپەن كورسەتەدى. قىز بالانىڭ ات سپورتى جارىسىندا ەرلەرمەن تەڭ ونەر كورسەتۋىن وسى­نىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە بەرەدى. شاباندوز قىزدىڭ شەبەرلىگىنە ورتالىق ازيا اسكەري بولىمدەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-ما­يور اپاناسەنكونىڭ ءوزى جوعارى باعا بەرۋى دە وسى ويدى كۇشەيتە تۇسەدى. دەسە دە, اۆتور بۇل جەردە قىزىلدار بيلىككە كەلمەي تۇ­رىپ تا قازاق حالقى ىقىلىم زاماننان قىز بالاسىنا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, تو­رىنەن ورىن بەرگەنىن, قىز قۋ ويىنىنىڭ سانعاسىرلىق تاريحى بار ەكەنىن ايتپاعان.

«9 قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ «زيس» كولىگى ءبىزدى الماتى قالاسىنان الىپ شىعىپ, ۇزاق جولعا ءتۇستى. 75-76 شاقىرىم جول جۇر­گەننەن سوڭ, قارلى تاۋلاردىڭ بوكتەرىندەگى جاڭا اۋىلعا جەتتىك. كولىك اسەم ءارى ساۋ­لەتتى ءبىر ءۇيدىڭ الدىنا توقتادى. بۇل قازاق حال­قىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان اقىنى جامبىل جاباەۆتىڭ ءۇيى ەدى. ءۇيدى قازاق­ستان پارتياسى مەن ۇكىمەتى اقىن ءۇشىن ارنايى سالىپ بەرىپتى. سول ۇيگە كسرو-نىڭ باۋىرلاس ەلدەرىنەن كەلگەن قىرىققا جۋىق وكىلى قارت شايىردىڭ قوناعى بولدىق. قارت جىر­شى قوناقتارىنىڭ ءبارىن جايدارى جۇز­بەن قارسى الىپ, ولاردى قۇشاق جايا قوشەمەتتەدى».

دەحوتيدىڭ ۇزىناعاشتاعى جامبىلدىڭ ۇيىنە كەلگەن ءساتى تىم اسەرلى. وعان سەبەپ, ۇكىمەت قارت اقىندى قارتايعان شا­عىندا الماتىعا كوشىرىپ الماق بول­عان. سوندا ۇلى اقىن: «مەنى كوشىرىپ قايتە­سىڭدەر؟ قالاساڭدار الماتىعا ءوزىم بارىپ تۇرارمىن, مەنى وسى ۇزىناعاشتان قوزعا­ماڭدار. وسى توپىراقتان جارالعام. جات­قان جەرىم دە وسى توپىراققا بۇيىرسىن» دەگەن. 1938 جىلى جامبىل اقىننىڭ اقىن­دىق ونەرگە كەلگەنىنىڭ 75 جىلدىعى تويلانادى. وسى مەرەيتويعا وراي, ۇكىمەت اقىنعا 12 بولمەلى ءۇي سالىپ بەرىپ, استىنا مك م1 ماركالى ماشينا مىنگىزەدى. سول زاماندا ونداي اۆتوكولىك قازاقستاندا تەك التى-اق ادامدا بولعان. جاكەڭ سولاردىڭ ءبىرى بولىپ شىعا كەلەدى.

جامبىل جاباەۆ تۋرالى ابدۋسالوم دەحوتيدىڭ ەستەلىگى مەن تاجىك اقىنى مىرزا تۇرسىنزادانىڭ اراعا وتىز جىل سالىپ جامبىلدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان كەشتە سويلەگەن ءسوزى اراسىندا ۇندەستىك بار. مىرزا تۇرسىنزادا: «قازاق حالقى ۇلى جىرشى جامبىلدى دۇنيەگە كەلتىردى. ونىڭ ولەڭدەرىن وقى­عان كەزدە كوز الدىڭا الاتاۋ ەلەستەيدى. جامبىلدىڭ ­پوەزياسى عاسىرلار بويى جاسايدى, ارقاشان دا ولمەيدى. ەڭ بيىك شىڭ – ادامنىڭ جانى, ادامنىڭ جۇرەگى, جامبىل ءوزىنىڭ پوەزياسىمەن بۇل شىڭعا جول تابا ءبىلدى جانە بۇل شىڭدى باعىندىردى», دەگەن ەدى. بۇگىنگىنىڭ كوزىمەن قاراساق, قانشا ۋاقىت وتسە دە وسى ۇندەستىكتىڭ ءجىبى ۇزىلمەۋى كەرەك سياقتى.