كولىك جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتا ءتۇستى

تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولى بولماسا دا, ەلىمىز ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسۋى ارقىلى جاھاندىق ترانزيتتىك تىزبەكتەردە ەرەكشە ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. بۇل – گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتى ناقتى ەكونوميكالىق تابىسقا اينالدىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى ساياساتتىڭ ناتيجەسى.

ۇكىمەت وتىرىستارىندا دا كولىك ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ ونەر­كاسىپ, ەكسپورت, وڭدەۋ مەن وڭىرلىك بايلانىستارعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلەدى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كولىك-لوگيس­تيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتىلدى­رىلۋى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى.

پرەزيدەنت سۇحباتىندا ايتىلعان ماڭىز­دى باعىتتىڭ ءبىرى – ترانسكاسپي حالىق­ارالىق كولىك باعىتى. قازىرگى كۇردە­لى گەوساياسي جاعدايدا اتالعان مار­شرۋت­تىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. حالىق­ارالىق ساراپشى­لاردىڭ باعالاۋىنشا, ورتا ءدالىز قازاقستاندى ەۋروپا مەن ازيا اراسىن­داعى بالاما ەمەس, سەنىمدى ءارى تۇراقتى ترانزيتتىك باعىتقا اينالدىرا الادى.

تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرىپ جاتىر

تەمىرجول سالاسى كەيىنگى جىلدارى قارقىندى جاڭعىرۋ كەزەڭىنە ءوتتى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى ناق­تى ناتيجەلەرگە ۇلاستى. كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى جانىبەك تايجانوۆتىڭ دەرەگىن­شە, بىلتىر تاسىمالداۋ كولەمى شامامەن 318 ملن تونناعا جەتىپ, رەكوردتىق كورسەت­كىش تىركەلدى, ال بيىل بۇل كورسەتكىش 327 ملن تونناعا جەتەدى دەپ بولجاندى. ترانزيتتىك تاسىمالداردىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 20% دەڭگەيىندە بولۋعا ءتيىس.

ترانزيتتىك الەۋەتتى ءالى دە ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ءىرى جوبالاردان بىلتىر «دوستىق – مويىنتى» مەن «الماتى اينالما جولى» جوباسى اياقتالىپ 911 شاقىرىم جاڭا جول پايدالانۋعا بەرىلدى, ءسويتىپ باعىتتاعى وتكىزۋ قابىلەتى 5 ەسەگە ارتتى.

بيىل «قىزىلوردا – مويىنتى» مەن «داربازا – ماقتاارال» ۋچاسكەلەرى­نىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق «التىنكول – جەتىگەن», «بەينەۋ – ماڭعىستاۋ» باعىت­تارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالادى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»

تەمىرجولداردى جوندەۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بىلتىر 1,5 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلسە, بيىل 1,6 مىڭ شاقىرىمدى جاڭارتۋ جوسپارلانعان. جاڭا تەحنيكا مەن ۆاگوندار جەتكىزىلۋى دە كولىكتىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن كۇشەيتەدى. 236 لوكوموتيۆ, 1,4 مىڭ جۇك پەن 191 زاماناۋي جولاۋشىلار ۆاگونى تاسىمالداۋعا شىعارىلادى.

حالىقارالىق كولىك دالىزدەرى دە دامىپ كەلەدى. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا پورتتار ينفرا­قۇرىلىمى جاڭعىرتىلىپ, وتاندىق ساۋدا فلوتى 4 پاروممەن تولىقتىرىلادى. كونتەينەر تاسىمالى كولەمى 90 مىڭ جپە-گە دەيىن جەتكىزىلمەك. سولتۇستىك – وڭتۇستىك دالىزىندەگى باتىس ءوڭىر تەمىرجول جەلىلەرىنىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا بيىل اياقتالادى. بۇعان قوسا ۆوكزالداردى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, بيىل تولىق اياقتالۋى جوسپارلانعان.

«وسىلايشا, بيىل ەلىمىزدىڭ زاماناۋي, تۇراقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى كولىك جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى كەزەڭگە اينالماق», دەدى ج.تايجانوۆ.

ەكونوميست ءارى كولىك لوگيستيكاسى سالاسىنىڭ ساراپشىسى الماس چۋكيننىڭ ترانزيتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ءوز پىكىرى بار. «ەلگە ماڭىزدىسى – قانشا جۇك وتكەنىن عانا ەسەپتەۋ ەمەس, سول ترانزيت ەكونوميكاعا قانداي قوسىلعان قۇن اكەلدى دەگەن سۇراق. بۇل – قويمالاۋ, سەرۆيستىك قىزمەت پەن قايتا وڭدەۋ ارقىلى شەشىلەتىن ماسەلە», دەيدى ول.

تاۋەلسىز لوگيستيكا ساراپشىلارى­نىڭ ايتۋىنشا, شەكارالىق راسىمدەردىڭ ۇزاقتىعى مەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر ءترانزيتتىڭ جىلدامدىعىنا اسەر ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى بۇل تۇيتكىلدەردى شەشۋگە تسيفرلاندىرۋدى كەڭەيتۋ, ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەسىمدى كۇشەيتۋ مەن جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قازىر ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى, ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى مەن لوگيستيكالىق حابتار قۇرۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىندە تۇر.

اۆتوجولداعى اۋقىمدى جۇمىس

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ەلىمىزدە وڭىرلەر اراسىنداعى كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ, جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ مەن حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا اۆتوجول ينفراقۇرىلىمىن جۇيەلى جاڭعىرتۋ جالعاسىپ جاتىر. بيىل اتقارىلاتىن جۇمىس تۋرالى كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ماقسات قالياقپاروۆ ايتىپ بەردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل شامامەن 11 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدا جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. بۇل كولەمنىڭ 2,3 مىڭ شاقىرىمى – قۇرىلىس پەن رەكونسترۋكتسيالاۋعا, 5 مىڭ شاقىرىمى – كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋگە, ال 4 مىڭ شاقىرىمى – جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جول جەلىسىن دامىتۋعا باعىتتالادى. بيىلعا جوسپارلانعان ءىرى جوبالار قاتارىندا قىزىلوردا – جەزقازعان (208 كم), «ورتالىق – باتىس» (896 كم), اقتوبە – ۇلعايسىن (232 كم), قاراعاندى – جەزقازعان (572 كم) جانە وزگە باعىتتار بار. ۆيتسە-مينيستر اتالعان جوبالار ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىنىن ايتتى.

بۇعان قوسا, ءىرى قالالاردىڭ اينالما جولدارىن سالۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى سانالادى. اتاپ ايتقاندا, سارىاعاش, قىزىلوردا, پەتروپاۆل مەن رۋدنىي قالالارىنىڭ اينالما جولدارى بو­يىنشا جوبالار جۇزەگە اسىرىلماقشى. تۋريستىك جانە شەكارالىق باعىتتار­دى دامىتۋ اياسىندا راحمان قاينار­لارى­نا اپاراتىن جول مەن پەتروپاۆل – رەسەي شەكاراسى ۋچاسكەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسادى. كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ شەڭبەرىندە جەزقازعان – پەتروپاۆل, اتىراۋ – ورال, جاڭاوزەن – كەندىرلى, مۇقىر – قۇلسارى, ماكينسك – اقسۋ – تورعاي باعىتتارىنداعى جولدار قامتىلادى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جەلى بويىنشا اقتاۋ – فورت-شەۆچەنكو, تۇركىستان – ءشاۋىلدىر, چاپاي – سايقىن جوبالارى ىسكە اسادى, سەمەي قالاسىنداعى اۆتوگۋجەۆتىك كوپىر قۇرىلىسى جالعاسادى.

اۆتوجول سالاسىن تسيفرلان­دىرۋ باعى­تىندا دا كەشەندى شارالار ات­قارى­لىپ وتىر. قازىر رەسپۋبليكا­نىڭ اۆتو­موبيل جولدارىندا 71 اۆتو­مات­تان­دىرىلعان ولشەۋ ستانساسى بار (ونىڭ 38-ءى رەسپۋبليكالىق, 33-ءى جەرگىلىكتى جەلىدە). الداعى كەزەڭدە ولاردىڭ سانى 220-عا جەتكىزىلمەكشى. ستانسالار «اكىمشىلىك وندىرىستەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» پروتسەسسينگتىك ورتا­لىعىمەن ينتەگراتسيالانعان. بۇل سالماق پارامەترلەرىن بۇزۋعا قاتىستى نۇسقامالاردى اۆتوماتتى رەجىمدە قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سون­داي-اق 2026–2027 جىلدارى 33 اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتى جاڭعىرتىلىپ, 2030 جىلعا قاراي ولاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 35 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتىلماقشى.

بيىل اۆتوجول سالاسىنداعى باسقارۋ مەن مونيتورينگ ۇدەرىستەرىن تسيفر­لاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن e-Joldar بىرىڭعاي جۇيەسىن ىسكە قوسۋ جوسپار­لانىپ وتىر. اتالعان جۇيە ەتالوندىق دەرەكتەردى شوعىرلاندىرۋعا, جول تولقۇجاتتارى مەن جوندەۋارالىق مەر­زىمدەر بويىنشا اقپاراتتىڭ اشىق­­تىعى مەن قوعامدىق باقىلاۋدىڭ كەڭەيۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

ماقسات قالياقپاروۆتىڭ ايتۋىن­شا, الداعى كەزەڭ اۆتوجول سالاسى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, قولدانىستاعى جول جەلىسىن جوندەۋ مەن تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى ۇيلەستىرەتىن ماڭىزدى كەزەڭ بولادى. «كەلەسى جىلعا اۋقىمدى جۇمىس جوسپارلانعان, مەملەكەت باسشىسى قويعان بارلىق مىندەت مەرزىمىندە ءارى تولىق ورىندالاتىن بولادى», دەدى ول.

اۋەجاي مەن اۋە قاتىناسىنىڭ الەۋەتى ارتادى

بيىل ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا اۆياتسيالىق حابتاردى دامىتۋ مەن ترانزيتتىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ باعىتىنداعى جۇمىس جالعاسادى. بۇل تۋرالى ساۋالىمىزعا كولىك مينيسترلىگى ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى سالتانات تومپيەۆا جاۋاپ بەردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ جەتەك­شى اۆياتسيالىق توراپتارىندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار كەشەنى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. استانا مەن شىمكەنت اۋەجايلارىندا ەكىنشى ۇشۋ-قونۋ جولاقتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, الماتى اۋەجايىنىڭ ىشكى رەيستەر تەرمينالى جاڭعىرتىلادى. اقتاۋ اۋەجايىنىڭ پەررونىنا كۇردەلى جوندەۋ جاسالادى. بۇعان قوسا, وڭىرلىك نىساندار بويىنشا اتىراۋدا جاڭا تەرمينال سالىنىپ, پاۆلودار اۋەجايى رەكونسترۋكتسيالانادى. كاتونقاراعاي, زايسان مەن كەندىرلى كۋرورتتىق ايماق­تارىنداعى اەرودرومداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ارقالىق اۋەجايى قالپىنا كەلتىرىلەدى.

ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ اياسىندا اۋەجايلاردا JetA-1 اۆياوتىن ساقتاۋ مەن قۇيۋ جۇيەلەرى جاڭالانىپ, اۆياكومپانيالارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ سەنىمدىلىگى ارتادى. جىل سوڭىنا دەيىن وتاندىق تاسىمالداۋشىلار 9 جاڭا ۇشاق ساتىپ الىپ, اۋە پاركى 118 بورتقا دەيىن ۇلعايادى. بۇل تاسىمالدار وتكىزۋ قابىلەتىن كەڭەيتىپ, وڭىرلەردىڭ اۋە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. تۋريزم مەن وڭىرلىك قاتىناستاردى قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 23 باعىت سۋبسيديالاناتىن بولادى.

حالىقارالىق اۋە قاتىناسىن دامىتۋ بويىنشا دا جوسپار اۋقىمدى. توقتاتىلعان رەيستەردى قالپىنا كەلتىرۋ, قولدانىستاعى باعىتتار جيىلىگىن ارتتىرۋ مەن جاڭا باعىتتاردى اشۋ كوزدەل­گەن. باعىت جەلىسى ورتالىق ازيا, تمد, تاياۋ شىعىس, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە كەڭەيتىلەدى. ۆەنا, توكيو, ريم, ءابۋ-دابي, ءار-رياد, داممام, لارناكا, اممان, سيان, شانحاي, ءۇرىمجى, قاشعار, ۆارشاۆا مەن وزگە دە قالالارعا رەيستەر اشۋ قاراستىرىلعان.

سالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دايارلاۋ جۇيەسى رەفورمالانادى, اۆياتسيالىق وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسى پىسىقتالادى. سونىمەن بىرگە پاسپورتتىق باقىلاۋ, e-Freight جانە باسقا دا تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جالعاسادى.

«بيىل ICAO-مەن بىرلەسىپ ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ باس جوسپارى ازىرلەنىپ, سالانى 2050 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ ستراتەگياسى دايىندالادى. بۇل مىندەت­تەر كەشەنى ينفراقۇرىلىمدىق ءارى رەتتەۋ­شى ماسەلەلەردى شەشۋگە, سالانىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ناتيجەسىندە, اۆيا­تسيا­لىق تاسىمالداردىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى ارتىپ, ۇشۋ قاۋىپسىز­دىگى كۇشەيەدى, ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك جانە حالىق­ارالىق اۆياتسياداعى ءرولى نىعايادى»,  دەدى س.تومپيەۆا.

كولىك-لوگيستيكا سالاسى ەل ەكونومي­كاسىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن قا­لىپ­تاس­تىرىپ جاتىر. پرەزيدەنت بەل­گى­لە­گەن ستراتەگيالىق باعدار مەن ۇكىمەت جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان رەفور­ما بۇل سالانىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى. ەندىگى مىندەت – ترانزيتتىك الەۋەتتى تەك ساندىق كورسەتكىشپەن ەمەس, ساپالى ەكونوميكالىق ناتيجە ارقىلى ولشەۋ. بۇعان قوسا قولدا بار الەۋەتتى ءتيىمدى ىسكە اسىرىپ, ەلدى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى سەنىمدى ءارى تابىستى لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرۋ.