«جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ الپىسىنشى جىلدارداعى ءارحيۆىن اقتارىپ وتىرىپ بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا كەزىكتىم. ء«بىرىنشى داپتەر» دەپ ايدارلانعان سول نۇسقادا باستى كەيىپكەر ەركىن «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى بولىپ سۋرەتتەلىپتى.
بۇگىنگى كوزقاراسپەن قاراساق, ادام جانىن جاۋراتار ىزعارلى كەڭەستىك زاماندا ءار جازۋشىنىڭ ۇستەلىندە ەكى قالام قاتار جاتقانداي كورىنەدى. ءبىرى قالامگەر جۇرەگىن جارىپ شىققان شىندىققا جۇگىنەتىن باتىر قالام دا, ەكىنشىسى تسەنزۋرانىڭ كارىنەن يمەنىپ, ۋاقىتتىڭ اعىنىنا بەيىمدەلگىش قورقاۋ قالام. ەڭ ازاپتىسى سول, كەشەگى جازۋشىلاردىڭ دەنى ەكىنشىسىنە ءجيى قول سوزاتىن. ويتكەنى قورقاۋ قالام «قوعامعا زياندى يدەيا», «سوۆەت ادامىن دۇرىس كورسەتپەۋ», «پرولەتاريات مۇددەسىنە قارسى» دەگەن ايىپتاۋلاردى اينالىپ ءوتىپ, اشىلمايتىن ەسىكتەردى اشۋعا قابىلەتتى ەدى. بىراق وسى قالاممەن جاتپاي-تۇرماي كوپ جازىپ, مەيلىنشە مول قالاماقى الىپ, توم-توم كىتاپ شىعارعان مىڭداردىڭ ءبارى دە ۇمىتىلدى. ال اردىڭ ءسوزىن اقيقاتتىڭ ايبالتاسىمەن قاق جاراتىن ءبىرىنشى قالامدى قولىنان سۋسىتپاعان ساۋساقپەن سانارلىق قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارى حالىق تاعدىرىمەن ۇندەسىپ كەتىپتى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆ رومانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن وقىپ وتىرعاندا كوزىمىز وسىعان انىق جەتتى. كەڭەس تسەنزۋراسىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان تۇستا شىندىق جاعىندا بولىپ, قانشا قيدالاۋعا تۇسسە دە, جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتانعان اردا ازاماتتار ءھام ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى جازۋ شىنىندا ەرلىك ەمەس پە؟
رومانداعى تۇزەتىلگەن تۇستى وقىرمانمەن بىرگە وقيىقشى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان روماننىڭ قازىرگى نۇسقاسىندا: «…التىنشى وقىپ جۇرگەن كەزىم. اكەم جۋىردا قايتىس بولعان. قىستى كۇن. توپ بالا جارقاباقتا سىرعاناق تەۋىپ ءجۇرمىز. ءنۇسىپباي دەيتىن مەنەن ەكى-ءۇش كلاسس الدا وقيتىن, سوتقارلاۋ جۋان بىلەك ءبىر بالامەن جانجالداسىپ قالدىم. ەكەۋمىز بوقتاستىق. ءنۇسىپباي:
– اكەڭنىڭ اۋزىن… جەتىم, – دەدى.
جەتىم دەگەن ءسوزى ەتىمنەن ءوتىپ, سۇيەگىمە جەتتى. ەكەۋمىز جاتتا كەپ توبەلەستىك. ءنۇسىپباي مەنەن ءالدى, كۇشىم كەلمەيدى. تاياقتى كوبىرەك جەپ قالدىم. ءوشىم كەتىپ بارا جاتىر. جەتىم دەپ قورلاعانى تاعى بار. سازارىپ ۇيگە كەلدىم. ءنۇسىپبايدان قالاي دا ءوش الۋىم كەرەك. قالاي الام؟ ەت كەسەتىن ءمۇيىز ساپ قارا پىشاعىمىز بار. الگىنى جەڭىمنىڭ ىشىنە تىعىپ الدىم دا, سىرعاناقتىڭ باسىنا قايتا باردىم. ءۇن-ءتۇنسىز كەپ, ءنۇسىپبايدىڭ بەتىنەن پىشاقپەن كولدەنەڭدەي تارتىپ جىبەردىم. ءنۇسىپباي باج ەتىپ, بەتىن باسىپ, تۇرىپ قالدى. قارا قان قولىنىڭ سىرتىن جاۋىپ كەتتى» دەلىنەدى.
ال تۇپنۇسقادا باستى كەيىپكەر نۇسىپبايمەن بەلدەۋگە تالاسىپ قالادى:
ء«نۇسىپباي: – حالىق جاۋىنىڭ بالاسى, كەت! جولاما ءبىزدىڭ ۇيگە دەپ! – مەنى ۇرىپ, قۋىپ جىبەردى. مەن كەتە باردىم. ۇرعانى ەشتەڭە ەمەس, «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن ءسوزى ەتىمنەن ءوتىپ, سۇيەگىمە ءبىر-اق جەتتى. توبەلەسەيىن دەسەم, ءالىم كەلمەيدى. ۇيگە كەلدىم دە, ەت كەسەتىن ءمۇيىز ساپ قارا پىشاقتى الىپ, نۇسىپبايعا قايتا باردىم. پىشاق ۇستاعان قولىم ارتىمدا جاسىرۋلى. ءنۇسىپباي مەنى كورىپ:
– نەگە كەلدىڭ؟ مەن ساعان بۇل اراعا جولاما دەپ ايتپادىم با؟ – دەپ قوقيلانىپ قارسى ءجۇردى. مەن ۇندەمەي جاقىنداپ كەلدىم دە, پىشاقپەن ءنۇسىپبايدىڭ بەتىنەن كولدەنەڭدەي تارتىپ كەپ جىبەردىم. ءنۇسىپبايىم باج ەتىپ, بەتىن باسىپ وتىردى دا قالدى. قارا قان قولىنىڭ سىرتىن جاۋىپ كەتتى».
«جەتىم» دەگەن ءسوز, ارينە, كىمگە بولماسىن اۋىر تيەدى. بىراق شىندىعىندا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ كەيىپكەرى ەركىندى جەتىم دەگەن ءسوز جاسىتپاعان. ونىڭ جۇرەگىنە تىكەن بولىپ قادالعان – «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن ءجابىر. جەتىمدىك – قۇدايدىڭ جازعانى. ال «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى بولۋ – ساياسات. سول ساياساتتىڭ جەلى قارسىدان سوققاندا اكەسى جازىقسىز جاپا كورىپ, ايداۋعا كەتكەن, سول ءۇشىن كىم كورىنگەنگە كوزتۇرتكى بولىپ قورلانعان كەيىپكەردىڭ پىشاق الىپ تۇرا جۇگىرۋدەن باسقا قولىنان نە كەلەدى؟ ال وسى ءبىر باس كوتەرەر ازاماتتارىمىزدىڭ باسىنان وتكەن تاۋقىمەتتى تاعدىردى بەردىبەكتەي كورە بىلگەن, بەردىبەكتەي جازا بىلگەن كىم بار؟
ارينە, ءبىز قولعا تۇسىرگەن العاشقى نۇسقا مەن قازىرگى رومانداعى ايىرماشىلىق وسى ءبىر عانا ەپيزودپەن شەكتەلمەيدى. «اكەم قامالعاننان سوڭ ءبىر ايدان كەيىن كيىم-كەشەگىن ارقالاپ اعايىم سۇمىرەيىپ ۇيگە كەلىپ تۇر. سويتسە, ونى حالىق جاۋىنىڭ بالاسى دەپ ءارى وقۋدان, ءارى كومسومولدان شىعارىپ جىبەرىپتى», «اكەم ۇستالاردان ءۇش-ءتورت اي بۇرىن, 1937 جىلدىڭ كۇزىندە, ءبىزدىڭ تۇيىقتان بوكەي, مامبەت دەگەن ادامدار حالىق جاۋى بولىپ ۇستالدى. بوكەي – ۇستا, ال مامبەت ەتى ءتىرى بەلسەندى ادام. ءارتۇرلى قىزمەت اتقارىپ جۇرەتىن. ەل سولاردى دا: ء«نۇرالى ۇستاتىپتى. ءنۇرالى تىڭشى ەكەن», دەگەن سوزدەر ايتىپ ءجۇردى.
ءۇشىنشى سەبەپ: اكەمىز قامالعان سوڭ, ءنۇرالى بىزگە ءتىپتى قىرىن قاراپ الدى. حالىق جاۋىنىڭ بالاسى, حالىق جاۋىنىڭ قاتىنى دەپ توبەمىزگە تالاي رەت قامشى ويناتقان كەزدەرى بولدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى تەگىن بە؟» دەگەن سىندى شىعارمانىڭ قىسقارعان جەرلەرىن شاعىن ماقالادا تۇگەل ايتىپ شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس. دەسە دە, جوعارىدا ءسوز ەتكەن اقيقات قالامىن قولىنا ۇستاعان قالامگەرلەردىڭ جوعىن تۇگەندەۋ بىزگە پارىز ىسپەتتى. دەمەك, كەشەگى سوزگە سالىنعان شىنجىر كىسەن تسەنزۋرانىڭ نۇسقاۋىمەن وشىرىلگەن ءار جولدى قايتادان وقىرمان كادەسىنە جاراتۋعا كەشەۋىلدەۋگە حاقىمىز جوق.