ءار جاڭا جىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق سۇحباتىمەن باستالادى. وندا وتكەن جىلدىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى قورىتىندىلانىپ, بولاشاق باعىت-باعدارىمىز ايقىندالادى. قالىپتاسقان بۇل تاجىريبە كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە نىق ورنىعىپ, قوعامدىق ديالوگ پەن مەملەكەتتىك ماقسات قويۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جۇرتشىلىقتى تولعاندىرىپ جۇرگەن ەڭ وزەكتى سۇراقتارعا وزىنە ءتان پاراساتپەن ءارى بايىپتى مانەرمەن بوياماسىز, بۇكپەسىز جاۋاپ بەردى. بۇل ونىڭ حالىقپەن تىكەلەي ديالوگكە اشىقتىعىن, دايىن ەكەنىن تاعى دا كورسەتەدى.
وتكەن جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى رەتىندە پرەزيدەنت ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. جان باسىنا شاققاندا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ۇزاق جىلدان بەرى العاش رەت 15 مىڭ دوللاردان استى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن باستاپقى سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجاۋىنشا, اتالعان كورسەتكىش 2028 جىلعا قاراي 16,8 مىڭ دوللارعا دەيىن وسەتىنىن ايتقان ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنىڭ قولدان كەلەتىن شارۋا جانە جەتە ويلاستىرىلعان, جۇيەلى ساياساتتىڭ تىكەلەي جەمىسى ەكەنىن انىق كورىپ وتىرمىز. پرەزيدەنتتىڭ الدىڭعى سۇحباتتارىندا كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلە مەن باستاما تەك ءسوز جۇزىندە قالماي, دايەكتى تۇردە ىسكە اسىپ, ەل بولاشاعىنا ءبىرتۇتاس نەگىز بولىپ قالانىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون.
جاقسى ناتيجەلەرمەن جانە زور جەتىستىكتەرمەن قاتار پرەزيدەنت حالىق اراسىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ وتىرعان ەڭ تۇيتكىلدى تاقىرىپتارعا دا توقتالىپ ءوتتى. اسىرەسە جۋىردا قابىلدانعان سالىق كودەكسى قوعام مەن ىسكەرلىك توپتاردىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى. بۇل بىلتىر ەڭ كوپ پىكىرتالاس تۋدىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ەمەس. وسى قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا شىن مانىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. ماجىلىستەگى جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ سانى 300 ادامعا دەيىن جەتتى. 5 مىڭنان اسا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. تالقىلاۋلار ورتالىقتاعى جانە وڭىرلەردەگى ءتۇرلى ديالوگ الاڭدارىندا ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرى مەن شەگى توڭىرەگىندە كوپ پىكىر ايتىلدى. جوعارعى شەكتى 4 ساتىعا تومەندەتىپ, بۇل وزەكتى ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قويدى.
پرەزيدەنت سالىق رەفورماسىنىڭ يدەولوگياسىن ءتۇسىندىرىپ, ەندىگى جەردە باستى باسىمدىق سەرىكتەستىككە بەرىلەتىنىن ايتتى. نەگىزگى ماسەلە – مەملەكەتتىڭ دە, ازاماتتاردىڭ دا, بيزنەستىڭ دە ءوز مىندەتتەمەلەرىن ادال جانە سانالى تۇردە ورىنداۋى. وسى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى فورمۋلا ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەگىزىن قالاپ, قوعامدىق سانانى بىرتىندەپ وزگەرتەدى.
پرەزيدەنت تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ كوڭىل كونشىتپەيتىن جاعدايى, تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى سىندى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بويىنشا دا مەملەكەت مۇددەسى تۇرعىسىنان تۇشىمدى جاۋاپ بەردى. كوپ جىل بويى ارزان جانارماي, ەلەكتر قۋاتى مەن تومەن تاريفتەردەن تۇسكەن پايدا جەكەلەگەن وليگوپوليا مەن جوسىقسىز دەلدالداردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ كەلدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل جايت ەكونوميكانى تۇرالاتىپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىن كەشەۋىلدەتتى. بۇگىندە سول ساياساتتىڭ سالدارى ەرەكشە سەزىلىپ وتىر. پرەزيدەنت ونداي تەرىس تاجىريبەنى توقتاتىپ, بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
مەملەكەت تاراپىنان, سونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە دە جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزىلىپ جاتىر. نەگىزگى ۇستانىم – اشىقتىق جانە ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگى. ەندى قاراجات جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى مەن كوممۋنالدىق جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالادى. ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ءتاسىلى دە تيىمدىلىگىن كورسەتۋدە. العاشىندا حالىققا توسىنداۋ كورىنگەن تاريفتەردى ءوسىرۋ شارالارى دا ءوز ناتيجەلىلىگىن, بەلگىلەنگەن باعىتتىڭ دۇرىستىعىن كورسەتە باستادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما ماجىلىسكە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىن تىڭداۋ قۇقىعىن بەردى. باستاپقى ەسەپتىڭ تاقىرىبى ءدال وسى جىلۋمەن قامتۋ سالاسىنىڭ ءاۋديتى بولدى. بۇگىندە وسى شارالاردىڭ ءبارى ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. 2025 جىل تۇراقتىلىق جىلى بولىپ, ايتارلىقتاي كوممۋنالدىق اقاۋلارسىز ءوتتى. بۇل – جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ اۋىلدى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا ونىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىندا ايتىلعان باستامالار تىڭ سەرپىن بەردى. پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن بىردەن قول قويىلعان جارلىقتىڭ ءبىرى «اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2027 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. ەكى جىل قاتارىنان ديقاندارىمىز رەكوردتىق ءونىم الۋى – وسىنداي جۇيەلى قولداۋدىڭ تىكەلەي ناتيجەسى. بۇگىندە 70 ەلگە ەكسپورتتالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى سوماسى 5 ملرد دوللاردان اسادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندىلىعى نەگىزسىز الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردىڭ تىم كوبەيۋى ماسەلەسىنەن دە كورىندى. بۇل تاقىرىپ ونىڭ جولداۋىندا دا قوزعالعان ەدى. وسى تۇستا پرەزيدەنتتىڭ تۇپكى ويىنىڭ استارىنا ۇڭىلگەن ءجون. ول قازاقستاندىقتاردى ەڭبەكقور ۇلت رەتىندە كورگىسى كەلەتىنىن بىرنەشە رەت ايتقان بولاتىن. الايدا وتكەن جىلدار تاجىريبەسى, كەرىسىنشە, قوعامداعى ماسىلدىقتىڭ كۇشەيۋىنە تۇرتكى بولدى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە جۇزدەن اسا ءتۇرلى جەڭىلدىك ەنگىزىلدى. ونى ميلليونداعان ازامات پايدالانۋدا. بۇل ەلدىڭ دامۋىن تەجەيتىن, مەملەكەتتىڭ قىرۋار رەسۋرسىن باسقا جاققا بۇرىپ اكەتەتىن اۋىرتپالىققا اينالدى. كەيبىر وتباسىلار ازدى مالدانىپ, الەۋمەتتىك تولەمدەرمەن عانا كۇن كورۋگە كوشكەن تۇتاس ءبىر تۇتىنۋشىلىق مادەنيەت قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارى وسى بۇرمالانعان تۇسىنىكتى وزگەرتۋگە جانە ازاماتتاردى تاباندى ەڭبەك ەتىپ, لايىقتى جالاقى الۋعا ىنتالاندىرادى.
وتكەن جىلدىڭ جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى دەپ جاريالانىپ, بارلىق دەڭگەيدە ەڭبەك ادامىنا, ەڭبەك ديناستيالارىنا قۇرمەت كورسەتىلۋى بەكەر ەمەس. ولار ءوز زامانىنىڭ ەرەن ەرلەرىنە اينالدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ «تازا قازاقستان» يدەياسىن الايىق. ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل باستاما جاستاردىڭ ارقاسىندا جاي عانا ەكواتسيا ەمەس, ساناعا سەرپىلىس بەرگەن ءومىر سالتىنا اينالدى. بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزىن-ءوزى تولىققاندى تانىتۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالۋدا, ولارعا كەز كەلگەن مۇمكىندىكتەر اشىق جانە ولار – ءوز بولاشاعىنىڭ يەلەرى. ءبىزدىڭ جاستار قيىندىقتان قاشپايدى. وعان سۋ تاسقىنى, الاپات ءورتتىڭ كەزىندە كوز جەتكىزدىك. پرەزيدەنت پەن جاستار الدىڭعى شەپتە ءجۇردى. «Amanat» پارتياسىنىڭ جاستار قاناتى دا وسى ىستەردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلدى. بۇل رەتتە جاھاندىق تسيفرلىق ترانسفورماتسيا داۋىرىندە جاستاردى نازاردان تىس قالدىرماي, ولارعا جول كورسەتىپ, دۇرىس تاربيە بەرىپ, جىگەرلەندىرۋ – ماڭىزدى مىندەت. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ – جاستاردىڭ العا قاراي نىق قادام باسىپ, دامۋىنا جاسالعان جاڭا مۇمكىندىكتەر.
پرەزيدەنت جاھاندىق ۇردىستەردى جاقسى ءتۇسىنىپ, قاجەتتى باعىت-باعداردى دەر كەزىندە ايقىنداپ بەرىپ وتىر. ال بۇل الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن باتىل باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭدى, تسيفرلىق كودەكستى قابىلدادىق. وسى سالاعا قاجەتتى كادر دايارلاپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ينفراقۇرىلىمىن دامىتىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار يندۋسترياسى كوشباسشىلارىنىڭ كەلۋىنە جاعداي جاساپ جاتىرمىز. «Oxford Insights» بريتاندىق كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ ەلدەردىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە دايارلىق رەيتينگىسى بويىنشا, قازاقستان 188 مەملەكەت اراسىندا 76-ورىندا تۇر. بۇل – ءبىزدىڭ قازىرگى ۇستانىمىمىز بەن الەۋەتىمىزدىڭ كورىنىسى. مەملەكەتتىك دەرەكقورلار, «Smart Data Ukimet» تسيفرلىق پلاتفورماسى, جاڭا سۋپەركومپيۋتەردىڭ ىسكە قوسىلۋى جانە دامىعان ينفراقۇرىلىم ەلىمىزدىڭ مىقتى تۇسى رەتىندە اتالدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى «وزىق» ەل قاتارىنان ءوڭىردىڭ تسيفرلىق كوشباسشىسىنا اينالۋ كەزەڭىندە تۇرعانىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «Digital Qazaqstan» بىرىڭعاي تۇجىرىمدامالىق قۇجاتى ازىرلەنىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ دەربەس مىندەت رەتىندە ەمەس, تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىنىڭ اجىراماس بولىگى, ازاماتتارىمىزدىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ قۇرالى رەتىندە قارالاتىنىن اتاپ وتكەن ابزال.
پرەزيدەنتتىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى قىزمەتى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بارشامىز الماعايىپ وزگەرىستەردىڭ كۋاسىمىز. مۇنداي جاعدايدا بارلىق ەلمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ساقتاي ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن تۇراقتى بايلانىسى, ءوزارا ساپارلارى, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن نىعايتۋعا جانە ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋعا باعىتتالعان.
ءبىز پرەزيدەنتتىڭ شەتەلدىك كوشباسشىلارمەن بەيرەسمي قارىم-قاتىناسىن ۇنەمى كورىپ ءجۇرمىز. حالىقارالىق كۇن تارتىبىنە تەرەڭ ءۇڭىلۋى, ديپلوماتيالىق پروتوكولدى ءبىلۋى, اڭگىمەنى ەكىنشى تاراپ تىلىندە جۇرگىزە الۋى باسقا مەملەكەتتەر تاراپىنان قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن سەنىم تۋعىزادى. ءدال وسىنداي «گالستۋكسىز» جۇزدەسۋلەر ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىنە كەپىل بولىپ وتىر.
حالىقارالىق بەلسەندىلىكپەن بىرگە مەملەكەتىمىز جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل سۇحباتتىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى سونى مەڭزەيدى. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان پارلامەنتتىك رەفورما قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان باستى تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭىنە دايىندىق جۇمىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. الدىمىزدا رەفەرەندۋم, اتا زاڭعا كەشەندى تۇزەتۋلەردىڭ تۇتاس جيىنتىعىن ەنگىزۋ ءىسى كۇتىپ تۇر. جاڭا پارلامەنت تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا جاساقتالاتىنى بەلگىلى. قازىرگى ءماجىلىس – ەل تاريحىنداعى ەڭ كوپپارتيالى پارلامەنت. بۇگىندى بىزدە قوعامنىڭ ءارتۇرلى جىگىن قامتيتىن التى پارتيا جۇمىس ىستەيدى. وسى جىلدارى فراكتسياارالىق ديالوگ مادەنيەتى قالىپتاستى. ول ەل دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا سەپتەسەدى. ءبىزدىڭ جيعان تاجىريبەمىز بولاشاق ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە جاقسى نەگىز بولادى دەپ سەنەمىن.
سۇحباتتى وقىپ شىققاندا پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن حالىق تۇرمىسىن جاقسارتاتىن ءبىرتۇتاس ساياساتتى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىنا تاعى دا كوز جەتكىزەمىز. مەملەكەت باسشىسى العان باعىتتان تايماي, تۇتاس حالىق ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر ەلىن قۇرۋ جولىندا مەجەلى ماقساتقا قاراي بەتتەپ كەلەدى. جالپى, پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جىلدى حالىقپەن ەمەن-جارقىن سۇحباتتان باستاۋى ازاماتتاردىڭ ەل تاعدىرىنان وزدەرىنىڭ تىسقارى ەمەستىگىن سەزىنۋىنە, تاريحي ۇدەرىستەردىڭ تەرەڭدىگىن ۇعىنۋىنا, قابىلدانعان ماڭىزدى شەشىمدەردى ەل باسشىسىمەن بىرگە بايىپتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسىنداي اشىق اڭگىمەسى ونىڭ ادالدىعى مەن پاراساتىن, كاسىبيلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايدى.
ەرلان قوشانوۆ,
ءماجىلىس توراعاسى