پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى – شىن مانىندە كەمەل دەموكراتيانىڭ تىرەگى, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. «زاڭ مەن تارتىپكە» باعىنباساق, قۇقىق نورمالارىنا قۇرمەتپەن قاراماساق, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ, ونى وركەندەگەن مەملەكەت ەتە المايمىز», دەگەن ەدى. بۇل رەتتە, اسىرەسە حالىققا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك زور. الايدا ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارىندە بىردەي زاڭ ۇستەمدىگى ورناپ, تەمىردەي ءتارتىپ جولعا قويىلدى دەۋگە ءالى ەرتە.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ەكى تەلەۆيزيالىق جانە بايلانىس مۇناراسىن جاڭا جىل قارساڭىندا جارىقديودتى شامدارمەن بەزەندىرۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 229,5 ملن تەڭگە بولىنگەنى تۋرالى جەرگىلىكتى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك جەلىدە حابارلاپ, دابىل قاققانى جادىمىزدا. اقىرى قالالىق اكىمدىك پەن استانالىق جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ اراسىندا جاسالعان ءبىر كوزدەن تىكەلەي ساتىپ الۋ شارتى بۇزىلىپ, ۇنەمدەلگەن قارجى وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىندە جىلى ايالدامالار ورناتۋعا جۇمسالىپتى. بىراق «اسەمدىككە قۇشتار» شەنەۋنىكتەردىڭ جاۋاپقا تارتىلعانى تۋرالى ەش حابار ەستىگەن جوقپىز. سوندىقتان كوكەيىمىزدە «بۇل قالاي ءوزى؟» دەگەن ساۋال تۋىنداعان ەدى. «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەمەكشى, بيىلعى قازان ايىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا (جاپ) جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك اۋديت سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ (سقو) بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگانى بىلىقشىلىققا بەلشەدەن باتقانىن اشكەرەلەدى.
جاپ اۋديتورلارى كەيىنگى 5 جىل ىشىندە سقو-دا نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ورىندالىپ, جالپى وڭىرلىك ءونىم ء(جوو) 2020 جىلدان بەرى 69 پايىزعا ارتقانىنا قاراماستان, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى ازايىپ, تەرىس كوشى-قون سالدوسى قالىپتاسقانىنا قايران قالىپتى. شىنتۋايتىندا, بۇل – كۇمان تۋعىزاتىن كەرەعار جاعداي. مۇندايدا «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەيدى قازەكەم. ناقتى ايتساق, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 2020 جىلى 548 755 ادام بولسا, بىلتىر 522 167 ادامعا دەيىن ازايعان. جەرگىلىكتى بيلىك كىناراتتى دەموگرافيالىق جاعدايدى جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن ەرىكتى قونىس اۋدارۋ كوشىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا تۇزەتۋگە دە ونشا ىنتا سالماي وتىر. 2024 جىلعا ارنالعان قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋ كۆوتاسى 362 ادامعا كەم ورىندالعانى – سونىڭ ايعاعى.
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى – جالاقى مولشەرىنە كەلسەك, سقو بۇل جونىنەن ۇياتتى بولىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 19-ورىندى مىسە تۇتىپتى. بىلتىر ەلىمىزدەگى ورتاشا جالاقى 405 416 تەڭگەگە جەتكەندە, سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ايلىق تابىسى نەبارى 293 160 تەڭگەدەن اينالعان. قىزىلجار وڭىرىندە ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتىق كۇيدەگى مەكتەپتەر ماسەلەسى دە تولىق شەشىمىن تاپپاي تۇر. 17 مەكتەپتە سپورت زالى جوق, 24 مەكتەپ ءپان كابينەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. مەديتسينالىق مەكەمەلەر عيماراتتارىنىڭ شامامەن 74 پايىزى توزعان. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى كوبەيگەنىمەن, ءجوو-دەگى ۇلەسى تومەندەپ كەتكەن. كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردىڭ كىرىسى 100 ملرد تەڭگەگە ازايعان.
وسىعان وراي, جاپ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ: ء«وڭىردىڭ ساۋدا سالاسى بويىنشا سالىق از تولەنىپ, سالدارىنان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە باسقا دا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگى ازايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى كولەڭكەلى سەكتور ارتقان بولۋى مۇمكىن», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
وبلىستىڭ ەكونوميكا جانە قارجى باسقارمالارى وكىلەتتىكتەرىنىڭ كەلىسىلمەۋى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جوسپارلاۋ مەن قارجىلاندىرۋ اراسىنداعى الشاقتىققا اكەلىپ سوققان. سالدارىنان جالپى سوماسى 56 ملرد تەڭگەنىڭ 11 جوباسى بيۋدجەت زاڭناماسىنىڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەي جوسپارلانعان. ءوڭىر ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار «Qyzyljar» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى نازاردان تىس قالعان. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى سالدارىنان ونداعى كەيبىر وبەكتىلەر ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرىلمەگەن. سوعان قاراماستان, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن باسىمدىعى تومەن جوبالارعا قوماقتى قاراجات بولىنگەن. مىسالى, اكىمشىلىك عيماراتتاردى رەكونسترۋكتسيالاۋعا 7,3 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. ال وبلىستاعى 38 تىرەك اۋىل ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى
اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. 10 ملرد تەڭگەگە سالىنعان 79 وبەكتىنىڭ 22-ءسى وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانۋشى ۇيىمدارعا تاپسىرىلماعان.
«سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ جونىندەگى جۇمىسى ءتيىستى ناتيجە بەرمەي, 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق شىعىن اكەلگەن. وسى كورپوراتسيا 610 ملن تەڭگەنىڭ بەيىندى ەمەس اكتيۆتەرىن ءالى كۇنگە وزىندە ۇستاپ, تەككە شىعىندانىپ وتىر. بۇعان قوسا بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزۋدە 24 ملرد تەڭگەدەن اسا سومانىڭ زاڭ بۇزۋشىلىعىنا جول بەرىلگەن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا دا زاڭناما اياقاستى ەتىلىپ, كونكۋرس راسىمدەرى وتكىزىلمەستەن, ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ ارقىلى جالپى سوماسى 5,5 ملرد تەڭگەنىڭ شارتتارى جاسالعان. سونداي-اق جۇمىس كولەمىن قوسالقى مەردىگەرلەرگە بەرۋ جونىندەگى شەكتەۋلەر دە ساقتالماعان.
ءوڭىردى قاعاز جۇزىندە «وركەندەتىپ» جاتقان شەنەۋنىكتەر وزدەرىن جارىلقاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن بولىپ شىقتى. ماسەلەن, پەتروپاۆل قالاسى اكىمىنىڭ اپپاراتى 2023 جىلى ناقتى ۇنەمدەلگەن سوما 55 ملن تەڭگە بولعانىنا قاراماستان, سىيلىقاقىعا 260,5 ملن تەڭگە جۇمساپ, زاڭدى بەلدەن باسقان. مۇنداي اسىرا سىلتەۋگە وبلىس ورتالىعى اكىمدىگىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, مادەنيەت بولىمدەرى دە جول بەرگەن.
جالپى, مەملەكەتتىك اۋديت قورىتىندىسى بويىنشا 28,3 ملرد تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارى, 112,4 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالعانى انىقتالدى. اشكەرەلەنگەن 111 فاكت اكىمشىلىك ءىس قوزعاۋ ءۇشىن وبلىس پەن اۋدانداردىڭ اكىمدەرىنە جىبەرىلدى, ال جەمقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعان كەيبىر ماتەريالداردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرۋ ۇيعارىلدى. ناتيجەسىندە, ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى, پەتروپاۆل جانە سەرگەەۆكا قالالارى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, وبلىستىڭ قۇرىلىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارمالارى باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى, پەتروپاۆل قالاسى اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, تايىنشا اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ساۋلەت, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى, ايىرتاۋ جانە ءۋاليحانوۆ اۋداندارى اكىمدىكتەرىنىڭ ساۋلەت, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمدەرىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىلەرى, اقجار اۋدانى اكىمدىگىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى, اۆتوموبيل جولدارى جانە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءارتۇرلى تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلىپتى. وسى ورايدا ءبىر تاڭعالعانىمىز – جازا ارقالاعان شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىندا وبلىس اكىمىنىڭ بىردە-ءبىر ورىنباسارىنىڭ جوقتىعى. ولار وزدەرى جەتەكشىلىك جاسايتىن سالالارداعى كەمشىلىكتەردى كورمەي, اي قاراپ جۇرگەن بە؟ الدە, ءوڭىر باسشىسى وزگەشە ويلاي ما ەكەن؟..