عارىشتى انىمەن تەربەگەن

بايقوڭىردى بيلەپ-توستەگەن­دەر جەر­گى­لىكتى حالىقتى عا­رىش ايلاعىنا اياق اتتاپ باس­تىرمايتىن. 1989 جىلى ەرەكشە ءبىر وقيعا بول­دى. وسى جىلى بايقوڭىردان شالعاي ايماقتا جاتقان سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تە­لە­ۆي­دەنيەسى مەن حالىقارالىق «مير» عارىشتىق ستانساسى ارا­سىنا تەلەكوپىر ورناتىلدى. بار­لىق وتانداستاردى عارىش ايلاعىنا جولاتپايتىن شەنەۋنىكتەر مۇنداي ىسكە قالاي بارعان دەپ تاڭعالاسىز.

وعان مۇمكىنشىلىك تۋدىر­عان سول كەزدەگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەلەارنا باس­شىسى ۆيكتور ۆيحلياەۆ ەدى. ول – عارىش تاقىرىبىنا بىر­نەشە ەڭبەك جازعان, سونىڭ ىشىندە سولتۇستىكتەن شىققان عارىشكەرلەر ۆلاديمير شاتالوۆ جانە الەكساندر ۆيكتورەنكو تۋرالى كىتاپ شىعارعان قالامگەر. ونى مۇنداي ەرلىككە بارۋعا كومەكتەسكەن ەكى عارىشكەرمەن دوستىعى ەكەنى داۋسىز. بۇل ۋاقىتتا ۆلاديمير شاتالوۆ «جۇلدىزدار قالاشىعىندا» عارىش­كەرلەردى دايارلاۋ ورتا­لىعىنىڭ باستىعى ەدى. ال الەكساندر ۆيكتورەنكو سول ساتتە عارىشكەرلەردىڭ 4-توبىنىڭ كومانديرى رەتىندە عارىشتا بولعان. ۆيكتور ۆيحلياەۆ وسى ەكى ازاماتقا ارقا سۇيەۋ ارقىلى بايقوڭىرداعى شەنەۋنىكتەردى كوندىرىپ, قىزىلجار قالاسىنا تەلەكوپىر ورناتقان كورىنەدى.

وسى تەلەكوپىردەگى ەڭ باس­تى سەنساتسيالىق وقيعا – سول جىلداردا وبلىستىق فيلار­مونيانىڭ ءانشىسى اتاقتى عاريفوللا قۇرمانعا­ليەۆ­تىڭ شاكىرتى كاميلا الىباەۆا­نىڭ عارىشكەرلەرگە دومبىرامەن قازاقشا ءان جولداۋى ەدى. بارلىق تەلەكوپىردىڭ ونە-بويىندا تەك ورىسشا سوي­لەيتىندەر: ەڭبەك وزاتتارى, اتاقتى ادامدار, شەنەۋنىكتەر سويلەپ بولعان سوڭ حاباردىڭ ستسەناريىن جاساعان ۆ.ۆيحلياەۆ قازاقشا ءبىر ءۇن شىعارماساق ۇيات دەپ ويلاسا كەرەك, قورىتىندى ساتتە قازاق ءانىن شىرقاتۋعا شەشىم قابىلداعان. سول تەلەكوپىردى كورگەن, قاتىسقان ادامداردىڭ قايسىسىمەن سويلەس­سەڭ دە ەستەرىندە عارىشقا جەتكەن ءان عانا قالىپتى. «اح, كاميلا توگدا كاك پەلا!..» دەگەن ءسوزدى ايتپايتىن ادام جوق.

ءسويتىپ, قازاق ءانى تۇڭعىش رەت عارىش الەمىن باۋرادى. ك.الىباەۆانىڭ اشىق ءۇندى تەنور داۋسىمەن كۇمىس كومەيدەن توگىلگەن ءان قازىرگى تىلمەن ايت­­­قان­دا, عا­رىشتى جارعان ەكەن. «مەن تەلەكوپىردە باكىر تاجىباەۆتىڭ «تۋعان جەر» دەگەن ءانىن شىرقادىم. تەلە­جۇرگىزۋشى كاميلا مۇقاشەۆا عارىشكەرلەرگە مەنى ورىسشا تانىستىرىپ, الەكساندر ۆيكتورەنكوعا: «تۋعان جەردىڭ ءۇنىن ساعىنعان شىعارسىز, سىزگە قازىر ءانشىمىز كاميلا الىباەۆا ءان ايتىپ بەرەدى. بۇل اندە قازاق دالاسىنىڭ كوزگە ىستىق كورىنىسى, ادامنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتى تۋرالى ايتىلادى», دەدى.

تەلەكوپىرگە دايىندىق بارىسىندا ءبىز قانداي ءان ايتساق ەكەن دەپ ءبىرشاما تالقىلاعانبىز. تۋعان جەر تۋرا­لى ءان ءار ادامعا ىستىق قوي, مىنا ءان قازاققا تۋعان جەردى ساعىندىرعاندا ورىسقا دا سولاي اسەر ەتۋگە ءتيىس دەپ, وسى ءاندى تاڭدادىق. ۇستىمە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيىپ, قولىما ۇكىلى دومبىرا ۇستاعان مەنى ءبارى قول سوعىپ قارسى الدى. «الىس كەتسەم, مەن سەنi اڭساپ جۇرەم! ساعىنىشتان وزiڭە ءان ساپ جۇرەم, تۋعان جەر! اۋىلىمنىڭ ءتۇتiنi قىمبات ماعان, قىمبات ماعان بەلدەرi كۇن قاقتاعان, تۋعان جەر!» دەپ ءبىر كەتتىم. قارايمىن, تىڭداۋشىلارىم سىلتىدەي تىنىپ, تىڭداپ قالىپتى. ءبىزدىڭ ستۋدياداعىلار دا قىبىر-جىبىردان تيىلىپ, شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەردەي. دەمەك, ءان تىڭداۋشىلاردىڭ جۇرەگىنە جەتكەن ەكەن دەپ كەلەسى شۋماقتاردى ايتقاندا ءتىپتى ارقالانىپ كەتتىم. داۋسىم دا بارىنشا اشىلا ءتۇستى. «كوزدi تارتىپ جاينايدى-اۋ دالاڭ گۇلدەن, قاسيەتiڭدi قاشان دا بالاڭ بiلگەن, تۋعان جەر! بۇل ومiردە, شiركiن-اي, نە جەتەدi, قۇشاعىڭدا اكەم مەن انام جۇرگەن, تۋعان جەر! تۋعان جەر, ءوزiڭ دەگەندە, جۇرەمiن ءار كەز ەلەڭدەپ. بiر سەزiم بيلەپ الادى-اۋ! جۇرەگiم ءدۇرسiل قاعادى-اۋ!» دەپ قايىرعاندا ءوزىم دە عارىشقا سامعاعانداي اسەرلەندىم...

ءان اياقتالعاندا سىلتىدەي تىن­عان جەر مەن عارىش اراسى تۇتاسىپ, قاتتى قول سوعىلدى», دەپ ەسكە الادى ءانشى. الدىندا ء«بىز قازاقستاننان ءوتىپ كەتەمىز, تەزىرەك سويلەسەيىك» دەپ تىپىرشىپ وتىرعان ا.ۆيكتورەنكونىڭ دا اۋزى اشىلىپ, اڭىرىپ قالادى. ءان اياقتالعاندا عانا ول ەسىن جيىپ, «تۋعان جەردىڭ تىنىسىن سەزىندىم, سىزگە كوپ راحمەت» دەپ انشىگە العىس ايتىپتى. ول ءبىزدىڭ شال اقىن اۋدانىنداعى قازاق تۇرعىندارى كوپ تۇراتىن سۋحورابوۆكا دەگەن اۋىلدا تۋعان. سوندىقتان قازاق اندەرى قۇلاعىنا جاستايىنان سىڭگەن...

«ونەردە شەكارا جوق» دەگەندى كوپ ايتساق تا, ءبىز ونىڭ تەرەڭ مانىنە بويلاي بەرمەيمىز. شەتەلدىك كەرەمەت انشىلەردىڭ ءسوزىن تۇسىنبەسەك تە انىنە ەلتىپ, قازاقشا ءان ايتساڭ ءبارىبىر تۇسىنبەيدى دەپ كوبىنە ورىسشا سالاتىن انشىلەر دە بار. ال ناعىز ونەر, ءان تورەسى قاي تىلدە ايتىلعاندا دا جۇرەكتەرگە قالتقىسىز جەتەدى. ونى قازىر بۇكىل الەمدى قازاق انىنە تابىن­­دىرىپ جۇرگەن ديماش قۇدايبەرگەن دالەلدەپ ءجۇر. سول سياقتى كاميلا الىباەۆا دا ءبىر كەزدە قازاق ءانىن عارىشقا سامعاتىپ, بۇكىل الەمدى, سونىڭ ىشىندە قۇلاعى دەلديىپ وتىراتىن ناسا-نى دا تاڭعالدىرعان.

پەتروپاۆل