سارمات ايەلدىڭ جۇمباق قوبديشاسى

ۇلى دالامىزدا قازىناسىن ءالى قوينىنا جاسىرىپ جاتقان توبەلەر وتە كوپ. عالىمدار ولاردى بارىنشا جۇيەلى زەرتتەپ, قازاق جەرىنىڭ كونە تاريحىن تۇگەندەپ كەلەدى.

– 2021 جىلى دالالىق بارلاۋ جۇمىسى كەزىندە ۇرىساي-2 وبالار كەشەنىنە كىرەتىن بىرنەشە وبانىڭ جوعالا باستاعانىن, اپات جاعدايىنا كەلگەنىن بايقادىق. مىسالى, ءبىر وبانى كەيىنگى «قارا ارحەولوگتەر» قازىپ تاستاعان, كەيبىرى جىل سايىنعى ەگىن شارۋاشىلىعىنان زارداپ شەككەن. بۇلاردى تەزىرەك زەرتتەپ, عىلىم ءۇشىن قاجەتتى دەرەكتەردى الىپ قالماساق, كەش بولاتىنىن تۇسىندىك, دەيدى سول كەزدە باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ تاريح جانە ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى, ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆا.

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يانا لۇقپانوۆانى ءبىزدىڭ گازەت وقىرماندارى دا جاقسى بىلەدى. ەلىمىزدى بۇكىل الەمگە تانىتقان ايگىلى التىن ادامنىڭ ءبىرىن تاپقان ارحەولوگ جايىندا «تاقساي حانشايىمىنىڭ قۇپياسى» اتتى ماقالامىز بيىل ناۋرىز ايىندا جارىق كورگەن ەدى.

سونىمەن, يانا لۇقپانوۆا جەتەكشىلىك ەتكەن ارحەولوگتەر توبى قازبا جۇمىسىن باستاپ كەتتى. ولارعا شىڭعىرلاۋ اۋدانى اكىمدىگى بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. اسىرەسە اۋداندىق مۋزەي جەتەكشىسى, تاريح جاناشىرى تىلەگەن قاليەۆ وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپتى.

وكىنىشكە قاراي, وبالار ەجەلگى زاماندا دا, كەيىن دە بىرنەشە مارتە قازىلىپ, تونالعان بولىپ شىقتى. ارينە, قاراقشىلار الدىمەن باعالى مەتالدان جاسالعان بۇيىمداردى الىپ كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان قابىر ورنىنداعى سۇيەكتەردىڭ, ارتەفاكت جادىگەرلەردىڭ باستاپقى قالپى, ورنالاسۋ رەتى بۇزىلعان. سوعان قاراماستان عالىمدار بۇل ەسكەرتكىشتەر ءوڭىردىڭ باي مادەنيەتىن كورسەتەتىن قۇندى دەرەكتەرگە تولى ەكەنىن انىقتادى. ورتا ازيادان تابىلعان كونە جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جەتەكشى عالىم-رەستاۆراتور, اكادەميك قىرىم التىنبەكوۆتىڭ ءوزى «يانا قازعان كونە قورعان وتە قىزىقتى جاڭالىققا تولى ەسكەرتكىش بولىپ شىقتى, مۇنداعى ارتەفاكتىلەر بۇرىن بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كوپ اقپارات بەردى» دەپ مالىمدەدى.

قازبا جۇمىسى كەزىندە ارحەولوگتەر قاراقشىلاردىڭ قولى تيمەگەن ءبىر قابىردى تاپقان, وندا ورتا جاستاعى ايەل مەن جاس جاۋىنگەر قاتار جەرلەنگەن ەكەن. جاس جىگىتتىڭ جانىندا جەبە تولى قورامساعى, بەلىندە قانجارى بولعان. ال ايەلدىڭ باس جاعىنا قۇرباندىق تاسى جانە اعاش قوبديشا قويىلعان ەكەن.

– ادەتتە نەگىزگى قاباتقا جەتكەن سوڭ قازبا جۇمىسىن وتە مۇقيات جۇرگىزەمىز. اعاش قوب­دي­شاعا جەتكەن كەزدە ونى قالاي دا بارىنشا امان ساقتاۋدى ويلادىم. ءسويتىپ, وعان تيىسپەي, اي­نا­لاسىنداعى توپىراعىمەن بىرگە تۇتاس قازىپ ال­دىق. سول كۇيىندە بەلگىلى رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆتىڭ «قىرىم ارالى» اتتى زەرتحاناسىنا جەتكىزدىك, دەيدى يانا.

ارينە, ەكى عالىم بۇدان بۇرىن دا ارىپتەس بولعان. باتىس قازاقستان وبلىسىنان تابىلعان ايگىلى تاقساي حانشايىمىن دا قالپىنا كەلتىرگەن – قىرىم التىنبەكوۆ بولاتىن.

وسىلايشا, ءۇش جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. اۋەلى كومپيۋ­تەرلىك توموگرافيا ارقىلى قوبديشا ىشىن­­دە­گى زاتتاردىڭ ورنالاسۋ رەتى انىقتالعان. ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋ بارىسىندا ارتەفاكتىلەردى ساقتاۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ تاريحي كەلبەتى مەن باستاپقى ءمانىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارحەولوگيالىق تالداۋ, رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جاسالعان. تابىلعان زاتتاردى رەكونسترۋكتسيالاۋدى بىرىكتىرەتىن كەشەندى ءتاسىل قولدانىلعان.

ارينە, جاڭالىقتىڭ ەڭ ءىرىسى – اعاش قوب­دي­شا­نىڭ ءوزى. بۇل سول كەزدەگى سارمات تايپا­لا­رى­نىڭ ءومىرى مەن عۇرىپتارىنا قاتىستى كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەردى اشاتىن جادىگەر ەكەن. ويتكەنى ەجەلگى كوشپەلىلەر جەرلەنگەن ورىنداردا وسىنداي قوبديشا وتە سيرەك كەزدەسەدى. سوندىقتان مۇنداي ولجا عىلىم ءۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ماسەلەن, عالىمدار ساۆرومات شەڭبەرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردە بۇعان دەيىن 3-اق قوبديشا تاپقان ەكەن.

سونىمەن, ۇرىساي كەشەنىنەن تابىلعان قوبديشانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟

– قوبديشا وسى اقجايىق وڭىرىندە وسكەن جەرگىلىكتى تەرەكتەن جاسالعان, بىراق ونىڭ سىرتى الدەبىر جىلتىر قوسپامەن وڭدەلگەن, دەيدى قىرىم التىنبەكوۆ. عالىمدار ول قوسپانى اۋەلگىدە قىتاي جاعىندا وندىرىلگەن لاك بولۋى مۇمكىن دەپ بولجاعان. بىراق زەرتتەي كەلە ۇرىساي قوبديشاسى قىتايدان, شىعىستان نەمەسە وڭتۇستىك شىعىس ازيادان اكەلىنگەن لاكپەن ەمەس, شىعۋ تەگى بەلگىسىز شايىرلى زاتپەن قاپتالعانى انىقتالعان. جايىق بويىنىڭ كونە تۇرعىندارى قازىرگى عىلىمعا بەلگىسىز قوسپانى قولدانعان بولۋى مۇمكىن.

قوبديشانىڭ ىشىندەگى زاتتار دا وتە قىزىقتى. كىشكەنە ساندىقشانىڭ قاقپاعىن «اشقاندا», ەڭ ۇستىندە قولا اينا جاتىپتى. اينا – ەجەلگى زاماننان بەرى تەك ادەمىلىك ءۇشىن عانا ەمەس, ءدىني جانە سيقىرلى سيپاتى بار زات سانالادى. «اينا – رۋحتى بەينەلەپ, ز ۇلىم رۋحتاردان قورعايتىن, ءتىپتى قارۋ رەتىندە دە قىزمەت ەتەتىن ەرەكشە كۇشكە يە» دەگەن سەنىم ادام ساناسىندا بەرىك قالىپتاسقان. مىسالى, ءسىبىر باقسىلارى ءوز راسىمدەرىندە اينانى ز ۇلىم رۋحتاردى قۋعا, بولاشاققا كوز جۇگىرتۋگە, سونداي-اق ناۋقاستى ەمدەۋ­گە پايدالانعان.

قوبديشانىڭ بۇرىشىندا, اينانىڭ وڭ جاعىندا تاعى ءبىر ەرەكشە جادىگەر – مينياتيۋرا ىدىس تابىلدى. بۇل بىرەگەي ارتەفاكت قانداي ماتەريالدان جاسالعانى بەلگىسىز. بەلگىلىسى – الدەبىر ورگانيكالىق زاتتان جاسالعان بولۋى مۇمكىن, ونىڭ بۇگىنگە دەيىن ساقتالۋى عاجاپ قۇبىلىس.

«ارحەولوگيادا ورگانيكالىق زاتتار وتە سيرەك ساقتالاتىندىقتان, ۇرىساي ولجاسى – قازىرشە جالعىز دانا جادىگەر! – دەيدى يانا امانگەلدىقىزى. – ءپىشىنى مەن اشەكەيى جاعىنان وسىعان جاقىن, دەنە ءپىشىنى ۇقساس وسىنداي كۇمىس ىدىس بۇرىن ورىنبورداعى فيليپپوۆكا قورىمىنان تابىلعان ەكەن. سونداي-اق تىك كاننەليۋرلەر ءارتۇرلى ىدىس­تا – تاياۋ شىعىستان اكەلىنگەن كۇمىس امفورالار مەن توستاعانداردا, وڭتۇستىك ورال مەن ب.د.د. V–III عاسىرلاردا سكيفيادان كەلگەن جەرگىلىكتى كەراميكالاردا كەزدەسەدى. بىراق ۇرىساي ىدىسىنىڭ ماتەريالى ەرەكشە.

قوبديشادا تاعى ءبىر قىزىق جادىگەر – كەدر اعاشى – بال قاراعايدىڭ كەسىندىسى تابىلىپتى. بۇل وتە ەرەكشە جاعداي, ويتكەنى اتالعان اعاش وسى وڭىردە وسپەيدى. تابىلعان كەدر كەسىندىسى افريكانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان نەمەسە تاياۋ شىعىستاعى قازىرگى ليۆان, سيريا, تۇركيا, كيپر اۋماعىنان, الدە باتىس گيمالايدان اكەلىنۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا يمپورتتىق سيپاتى ايقىن.

عالىمدار ۇزاق زەرتتەۋ مەن ىزدەنىستەن كەيىن ۇرىساي كەشەنىنەن تابىلعان قوبديشانىڭ يەسى – سارمات تايپاسىنىڭ ابىز ايەلى دەگەن شەشىمگە كەلگەن. ساندىقشادا تابىلعان بۇيىمدار – ءدىني سالت-جورالاردى جاساۋعا قولدانىلعان بولسا كەرەك. ول ايەل ءوز تايپالاستارىنىڭ دەنەسىنە ءتۇرلى سۋرەت – تاتۋاج سالۋمەن اينالىسقان بولۋى دا مۇمكىن. قابىردەن تابىلعان ينە, مونشاق, ريتۋال­دى پىشاقتار وسىنداي ويعا جەتەلەيدى.

جاقىندا «جايىق قالاشىعى» مۋزەي-قورىعى ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى يانا لۇقپانوۆا, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ءاليا ماناپوۆا, عالىم-رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ پەن ونىڭ قىزى ەلينا التىنبەكوۆا شىڭعىرلاۋعا ارنايى كەلىپ, «Sarmatae: ەجەلگى قوبديشا قۇپياسى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەكتى حالىققا تانىستىرىپ, كىتاپ-البومنىڭ جازىلۋى, جيناقتالۋى تۋرالى ايتىپ, كىتاپ البومدى مۋزەي قورىنا تابىستاپ كەتتى. عالىمدار 2021 جىلى ۇرىساي-2 قورعانىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا ناتيجەسىندە تابىلعان قوبديشانىڭ كوشىرمەسىن دە اۋدان مۋزەيىنە تارتۋ ەتتى.

بۇل شالعايداعى شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ مادەني ومىرىندە ۇلكەن جاڭالىق بولدى. اۋدان اكىمى مۇرات ومىراليەۆ ارنايى شاقىرىلعان عالىمداردى, شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتىنە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن ءبىر توپ ازاماتتى ءوڭىر مادەنيەتىنە قوسقان ەڭبەگى ءۇشىن «مۋزەي جاناشىرى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتادى.

– قازاق جەرىنىڭ قاي پۇشپاعى دا شەجىرەلى تاريحقا تۇنىپ تۇر عوي. ءبىزدىڭ شىڭعىرلاۋ دالاسىندا دا حالقىمىزدىڭ كونە تاريحىنا قاتىستى جادىگەر كوپ ەكەنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. اۋدانىمىزدا اسا ماڭىزدى مادەني وقيعا – «Sarmatae: ەجەلگى قوبديشا» كىتاپ-البومىنىڭ تۇساۋكەسەرى مەن «تامىرلى تاريح ىزىمەن» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءىس-شاراسىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋگە اتسالىسقان مەيماندارىمىزعا, بارشا ازاماتقا مىڭ العىس ايتامىن, دەدى وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تىلەگەن قاليەۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسى