ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگى: نارىقتى جۇيەلەۋ باستاماسى

قازىر ءبىر تاۋارعا قاتىستى دەرەك وندىرۋشىدە ءبىر بولەك, ديستريبيۋتور مەن ساتۋشىلاردا مۇلدە باسقا تۇردە تىركەلەدى. ماركەتپلەيستەر مەن دۇكەندەر دە ءوز كاتالوگتەرىن جەكە جۇرگىزەدى. وسىدان تاۋار بىرنەشە مارتە قايتالا­نىپ, قۇجاتتاردا قاتەلىك كەتەدى, سالىق­تىق ەسەپتە سايكەسسىزدىك تۋىندايدى. مۇنداي جۇيەسىزدىكتى رەتتەۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگى قۇرىلىپ جاتىر.

بۇل كاتالوگ ورتالىقتان­دى­رىلعان تسيفرلىق جۇيەگە نەگىز­دەلەدى. ءاربىر تاۋارعا بىرەگەي NTIN كودى بەرىلەدى. سول كود ارقىلى ءونىم بارلىق جەردە بىردەي تانىلادى. تاۋار كارتاسىندا ونىڭ اتاۋى, قۇرامى, شىعارىلعان ەلى, ولشەم بىرلىگى, برەندى سەكىلدى نەگىزگى مالىمەتتەر كورسەتىلەدى. بۇل كارتالار تەكسەرۋدەن وتەدى ءارى وندىرۋشىدەن باستاپ كاسسالىق جۇيەلەرگە دەيىن بارلىق قاتىسۋشىعا ورتاق قولدانىلادى. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت تۇرىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى ماقسات – بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورمانى جولعا قويۋ.

«بۇگىندە ەلىمىزدە ءتۇرلى انىق­تامالار مەن كاتالوگتەر بار. بۇل تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جانە قىزمەتتەردى قاداعالاۋ مەن ەسەپكە الۋ كەزىندە مالىمەتتەردىڭ قايتالانۋىنا اكەلىپ, سايكەسسىزدىك پەن قيىندىق تۋدىردى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگىن ازىرلەۋ قولعا الىندى. ول كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا, كەدەندىك دەكلاراتسيالاردا, چەكتەردە, ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارىندا, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مەن اتقارۋ جۇيەلەرىندە ورتاق دەرەك كوزىنە اينالادى», دەيدى ءا.تۇرىسوۆ.

ۇلتتىق كاتالوگ بيزنەسكە ۇلكەن جەڭىلدىك بەرەدى. كاسىپكەرلەرگە تاۋار سيپاتتاماسىن قايتا-قايتا ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. 1س جۇيەسىنە دە, ماركەتپلەيسكە دە ءبىر دا­يىن كارتانى پايدالانادى. بۇل اسىرەسە تاۋار ءتۇرى كوپ نەمەسە يمپورت پەن ەكسپورتپەن اينالىساتىن كومپانيالارعا ءتيىمدى. ۋاقىت ۇنەمدەلەدى, قاتە ازايادى, تاۋاردى نارىققا شىعارۋ جىلدامدايدى. مەملەكەتكە دە پايداسى زور. ۇلتتىق كاتالوگ تاۋار اينالىمىن باقىلاۋعا, كولەڭكەلى سحەمالاردى انىقتاۋعا, ققس جيناۋدى رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. بىرەگەي NTIN كودى ارقىلى تاۋاردىڭ قايدان كەلىپ, قايدا كەتكەنىن باقىلاۋ جەڭىلدەيدى. تۇتىنۋشىلار ءۇشىن بۇل اشىقتىق دەگەن ءسوز. ءونىمنىڭ قۇرامى, ءوندىرۋشىسى, سەرتيفيكاتى تۋرالى اقپارات كاسسالاردا, بازارلاردا, ساۋدا الاڭدارىندا قولجەتىمدى بولادى. ادام نە ساتىپ الىپ جاتقانىن ناقتى بىلەدى.

قازىر ۇتك قاناتقاقتى كەزەڭنەن ءوتىپ جاتىر. وعان ديستريبيۋتورلار, ءىرى ساۋدا جەلىلەرى مەن ماركەتپلەيستەر قاتىسادى. «Anvar», «Small», «Magnum» جۇيەگە مىڭنان استام ءونىم ەنگىزىپ قويعان. «Ozon» مەن «Halyk Market» تە ينتەگراتسيا­نى سىناقتان وتكىزىپ جاتىر.

كاسىپكەرلەردى الاڭداتاتىن ەڭ باستى سۇراق باعا ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. جاڭا جۇيە ەنگىزىلسە, ءونىم قىمباتتاپ كەتپەي مە دەگەن كۇدىك كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ءجۇر. بۇل رەتتە قارجى مينيسترلىگى ءوز ۇستانىمىن اشىق ايتتى. تاۋارلاردى ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگىنە تىركەۋ دە, NTIN كودىن الۋ دا تەگىن. ياعني كاسىپكەرگە قوسىمشا شىعىن جوق, ال بۇل تا­ۋار باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتپەيدى.

قازىر ۇلتتىق كاتالوگتە تاۋار تىركەلمەگەنىنە ەشقانداي اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قا­راس­­تىرىلماعان. NTIN كودى ءبىر رەت بەرىلەدى ءارى مەرزىمسىز قولدانىلادى, ونى جىل سايىن نەمەسە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت سا­يىن قايتا ۇزارتۋدىڭ قاجەتى جوق. مىندەتتى تۇردە پايدالانۋ تالابى تەك 2026 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. بۇل ۋاقىت بيزنەسكە جاڭا جۇيەگە اسىقپاي, سابىرمەن بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

«قاراپايىم مىسال كەل­تىرەيىن. ءبىر جۇيەدە ءونىم ءسۇت دەپ جازىلعان, ەكىنشىسىندە ايران, ۇشىنشىسىندە اشىتىلعان ءسۇت ءونىمى دەپ كورسەتىلگەن. اتاۋى بولەك بولعانىمەن, شىن مانىندە بۇل ءبىر عانا ءونىم. وسىنداي جىكتەۋدەگى بىتىراڭقىلىق قاتەلىككە, اقپا­راتتىڭ قايتالانۋىنا, ۇدەرىس­تەردىڭ باياۋ جۇرۋىنە الىپ كەلدى. تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگى وسىنىڭ ءبارىن جويادى. ءبىز اتاۋى, قۇرامى, ءوندىرۋشىسى جانە بىرەگەي «National Trade Item Number» بار تاۋاردىڭ ءبىر عانا تسيفرلىق تولقۇجاتىن جاساپ وتىرمىز», دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ءنۇسىپوۆ.

كەي ادامدار ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگىن تسيفرلىق تاڭبالاۋمەن شاتاستىرادى. نەگىزىندە بۇل ەكى ءتۇرلى جۇيە. ەلىمىزدە تاۋارلاردى جىكتەۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى ءتارتىبى قالىپتاسىپ كەلەدى. ءبىرىنشى دەڭگەي «تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جىكتەلۋىنىڭ جالپى جىكتەۋىشى» دەپ اتالادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بۇل – تاۋارلاردى وتە ءىرى توپتارعا ءبولىپ سانايتىن مەملەكەتتىك جۇيە. دۇكەندەگى ناقتى ءبىر تاۋاردى ەمەس, تاۋاردىڭ جالپى ءتۇرىن كورسەتەدى. مىسالى, بۇل جۇيە ء«سۇت» دەپ بولەدى, بىراق ول ءسۇتتىڭ قاي برەند ەكەنىن, قاي زاۋىتتا شىققانىن, قانشا گرامم ەكەنىن اجىراتپايدى. بۇل جالپى ستاتيستيكا مەن بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ءۇشىن قاجەت. ياعني مەملەكەت ەكونوميكاداعى تاۋار توپتارىن وسى دەڭگەي ارقىلى ەسەپتەيدى.

ەكىنشى دەڭگەي – ۇلتتىق تا­ۋارلار كاتالوگى. بۇل – نەگىزگى ءارى امبەباپ دەڭگەي. مۇندا تاۋار اتاۋى وندىرۋشىمەن بىرگە ناقتى بەكىتىلەدى. ءبىر ءونىم بۇكىل نارىقتا ءبىر اتاۋمەن, ءبىر كودپەن جۇرەدى. ساۋدا, ەسەپ, سالىق, تالداۋ ءبارى وسى دەڭگەيگە سۇيەنەدى.

ءۇشىنشى دەڭگەي – تسيفرلىق تاڭبالاۋ. بۇل جۇيە ءاربىر تا­ۋار داناسىن نەمەسە پارتياسىن با­قىلاۋعا قولدانىلادى. ول بار­لىق ونىمگە ەمەس, تەك بەلگىلى ءبىر تاۋار توپتارىنا قاتىستى ەن­گى­زىلەدى. تسيفرلىق تاڭبالاۋ كوبى­نە كونترافاكتىمەن كۇرەسۋگە, جا­رام­دى­لىق مەرزىمىن باقىلاۋعا, سالىق ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە باعىت­­تالعان.

ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگى مەن تسيفرلىق تاڭبالاۋ ءبىرىن ءبىرى الماستىرمايدى, ارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى بار. ۇلتتىق كاتالوگ بۇكىل نارىققا ورتاق ءتارتىپ ورناتادى. ال تاڭبالاۋ جەكەلەگەن تاۋارلار بويىنشا باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. وسىنى ءتۇسىنۋ كاسىپكەرلەرگە دە, قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا دا ماڭىزدى.

جاڭا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ەرەجەلەرىنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە ەكى اپتادان از ۋاقىت قالدى. تەح­نيكالىق تەرمينولوگياسى كۇر­دەلى كورىنگەنمەن, ونىڭ ارتىندا ەلدەگى ءاربىر ساۋدا ورنىنىڭ مۇددەسى تۇر. ىسكەرلىك ورتا بۇل كەزەڭدى الدەقاشان «سىن ساعاتى» دەپ اتاپ كەتكەن. «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى رەفورمانىڭ قارقىنىنا ىلەسە الماي وتىر.

«نورمالار مىندەتتەلمەي تۇرىپ, بىزگە تۇسىنىكتى الگوريتم­دەر قاجەت. كاسىپكەرلەردىڭ باس­تى نارازىلىعى – «ادىسنامالىق تىعىرىق». اۆانستىق تولەمدەردى قالاي جۇرگىزۋ كەرەك؟ سىيلىق سەرتيفيكاتتارىن قالاي ەسەپكە الۋ قاجەت؟ ءبىر چەكتە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى قالاي بولۋگە بولادى؟ بۇل سۇراقتار ازىرگە جاۋاپسىز قالىپ, وسىنىڭ سالدارىنان كەلەشەكتە بولۋى مۇمكىن سوت داۋلارىنا قاتىستى قاۋىپ تۋدىرىپ وتىر», دەيدى ت. جاركەنوۆ.

ال قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت تۇرىسوۆتىڭ پىكىرىنشە, الاڭداۋعا نەگىز جوق. 2026 جىل سىناقتىق پايدالانۋ كەزەڭى بولادى. تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى كاتالوگتە بەكىتىلگەن كەزدە عانا جۇيە ونەركاسىپتىك كەزەڭگە وتەدى. ۇتك كودتارى بولماسا ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالار بۇعاتتالمايدى. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى جازالاۋشى ەمەس, پرواكتيۆتى ءوزارا ءىس-قيمىلعا باعدارلانعان. قازىر قارجى مينيسترلىگىمەن, ساۋدا جانە ينتەگرا­تسيا مينيسترلىگىمەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى جانداندى. تاراپتار بيزنەس-قاۋىمداستىق مۇددەسىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگىن دامىتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ۇسىنىستار ازىرلەۋگە كەلىستى.