1 قاڭتاردان باستاپ سالىق رەفورماسى كۇشىنە ەنەدى. بازارداعى باعا شارىقتاۋى ىقتيمال

ارنايى سالىق رەجيمى: كەڭەيگەن تىزىمنەن قىسقارعان شەشىمگە دەيىن

سالىق رەفورماسى اياسىندا ارنايى دەكلاراتسياعا نەگىزدەلگەن سالىق رەجيمىن قولدانۋعا تىيىم سالىناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىنىڭ كەڭەيتىلۋى جوسپارلاندى. ۇكىمەت, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جانە بيزنەس وكىلدەرى قاتىسقان تالقىلاۋلار ۇزاققا سوزىلدى. قىركۇيەك ايىندا دەپۋتاتتار تىيىم سالىنۋى مۇمكىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ سانى شامامەن 1000 ەقتجج-گە جەتۋى ىقتيمال ەكەنىن حابارلادى.

كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ارنايى دەكلاراتسياعا نەگىزدەلگەن سالىق رەجيمىن قولدانۋعا تىيىم سالىناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتەتىن ۇكىمەتتىك جوبانى جاريالادى. وندا 1111 وكەد-ءتىڭ 795 ءتۇرى قامتىلىپ, بۇل سالىق تولەۋشىلەردىڭ شامامەن 30%-نا تەڭ ەكەنى ايتىلدى. بۇل دەرەك كاسىپكەرلەر اراسىندا الاڭداۋشىلىق تۋدىردى.

قازان ايىندا ۇكىمەت ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەرى اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن بىرقاتار شەشىم قابىلدادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ارنايى دەكلاراتسياعا نەگىزدەلگەن سالىق رەجيمىن قولدانۋعا تىيىم سالىناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ سانى قازىرگى زاڭناماعا سايكەس بار بولعانى 44-كە دەيىن قىسقارتىلدى.

ۇكىمەت ءۋاجى: ۋاقىتشا اۋىرتپالىق – ۇزاقمەرزىمدى ناتيجە

ۇكىمەت وكىلدەرى بۇل وزگەرىستەردى ۋاقىت تالابى دەپ تۇسىندىرەدى. ۆيتسە-پرەمەر – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, سالىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتىپ, ادال كاسىپكەرلەرگە تەڭ جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مينيستر قوسىلعان قۇن سالىعى مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى ينفلياتسياعا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. الايدا بۇل ىقپال شامامەن 2-3% دەڭگەيىندە جانە ۋاقىتشا سيپاتتا بولادى دەگەن ەسەپ بار.

«مۇنداي ماڭىزدى سالادا تاجىريبە جاساۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق. بۇل – كوفەمەن بال اشۋ ەمەس. ءبىز ءبىر جىل بويى بيزنەس پەن قوعاممەن اشىق تالقىلاۋ جۇرگىزدىك. مەن بۇل رەفورمانىڭ ۇيلەستىرىلۋى مەن ناتيجەسى ءۇشىن جاۋاپتىمىن», دەدى سەرىك جۇمانعارين.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قوسىلعان قۇن سالىعى مەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مولشەرلەمەلەرىن قايتا قاراۋ – الەمدىك تاجىريبەدە كەڭ تاراعان قادام. سونىمەن قاتار سالىق بەرەشەگى بار كاسىپكەرلەرگە قارىزىن كەيىنگە قالدىرۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان.

سالىق بەرەشەگى بار كاسىپكەرلەر قارىزىن كەيىنگە قالدىرا الادى

سالىق بەرەشەگىنىڭ شەكتى سوماسى: بيزنەستى «تيىن-تەبەنمەن تۇساۋ» دوعارىلا ما؟

سالىق رەفورماسى مولشەرلەمەلەرمەن عانا شەكتەلمەيدى. 2026 جىلدان باستاپ سالىق بورىشى ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ شوتتارىن بۇعاتتاۋ ءتارتىبى وزگەرەدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ سالىق بەرەشەگىنىڭ شەكتى سوماسىن كوتەرۋ تۋرالى ماڭىزدى مالىمدەمە جاسادى.

سالىق بەرەشەگىنىڭ شەكتى سوماسى: ءمادي تاكيەۆ بيزنەسكە جەڭىلدىك جاساۋدىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىردى

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەمدەر بويىنشا ناقتى تومەنگى شەك بولماعاندىقتان, ءتىپتى تيىن-تەبەن ءۇشىن دە ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ شوتتارى بۇعاتتالىپ كەلگەن.

«بورىشكەرلەردىڭ شامامەن 72%-نىڭ موينىندا 6 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە, ياعني شامامەن 26 مىڭ تەڭگەگە جەتپەيتىن قارىز بار. سونىڭ سالدارىنان شىعىس وپەراتسيالارى توقتاتىلىپ, بيزنەس ۋاقىتىنان دا, قارجىسىنان دا ايىرىلىپ وتىر», دەدى ءمادي تاكيەۆ.

جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس, 87 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى (20 اەك) سالىق بەرەشەگى ءۇشىن شوت بۇعاتتالمايدى. 87 مىڭنان 195 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى (20-45 اەك) قارىز كەزىندە شىعىس وپەراتسيالارى تەك وتەلمەگەن بورىش سوماسى كولەمىندە عانا ۋاقىتشا توقتاتىلادى. ال 195 مىڭ تەڭگەدەن اسقان جاعدايدا (45 اەك-تەن جوعارى) م ۇلىكتى تىزىمدەۋ, ساتۋ جانە دەبيتورلىق بەرەشەك ەسەبىنەن ءوندىرىپ الۋ سياقتى قاتاڭ شارالار قولدانىلادى. الەۋمەتتىك تولەمدەردى ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋدىڭ تومەنگى شەگى دە شامامەن 26 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلەدى.

سالىق تولەۋشى «تسيفرلىق بيۋدجەت» ارقىلى ءوز اۋدارىمىن كورە الادى

سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس شاعىن بيزنەستەن تۇسەتىن بارلىق سالىق ءتۇسىمى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ يەلىگىندە قالاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل وڭىرلەردىڭ كاسىپكەرلەردى جازالاۋعا ەمەس, قولداۋعا مۇددەلى بولۋىنا جول اشپاق.

كاسىپكەرلەر دابىلى: باعانى ۇستاپ تۇرۋ قانشالىقتى مۇمكىن؟

رەفورمانىڭ الەۋمەتتىك سالماعى وڭىرلەردە ەرەكشە سەزىلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ءتىزىمىن 33 پوزيتسياعا دەيىن كەڭەيتۋ باستاماسىنا الاڭداۋلى.

ء«ۇي جانىنداعى دۇكەندەر جوعارى وزىندىك قۇن جاعدايىندا جۇمىس ىستەيدى. ال 33 پوزيتسيا بويىنشا ساۋدا ۇستەمەسىن 10–15 پايىزعا شەكتەۋ شىعىندى جابۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل دۇكەندەردىڭ جابىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەدى پالاتا ديرەكتورى قايرات مامىرباەۆ.

ال پالاتانىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايجان جاڭگىرحانوۆا اكىمشىلىك جۇكتەمەنىڭ ارتاتىنىن ەسكەرتەدى.

«دۇكەندەر باعانى قالىپتاستىرمايدى, بىراق جاۋاپكەرشىلىك سولارعا جۇكتەلەدى. بۇل تاپشىلىق قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن».

وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى – ء«تاپ-ءتاتتى» كومپانياسىنىڭ قارجى ديرەكتورى ابدۋللاەۆ مارات سايلاۋبەك ۇلى سالىق رەفورماسىنىڭ ءوندىرىس سالاسىنا اسەرىن بىلاي سيپاتتايدى:

ء«بىزدىڭ كومپانيا وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى بولىپ سانالادى. سالىق كودەكسىندە وتاندىق وندىرۋشىلەرگە بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. الايدا باعانى ۇستاپ تۇرۋ مەردىگەرلەرگە تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى ولار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وكىلدەرى ءارى جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجيمىندە جۇمىس ىستەيدى», دەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق كودەكسى جاعدايدى كۇردەلەندىرۋى مۇمكىن.

«جالپىعا بىردەي بەلگىلەنگەن سالىق رەجيمىندە جۇمىس ىستەيتىن سۋبەكتىلەر كەيبىر شىعىنداردى ەسەپتەن شىعارا المايدى. سوعان قاراماستان ءبىز باعانى ۇستاپ تۇرۋعا تىرىسامىز. كەم دەگەندە جاڭا جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا باعانى ءوسىرۋ جوسپارلانعان جوق», مارات سايلاۋبەك ۇلى.

كاسىپكەر سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى ەكى ءتۇرلى سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ء«بىرىنشىسى – ەكونوميكالىق رەتسەسسيا, ياعني ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ازايۋى. ەكىنشىسى – ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ. ءبىز ءوندىرىستى ارتتىرۋ جولىن تاڭداپ وتىرمىز, ياعني باعانى مۇمكىندىگىنشە ۇزاق ۇستاپ تۇرۋدى كوزدەيمىز. الايدا ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرا ءبارىن وزگەرتۋى مۇمكىن», دەدى ول.

ينفلياتسيانىڭ ىشكى جانە سىرتقى سەبەپتەرى

ەكونوميست قايىربەك ارىستانبەكوۆ قوسىلعان قۇن سالىعى مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى باعانىڭ قىمباتتاۋىنا ىقپال ەتەتىنىن اشىق ايتادى.

«البەتتە, 2026 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرى ەلدە باعانىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتەدى. ءبىز بازارداعى تاۋارلاردى ەكى ساناتقا ءبولىپ قاراۋىمىز كەرەك: ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار. حالىقتىڭ قالتاسىنا ەڭ قاتتى اسەر ەتەتىنى – ازىق-ت ۇلىك باعاسى», دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, باعا ءوسىمى سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلارعا بايلانىستى.

«بىرىنشىدەن, بۇل – سىرتقى فاكتورلار. بۇۇ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, بۇكىل الەمدە ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاپ جاتىر. ەكىنشىدەن, ىشكى فاكتورلار بار. ول – ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ساپاسى, دەدى ەكونوميست.

ەكونوميست كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىنە دە توقتالدى. سونىمەن بىرگە, ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى تاۋەلدىلىكتى اتاپ ءوتتى:

ء«بىزدىڭ دەرەكتەر بويىنشا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ سالماعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ شامامەن 20-25 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, سول كولەمنەن مەملەكەت سالىق جيناي الماي وتىر. رەسەيدەگى ىشكى نارىقتىق باعالار قازاقستاننان جوعارى. سوندىقتان كورشى ەلدەگى باعا ءوسىمى بىزگە ءبارىبىر ىقپال ەتەدى. بۇل – ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى», دەدى.

باعانىڭ «تازا مەحانيكاسى» جانە كۇتۋدىڭ پسيحولوگياسى

ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ ءوسۋى باعاعا ءبىر رەتتىك تىكەلەي اسەر ەتەدى:

«تازا ەسەپ تۇرعىسىنان العاندا, تۇپكىلىكتى باعاعا ءبىر رەتتىك ەڭ جوعارعى اسەر شامامەن 3,6 پايىزدى قۇرايدى. ياعني باعا «نەگىز × 1,12»-دەن «نەگىز × 1,16»-عا وزگەرەدى», دەيدى.

الايدا ول ناقتى ومىردە بۇل ءوسىم بىركەلكى بولمايتىنىن ايتادى. ەكونوميست باعا ءوسىمىنىڭ پسيحولوگيالىق قىرىنا دا نازار اۋداردى.

ء«ىس جۇزىندە باعا ءوسىمى ءارتۇرلى سەگمەنتتەردە ارقالاي بايقالادى. كەيبىر كومپانيالار ققس ءوسىمىن ءوز مارجاسى ەسەبىنەن جابادى, كەيبىرىندە ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار اسەر ەتەدى. كۇتۋلەر ناقتى فاكتورعا اينالادى. كاسىپكەرلەر باعانى الدىن الا كوتەرەدى, ال تۇتىنۋشىلار ء«بارىبىر وسەدى»  دەگەن ويمەن سوعان بەيىمدەلەدى. بۇل ەكىنشى اينالىمدى ينفلياتسيانى تۋدىرادى», دەيدى ساراپشى.

وسىلايشا, سالىق رەفورماسىنا قاتىستى پىكىرلەر سان الۋان. ءبىرى – كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ قايتا جاندانۋىنان قاۋىپتەنسە, ەكىنشىسى – اشىق نارىققا ءوتۋدىڭ العىشارتى دەپ سانايدى.