بۇگىندە اۋعان ماسەلەسى ءالى دە الەم نازارىندا تۇر. قۋانتارلىعى, اقىرى بيلىكتى قولىنا العان تالىبتەر حالقىن قان قاقساتقان قارۋلى قاقتىعىستارىمەن ەمەس, بەيبىت ومىرگە, تىنىش زامانعا ۇمتىلعان گۋمانيتارلىق قادامدارىمەن جاھانعا ۇناي باستادى. اشىق ديپلوماتياسىز, الىس-بەرىسسىز العا جىلجۋ ەكىتالاي ەكەنىن تۇسىنگەن ولار الىس-جاقىن كورشىلەرىمەن ارالاسۋعا كىرىستى. بۇل رەتتە بۇۇ باستامالارى اياسىندا قازاقستان دا اۋعان ەلىنىڭ اياققا تۇرىپ, ەكونوميكاسىنىڭ كۇش الۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسىپ وتىر.
كەيىنگى 50 جىلدا ازاماتتىق سوعىستان, بەرەكەنى العان قاقتىعىستاردان ەلدىڭ حالقى دا, بيلىگى دە, قالا بەردى قولدان اسكەري دە ساياسي داعدارىس تۋعىزىپ كەلگەن تالىپتەر دە ابدەن قاجىدى. دەگەنىنە جەتىپ, ەل بيلىگىنە كەلگەن تالىپتەر وزگە ەلدەرگە اشىقتىق ساياساتىن ۇسىنىپ, ينتەگراتسياعا قادام باستى. بىراق ودان جاعداي وڭالىپ كەتتى دەۋگە ءالى ەرتە. ءبىر جىلدارى اشتىقتىڭ «اۋلىنا بارىپ قايتقان» اۋعانستان حالقى دا الەمنىڭ كومەگىنە مۇقتاج حالدە وتىر. سەبەبى گۋمانيتارلىق داعدارىس جاعدايىندا كۇن كەشىپ وتىرعان بۇل ەلدە ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا جۇيەسى, ادام قۇقىعى مۇلدەم قۇردىمعا كەتكەن. ەكونوميكانىڭ قاي سەكتورىن الساڭ دا جوقشىلىقتان باس كوتەرە الماي تۇر. سوندىقتان اۋعانستاننىڭ اياققا تۇرۋىنا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بارىنشا ىقپال ەتىپ كەلەدى.
10 جەلتوقسان كۇنى نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا اۋعانستانداعى اپاتتىق گۋمانيتارلىق جاعداي تۋرالى ايتىلدى. وندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى توم فلەتچەر اۋعانستان قازىرگى زاماننىڭ ەڭ اۋقىمدى گۋمانيتارلىق داعدارىستارىنىڭ ءبىرىن باستان كەشىرىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
بۇۇ مىنبەرىندە ايتىلعان تسيفرلاردى سويلەتسەك, كەلەر جىلى 22 ميلليونعا جۋىق اۋعانستاندىققا كومەك قاجەت ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش اۋعانستاندى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ قيىن جاعدايداعى ەلدەر قاتارىندا سۋدان مەن يەمەننەن كەيىن ءۇشىنشى ورىنعا شىعاردى. بۇۇ 17,5 ميلليون اۋعان ازاماتىنا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن 1,7 ملرد دوللار سۇراپ وتىر, ونىڭ ىشىندە 375,9 ملن دوللار اسا اۋىر جاعدايدا كۇنەلتىپ وتىرعان 3,9 ملن ادامعا شۇعىل قاجەت.
اۋعانستاندا العاش رەت ءتورت جىل ىشىندە اشتىققا ۇشىراعاندار سانى ءوسىپ, 17,4 ميلليون ادامعا جەتتى. بيىل ەلگە 2,6 ملن بوسقىن, ال سوڭعى ەكى جىلدا 4 ملن-نان اسا ادام قايتىپ كەلگەن. كوبى – ايەلدەر مەن بالالار. بىراق ولار ءبىلىم الىپ, جۇمىس تابۋدا جانە مەديتسيناعا قول جەتكىزۋدە قاتاڭ شەكتەۋلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ول از دەسەڭىز, بيىل تامىز جانە قاراشا ايلارىنداعى ەكى جويقىن جەر سىلكىنىسى, سونداي-اق 3,4 ملن ادامدى قامتىعان قۇرعاقشىلىق ەلدى ودان ءارى تيتىقتاتىپ بارادى.
فلەتچەر ايەلدەردىڭ گۋمانيتارلىق ۇيىمداردا جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالىنۋى كومەكتى جەتكىزۋدى ايتارلىقتاي قيىنداتقانىن اتاپ ءوتتى. قارجىنىڭ جەتىسپەۋى دە جاعدايدى اۋىرلاتىپ, ازىق-ت ۇلىك كومەگىن تەك 1 ملن ادام عانا العان (وتكەن جىلى – 5,6 ملن). ال 305 تاماقتاندىرۋ پۋنكتى مەن 422 مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ جابىلۋى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ ءتيىپ وتىر. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا وسى تسيفرلاردى جايىپ سالعان توم فلەتچەر بۇۇ-دان ءۇش ماسەلەنى قولداۋدى سۇرادى.
الدىمەن گۋمانيتارلىق ەرەكشەلىكتى ساقتاپ قالۋعا باسا ءمان بەردى (بۇۇ قك 2615-رەزوليۋتسياسى), ەكىنشىدەن, ايەل قىزمەتكەرلەرگە قويىلعان شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋدى اتاپ ءوتتى, ودان كەيىن گۋمانيتارلىق جوسپاردى جوسپار كۇيىندە قالدىرماي, ونى قارجىلاندىرۋدى ۇسىندى.
جيىندا اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى بۇۇ ميسسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جورجەت گانون دا جاعدايدىڭ وتە كۇردەلى ەكەنىن, ۇلكەن اۋقىمداعى حالىقارالىق قولداۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قوعامدىق ومىردەن تولىقتاي شەتتەتىلىپ جاتقانى, ءبىلىم الۋعا تىيىم سالۋى اۋعانستاندى بولاشاق مامانداردان ايىرىپ, ءوز تاعدىرىنا ءوزى بالتا شاۋىپ وتىر. ال مەديا ەركىندىگى تۋرالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ودان قالسا, جاقىندا ەلدەگى ينتەرنەت پەن بايلانىس وشىرىلگەن. سالدارىنان حالىق مەديتسينالىق, بانكتىك جانە گۋمانيتارلىق كومەككە قول جەتكىزە الماي, سارساڭعا تۇسكەن. الايدا بۇل شەشىمنىڭ زاردابىن بيلىك تارابىنىڭ وزدەرى دە تارتقاندىقتان كەيىن ول شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋعا ءماجبۇر بولعان.
قىسقاسى, اۋعان ەلىندەگى قازىرگى احۋال بۇرىنعىدان جاقسىراق دەپ باعالانعانىمەن, جالپى العاندا جاعدايى كۇردەلى كۇيدە تۇر. دەگەنمەن ارەكەت تە جوق ەمەس. دوستىق قۇشاعى مەن كومەك قولىن سوزىپ جاتقان مەملەكەتتەر بارشىلىق. سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىنا ءبىزدىڭ ەلدى شىعارۋعا بولادى.
وعان ايقىن مىسال رەتىندە الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا وڭىرلىك ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولعانىن ايتا الامىز. بيىل ناۋرىزدا بۇۇ باس اسسامبلەياسى الماتىدا اتالعان وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى قاراردى ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ, قۇجاتتى بۇۇ-نىڭ 152 مۇشە مەملەكەتى قولدادى. الماتىدا ورنالاسقان بۇل ورتالىق بۇدان بىلاي ايماقتاعى حالىقارالىق كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋدىڭ نەگىزگى الاڭىنا اينالىپ, ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتپەك.
ال جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋعانستانمەن سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋعا جانە بۇل ەلدى وڭىرلىك ۇدەرىستەرگە تارتۋعا قاتىستى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتتىڭ اۋعانستان جونىندەگى ارناۋلى وكىلى – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ەركىن تۇقىموۆ سول ەلگە جۇمىس ساپارىمەن باردى. ساپار بارىسىندا ە.تۇقىموۆ اۋعانستان باسشىلىعىمەن بىرقاتار مازمۇندى كەزدەسۋ وتكىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋعانستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى امير حان مۋتتاكي, بالح پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى موحامماد يۋسۋف ۆافا, قوعامدىق جۇمىستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى موحامماد ساحيبزادا, وزگە دە ماڭىزدى ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى بار. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكا, ونەركاسىپ, ينفراقۇرىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, گۋمانيتارلىق, ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك پەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
ە.تۇقىموۆ بۇل ساپارى جونىندە Facebook-تەگى پاراقشاسىندا ءبولىسىپ, پىكىر ءبىلدىردى. «بالح پروۆينتسياسى ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى تەرمەز وزەن پورتى ارقىلى حايراتونعا جەتكىزەتىن اۋعانستاننىڭ نەگىزگى قاقپاسى ىسپەتتى. گۋبەرناتورعا اۋعانستان ارقىلى وتەتىن تەمىرجول جوباسى (تۇرگۋندي – گەرات – قانداعار) تۋرالى ايتىپ بەردىم. بۇل جوبا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋعانستانمەن ساۋداسىن جاقسارتۋعا جانە ەلدىڭ وزگە دە پروۆينتسيالارىن جالعاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزار ەدى», دەپ جازدى ول.
اۋعان تاراپى ءبىزدىڭ ەلدىڭ گۋمانيتارلىق باستاماسىنا – بيىل قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا اۋعانستاندا جۇمىس ىستەپ, كوپتەگەن ناۋقاسقا كاسىبي كومەك كورسەتكەن دارىگەرلەر بريگاداسىنىڭ ميسسياسىنا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىردى.
اۋعانستاننىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسى مەن سالالىق قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىمەن وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا تۋرگۋندي – گەرات – قانداعار – سپين-بولداك تەمىرجولىن سالۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. اتالعان جوبا اۋعانستاننىڭ كولىك ينتەگراتسياسى مەن وڭىرلىك ساۋدا اعىمدارىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.
ءوز كەزەگىندە اۋعان باسشىلىعى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وڭىرلىك ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قولداۋ ساياساتىن اۋعانستاننىڭ تۇراقتانۋى مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور رەتىندە قابىلدايتىنىن جەتكىزدى.
ال اۋعانستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.مۋتتاكي قازاقستاندى اۋعانستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا ناقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان ەڭ تۇراقتى ءارى سەنىمدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى دەپ اتادى.