شالعاي ەلدى مەكەندەردەن قالاعا دەيىن جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك پەن مال شيكىزاتتارى ءونىمىن دايىنداۋ مەكەمەلەرىن قالىپتاستىرۋ – اۋىل تىرشىلىگىن زامانعا ساي قايتا قۇرۋ دەگەن ءسوز. ۇكىمەت وسى مىندەتتى ويداعىداي شەشسە, ىشكى ميگراتسيانى رەتتەۋ, شەكارالىق وڭىرلەردىڭ بوساپ قالۋىن توقتاتۋ جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ جايىن ەسكەرە وتىرىپ, اگرويندۋستريانى قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىنە يە بولادى.
ۇكىمەت وتىز جىل بويى وسى ماسەلەنى شەشە الماي كەلدى. ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بولدى. بۇرىنعى كەڭشار جۇيەسى بۇزىلعاننان كەيىن وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسى توقىرادى. جول جاعدايى ناشارلاپ, اۋىلدارمەن قاتىناس قيىندادى. جان-جاقتان قاۋلاعان تاپشىلىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەما ەتەكتەن تارتتى.
ەندى وسى ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ العىشارتتارى قالىپتاسا باستادى. مال شارۋاشىلىعىندا جەكەمەنشىك تۇبەگەيلى قالىپتاستى. كەمىندە ۇيىرلەپ جىلقى ۇستايتىن, جۇزدەپ سيىر مەن قوي باعاتىن فەرمەرلەر پايدا بولدى. قازىر ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ 45 پايىزى سولاردىڭ قولىندا.
سول سەكىلدى مالدىڭ قالعان 45 پايىزىنا يەلىك ەتىپ, اۋىلداردا تىعىز شوعىرلانىپ وتىرعان ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ يەلەرى دە تۇراقتى جۇيەمەن جۇمىس ىستەيتىن دايىنداۋ مەكەمەلەرىنە ەت تاپسىرۋعا اسا ىنتالى. وسىنداي جۇيەنىڭ جوقتىعى فەرمەرلەرمەن قاتار حالىقتىڭ وسى توبىنىڭ ارقاسىنا ايازداي باتۋدا. ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ءۇي شارۋاشىلىعى بار دەسەك, بۇل – 6-7 ملن اۋىل تۇرعىنىنىڭ ورتاق پروبلەماسى.
بۇل ماسەلەنى شەشۋگە العىشارتتار بار. مال باسى جەتكىلىكتى. 2024 جىلى ءىرى قارا 8,3 ملن, قوي-ەشكى – 20,9 ملن, جىلقى 4,1 ملن باسقا جەتتى.
ءوسىم بار. 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا مال شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ يندەكسى 104,1% بولىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم كورسەتتى.
ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك مول. سيىر ەتىنە سىرتقى نارىقتا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتا ەكسپورت كولەمى 16,1 مىڭ تونناعا جەتىپ, 2,4 ەسەگە ءوستى.
يگەرىلمەي بوس جاتقان جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار الىنىپ, مال ۇستاپ وتىرعان ادامدارعا تاپسىرىلا باستادى.
مەملەكەت باسشىسى اگروسەكتوردى جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويىپ, 2030 جىلعا قاراي اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ەكى ەسە ارتتىرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق مال وسىرۋشىلەرگە, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋشىلارعا, بىرىگىپ تىرلىك قۇرۋعا بەيىمدەلە باستاعان كووپەراتيۆتەرگە ارزان نەسيە مەن سۋبسيديا, سالىق جەڭىلدىگىن بەرۋ قاراستىرىلعان. اۋىلدارمەن جول, كولىك قاتىناسى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى.
ۇكىمەت 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى دامىتۋ جوسپارىن بەكىتتى. بۇل جوسپار وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان.
دەمەك, ەندى جوعارىدا ايتقان جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى ءپىسىپ-جەتىلدى دەپ ەسەپتەيمىز. ۆەتەريناريالىق-سانيتارلىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ, جانۋارلاردى سويۋ, شيكىزاتتى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ وبەكتىلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار زاڭمەن بەكىتىلگەن. ەندى مال ونىمدەرىن دايىنداۋدىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ قاجەت. مال سويۋ پۋنكتتەرى, ەت كومبيناتتارى, ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتتارى سياقتى وبەكتىلەردى اۋىلدىق اۋماقتارعا جاقىن ورنالاستىرۋ – شيكىزاتتى جوعالتپاي, ساپاسىن ساقتاپ جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جۇيەنى جولعا قويۋدىڭ كەزەڭدەرىنە توقتالساق.
قۇقىقتىق بازا. «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭعا سايكەس بارلىق ءوندىرىس وبەكتىلەرى سانيتارلىق نورمالارعا ساي بولۋعا ءتيىس. شيكىزات دايىنداۋ كەزىندە مالدىڭ شىعۋ تەگى, دەنساۋلىق جاعدايى جانە ۆەتەرينارلىق قۇجاتتارى مىندەتتى تۇردە تىركەلۋگە ءتيىس.
تەحنولوگيالىق شەشىمدەر. مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بويىنشا جەكەلەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ مامانداردى دايارلاۋ باعدارلامالارى بار. بۇل ماماندار جاڭا ادىستەردى ەنگىزىپ, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
لوگيستيكا جانە نارىق. وڭىرلىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ارقىلى فەرمەرلەردىڭ ءونىمىن جيناقتاپ, ءبىر ورتالىقتان وڭدەۋ جانە وتكىزۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. ىشكى نارىقپەن قاتار ەكسپورتتىق باعىتتارعا (قىتاي, رەسەي, تاياۋ شىعىس) شىعۋ ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىك قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاندا مال شيكىزاتى مەن ونىمدەرىن دايىنداۋ جۇيەسىن جولعا قويۋ ءۇشىن زاڭنامالىق تالاپتاردى ورىنداۋ, وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, مامانداردى دايارلاۋ جانە لوگيستيكالىق تىزبەكتى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, اۋىلدىق ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.
مال شيكىزاتى مەن ونىمدەرىن دايىنداۋ مەن جەتكىزۋ سحەماسى تومەندەگىدەي بولعانى ءجون.
اۋىلداعى دايىنداۋ پۋنكتتەرى. مۇنداعى سويۋ پۋنكتى مالدى سانيتاريالىق تالاپقا ساي سويادى. ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى فەرمەرلەردەن ءسۇتتى جيناپ, سالقىنداتقىشتا ساقتايدى. تەرى قويماسى تەرىنى تۇزداپ, كونسەرۆىلەپ ساقتاۋدى جۇرگىزەدى. بارلىق ءونىم اۋدان اۋماعىنداعى كووپەراتيۆكە وتكىزىلەدى.
كووپەراتيۆتىك ورتالىق اۋىلداردان ءونىمدى جينايدى. توڭازىتقىش قويمالارى مەن العاشقى وڭدەۋ تسەحتارى ءونىمدى ماي مەن كىلەگەيگە اينالدىرا الادى. ولاردى ءبىر برەندپەن (مىسالى, «زايسان ەتى», «كاتون ءسۇتى») قوراپتاپ بەلگىلەيدى. سونان كەيىن توڭازىتقىشى بار رەفريجەراتور كولىگىمەن اۋىلدان قالا حالقىنا نەمەسە ەت كومبيناتتارىنا, تەرى فابريكالارىنا جەتكىزەدى.
جەتكىزۋ جيىلىگى. ءسۇت – كۇندەلىكتى نەمەسە كۇنارا. ەت – اپتاسىنا 2–3 رەت. تەرى – ايىنا 1–2 رەت.
قالاداعى وتكىزۋ جۇيەسىندە ءار اۋدانىڭ فەرمەرلىك دۇكەندەرى بولادى. سونداي-اق قالالار اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اپتا سايىن اۋىل ونىمدەرى ساتىلاتىن الاڭدار جانە جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرىلادى.
مۇنىڭ سىرتىندا قالا تۇرعىندارى «WhatsApp», «Telegram» ارقىلى اۋدان كووپەراتيۆتەرىنە الدىن الا تاپسىرىس بەرەدى.
وسىنداي جولمەن اۋىلدان قالاعا دەيىنگى مال ونىمدەرىن دايىنداپ جەتكىزۋدىڭ دەلدالدان تىس وركەنيەتتى تىزبەگى قالىپتاسىپ, بۇل تىزبەك ۆەتەرينارلىق تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الادى. كوپ ۇزاماي اۋداندار اراسىندا قالا حالقىن ەت, ءسۇت, كىلەگەي, ماي, سۇزبە ونىمدەرىمەن قامتۋدىڭ ءوزارا باسەكەسى پايدا بولادى.
وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, حالىقتى قانشاما جىل سانسىراتقان «دەلدالدار» دەگەنىمىز – شىن مانىندە حاوستىق جاعدايدا پايدا بولا كەتكەن دايىنداۋشىلار. ستيحيالى تۇردە قالىپتاسقان وسى ءبىر الەۋمەتتىك توپتى دا جاڭا جۇيەگە تارتۋ (ماسەلەن, ءوز ەرىكتەرىمەن اۋىلداردان قابىلداۋ پۋنكتتەرىن اشقىزۋ نەمەسە اۋداندىق كووپەراتيۆ قىزمەتىنە كىرگىزۋ) ارقىلى ولاردىڭ قىزمەتىن بۇدان بىلايعى ۋاقىتتارى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋعا بولادى.
ەندى وسى جۇيەنى تولىق قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءار اۋدانعا 300 ملن تەڭگە قارجى قاجەت بولادى دەسەك, بۇكىل ەلىمىز بويىنشا 51 ملرد تەڭگە قارجى كەرەك ەكەن. مەملەكەت ءۇشىن بۇل سونشاما ۇلكەن قاراجات ەمەس. نەمەسە ونى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى شەشۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت شىعىنى كوپ ازايادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – وتاندىق وليگارحتارىمىزدىڭ شەتەلدەرگە شىعارعان قاراجاتىن تارتۋ. وسىعان وراي «وليگارح كاپيتالىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا تارتۋ» اتتى جوبا دا ازىرلەۋگە بولادى. بۇل قۇجات مەملەكەت پەن ءىرى كاپيتال يەلەرىنىڭ اراسىنداعى ەرىكتى كەلىسىمگە نەگىزدەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالادى.
مەملەكەت ءۇشىن تيىمدىلىك – قارجى كوزى دايىن, سىرتقا كەتكەن ميللياردتاعان قارجى ەل ىشىندە ناقتى ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالادى. اۋىلدا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, حالىقتىڭ تابىسى ارتادى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى كۇشەيىپ, ىشكى نارىق تۇراقتى ونىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
ينۆەستور (وليگارح) ءۇشىن تيىمدىلىك – شەتەلدەگى قارجىسى ەل ىشىندە زاڭدى تۇردە كاپيتالدانىپ, بيزنەسكە اينالادى. تۇراقتى تابىسقا جول اشىلادى.
قورىتا ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن دايىنداۋ جەلىسىن زامانعا ساي قالىپتاستىرۋ دەگەنىمىز – تەرەڭ الەۋمەتتىك ءمانى بار ەكونوميكالىق ماسەلە. جوبانى دەپۋتاتتار, ساراپشىلار جانە مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ءتيىمدى بيزنەس تۇرىندە قۇرۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ونىڭ بولاشاعى جارقىن, ومىرشەڭ بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ۇلىقبەك تۇماشينوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى