نۇرتاس وڭداسىن ۇلى تۇركىستان اۋدانىنا قاراستى ۇشقايىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ازان شاقىرىپ قويعان اتى – نۇرمۇحاممەد. قازاق سالتىمەن جەڭگەلەرى «نۇرتاس» دەپ اتاعان ەكەن. كەيىن تولقۇجاتقا دا سولاي جازىلىپ كەتكەن.
نەگىزى, تەگى دە ء«داندىباي ۇلى وڭداسىنوۆ» بوپ قاتە جازىلىپتى. دۇرىسى – وڭداسىن ۇلى داندىباەۆ بولۋى كەرەك ەكەن. بۇل تۋرالى «مەن – تۇركىستاننىڭ تۇلەگىمىن» اتتى جازباسىندا ءوزى ءجىتى ايتادى. اكەسى قاۋىن-قاربىز, ماقتا, ەگىن ەككەن ەڭبەكقور ديقان بولىپتى. ودان قالا بەرسە, پىشەن ورىپ, جانتاق شاپقان. ماقتا وسىرۋگە قولايلى جەرى بولماسا دا, قارى مول جينالعان شۇقىرعا سارى ماقتا ەگىپ وسىرگەن كورىنەدى. ول كەزدە سارى ماقتانى ءوسىرۋ – وڭداسىننان باسقا ديقاننىڭ قولىنان كەلمەسە كەرەك. سول شۇقىر ءالى كۇنگە دەيىن «وڭداسىننىڭ شۇقىرى» دەپ اتالاتىن سىڭايلى. تۋمىسىنان مومىن, وتە مەيىرىمدى ءارى بالاجاندى, قاق-سوقپەن ءىسى جوق كىسى بولعان ەكەن. ال اناسى جۇماكۇل 3-4 جاسىندا دۇنيە سالىپتى. ول كىسى اتا-ەنەسىنىڭ سۇيىكتى كەلىنى عانا ەمەس, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان تىگىنشى جارىقتىق ەكەن. تون, كيىم-كەشەك تىگىپ, شي وراۋ, باۋ-باسقۇر, كىلەم توقۋ, جيھاز جاساۋدىڭ شەبەرى بولىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپتى. جاستاي جەتىم قالعان نۇرتاستى ەكىنشى اناسى دارىگۇل باۋىرىنا باسىپتى. ول تۋمىسىنان انالىق مەيىرىمى مول, بالاجاندى كىسى ەكەن. ءوز بالاسىنان كەم كورمەي, ماپەلەپ وسىرەدى. جەتى-سەگىز جاسىندا مەشىت يمامى – كەرىمقۇل مولداعا بەرىپ, ساۋات اشقىزادى. ال حات تانىپ, وقۋ مەن جازۋدى نەمەرە اعاسى ادىلبەكتەن ۇيرەنەدى. ءسويتىپ, ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە كىتاپتى ەركىن وقيتىن دارەجەگە جەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل اقساقالدارىنا «الپامىس», «كورۇعلى», «قىز جىبەك», «ايمان–شولپان», ء«لايلى–ماجنۇن», «داريعا», «زارقۇم» سىقىلدى قيسسالار مەن قازاقتىڭ باسقا دا اقىن-جىراۋلارىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەرىپ, ولاردىڭ العىسى مەن باتاسىن الادى. ونىڭ وسى العان ءبىلىمى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاساعان قازاق ەملەسىن تەز يگەرۋگە يگى ىقپالىن تيگىزەدى.
قازاق تاريحىندا ءدال نۇرتاس وڭداسىن ۇلىنداي «ەلىم» دەپ ەمىرەنىپ, «جەرىم» دەپ جانىن پيدا ەتۋگە دەيىن بارعان باسشىلار كەمدە-كەم. ول قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە حالقىنىڭ قامىن جەپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاپ, دارىپتەۋگە بار كۇش-جىگەرىن سارقا جۇمسادى. 1938–1951 جىلدارى, ياعني قازاق ەلىنىڭ ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان كەزىندە اتقارعان قىزمەتى وراسان زور. اتاپ ايتار بولساق, قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, سول عىلىم ورداسىنىڭ باسشىلىعىنا سوناۋ جەزقازعاندا جۇرگەن قانىش ساتباەۆتى اكەلەدى. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى قۇرىلىسىنىڭ جەدەل ءارى ساپالى جۇرگىزىلۋىن دە قاتاڭ قاداعالايدى. ارىس–تۇركىستان, ەرتىس–قاراعاندى, ءمىرزاشول كانالدارى مەن مويىنتى–شۋ تەمىرجولىن سالۋعا ءھام قاراعاندى, تەمىرتاۋ, جەزقازعان, بالقاشتاعى الىپ زاۋىتتاردى اياققا تۇرعىزۋعا دا ءوزى ۇيىتقى بولىپ, تىكەلەي باسشىلىق جاسايدى. سول جىلدارى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتى, پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى, شىمكەنت تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى مەن ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانى اشۋعا دا مۇرىندىق بولدى. ءتىپتى مەديتسينا مەن شەت تىلدەر ينستيتۋتتارىندا بىرنەشە جاڭا فاكۋلتەت تە نۇرتاس وڭداسىن ۇلىنىڭ تۇسىندا اشىلدى. بۇدان بولەك, بىرنەشە وڭىردە وبلىستىق تەاترلار مەن فيلارمونيالار, سونداي-اق مۇعالىمدەر ينستيتۋتى مەن ۋچيليششەلەر اشۋعا دا سەپتىگىن تيگىزدى. ول – ول ما, 1940–1945 جىلدارى, ياعني سۇم سوعىستىڭ سالعان زارداپتارىنا قاراماستان, ۇلى ابايدىڭ 95 جانە 100 جىلدىق مەرەيتويلارىن جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى قاۋلى شىعارىپ, ءوزى سول كوميسسيانىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. اقىندار ايتىسىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرەدى. جىر الىبى – جامبىلدىڭ اتاقتى «لەنينگرادتىق ورەنىم» ولەڭىن جازۋىنا دا تۇرتكى بولعان ەكەن. قاسىنا ءابدىلدا تاجىباەۆ پەن عالي ورمانوۆتى ەرتىپ الىپ, جاكەڭە وسى ۇسىنىسىن ايتقان. سول ولەڭ لەنينگرادتىق ورەندەردىڭ ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ رۋحىن كوتەرگەن.
وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت, ول قازاق ەلىنىڭ سۇيەم جەرىن, ياعني سولتۇستىك وبلىستاردى رەسەيگە, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ءۇش اۋدانىن وزبەكستانعا, ماڭعىستاۋدى تۇرىكمەنستانعا بەرمەي, حرۋششەۆپەن ايقاسىپ ءوتتى. 1961 جىلى دىنمۇحامەد قوناەۆ حرۋششەۆتى پويىزبەن ەل شەتىنە دەيىن شىعارىپ سالىپ بارا جاتقاندا حرۋششەۆتىڭ: «بىلو بولشوي وشيبكوي, چتو تسەلينوي زانياليس وچەن پوزدنو. ەتو وشيبكا سكۆورتسوۆا, شاياحمەتوۆا, ونداسىنوۆا», دەپ جۇرگەنى – سول. سونىڭ كەسىرىنەن اتقارىپ وتىرعان ۇكىمەت باسشىلىعىنان بوساتىلادى. ول از بولعانداي, 58 جاسىندا زەينەتكەرلىككە شىعارىلادى. ول بۇل ىسىنە وكىنگەن جوق. ەسەسىنە, ەل-جۇرتىنىڭ شەكسىز قۇرمەتىنە بولەندى.
ال گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كەزىندە اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. اسىرەسە, مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ايرىقشا نازار اۋداردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى عاراي ساعىمبايدىڭ ايتۋىنشا, سول تۇستا مۇناي وڭدەۋ 3 ەسە, ال گاز ءوندىرۋ 6,5 ەسە, ال ۇساق جانە ءىرى قارا مال باسى 4 ەسەگە دەيىن وسكەن. ەلىمىزدەگى بالىقتىڭ ۇشتەن ەكىسى وسى وڭىردە وندىرىلگەن. «باعىرلاي» كانالى قازىلىپ, ارالتوبە سۋ قويماسى سالىنعان. ماڭعىستاۋدا ۇلۋتاس كەسەتىن, اتىراۋدا كىرپىش شىعاراتىن, ءسۇت وڭدەيتىن, مال سوياتىن, سىرا وندىرەتىن كاسىپورىندار نۇرتاس وڭداسىن ۇلىنىڭ كەزىندە اشىلعان ەكەن. اسىرەسە, تۇرعىن ءۇي سالۋ قارقىنى دا وتە جوعارى بولعان. ال ول وبلىس باسشىلىعىنان كەتكەننەن كەيىنگى 30 جىلدا, ياعني 1991 جىلعا دەيىن اتىراۋ وبلىسىندا مال باسى كەمىپ, 1951, ياعني جۇت جىلعى مولشەرگە دەيىن تۇسكەن. بۇل دەرەكتى دە بەلگىلى ەكونوميست عاراي ساعىمباي ء«ومىرى ونەگەلى ازامات» اتتى ماقالاسىندا ناقتى كەلتىرەدى. ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى «باسشى نەمەسە كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدەن كەتپەس تۇلعا جايىنداعى تولعانىس» اتتى جازباسىندا بىلايشا تولىقتىرا تۇسەدى: «ول كىسىنىڭ تۇسىندا اتىراۋ, ءۇستىرت, ماڭعىستاۋ كوپتەن جولاماي كەتكەن قىزىر ءىلياس قايتىپ ورالعانداي بولدى. مال كوبەيىپ, جايىلىس جەتپەي, كورشى اقتوبە مەن تۇرىكمەنستانداعى مەملەكەتتىك جەرلەردەن ءورىس سۇرالدى. ءوندىرىستىڭ دە وركەنى وسەيىن دەدى. شالشىققا شاشىپ تاستاعان سۇيەك-ساياقتاي قيقى-جيقى سيىقسىز قالاعا كەلبەت كىرەيىن دەدى. قۇلازىپ جاتقان ماڭعىستاۋ دالاسىندا الماتىنىڭ ەكسپەديتسيالارىن توبىقتان قاعىپ اتتاتپاي قويعان ورتالىق ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ, ۋفا ەكسپەديتسيالارىن ءۇستى-ۇستىنە شۇبىرتىپ, تولتىردى دا جىبەردى. ولاردىڭ اشقان كەن ورىندارى جايلى مالىمەت قىرىق ق ۇلىپتىڭ ار جاعىندا ساقتالدى. ولار سالدىرعان قالاشىقتارعا جەرگىلىكتى جەردەن ادام تۇگىلى, ۇشقان قاڭباقتى جولاتپادى. ماڭايداعى ەلدى مەكەندەردەن سىنىق شەگە العىزباي, ءبارى «ۇلكەن جەردەن» ۇشاقپەن تاسىلدى.
جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ تابيعي بايلىقتارىنا ىسسىلاي سۇعىنعانىمەن, ادامدارىنا مۇرىن شۇيىرە قارايتىن مەنسىنبەۋشىلىكپەن العاش رەت ايقاسقا شىققان دا نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەدى. ماسكەۋدىڭ ەسىگىنەن ەسىك تاستاماي ءجۇرىپ, ءوز وبلىسى اۋماعىندا تۇرىپ, پارتيالىق ەسەپتە باسقا جاقتارعا تىركەلەتىن «قاشاق» پارتيا ۇيىمدارىن ءوز قاراماعىنا قايتارىپ الدى. سول ارقىلى قۇرىق جەتپەي جۇرگەن قۇر اساۋلارعا وبلىس, از دا بولسا, ءوز ىقپالىن جاساي الاتىن بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ول «گۋرەۆ–20» دەپ ەل-جۇرتتىڭ ءبارىن شاتاستىرىپ كەلگەن جۇمباق قالانىڭ اتىن اناۋ-مىناۋ ەمەس, اقتاۋ دەپ وزگەرتتىردى. ءبىر وكىنىشتىسى, نۇرتاس اعا ماسكەۋگە كەتكەن بويدا-اق, تاپ ىرگەسىندەگى سول اتتاس تاعى ءبىر قالا تۇرعاندىعىنا قاراماستان, شەۆچەنكو بولىپ اتالادى».
نۇرتاس وڭداسىن ۇلى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋدىڭ تەك الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق سالاسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادەبي-مادەني جاعىنان دامۋىنا دا ەرەن ەڭبەك ەتتى. جوعارىدا ايتقان ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الماتىداعى كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن سەيىلحان, راۋشان قۇسايىنوۆتاردى, بوزداق رىزاحانوۆتى, رىسباي عابديەۆتەردى وقۋلارى بىتكەن بويدا ەلدەرىنە شاقىرىپ الىپ, شىعارماشىلىق ۇجىمدار قۇرعىزىپ, مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىن اشقىزادى. قۇرمانعازىنىڭ زيراتىنا ەسكەرتكىش قويعىزىپ, ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزەدى. وبلىستىق دراما تەاترى مەن دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترى جانە پەداگوگيكالىق ينستيتۋت شاڭىراعى دا سول كەزدە كوتەرىلەدى. مۇنايشىلار وتباسىنا ارناپ مەكتەپ-ينتەرناتتار سالعىزادى. 1957 جىلى جاس كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتى گۋرەۆكە شاقىرىپ, 500 ادامدىق وركەسترگە ديريجەر ەتىپ, ستاديوندا كونتسەرت بەرگىزەدى. كەيىن بۇل وركەستر ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق حالىق شىعارماشىلىعى بايقاۋىندا جۇلدەلى ورىندى جەڭىپ الادى. ەلدە ەلەۋسىز جۇرگەن ساتتىعۇل اقىندى وبلىس ورتالىعىنا شاقىرىپ, حالىق الدىنا شىعارادى. ءسويتىپ, قۇرمەتتى اتاق الىپ بەرەدى. ج.ىسقاقوۆ, ا.بەزەليۋك, ۆ.ۆلاسوۆ, ا.زەلەتدينوۆ, ك.ايداراليەۆ سىندى سپورت ساڭلاقتارىنا سپورت كوماندالارىن قۇرعىزۋعا ىقپال ەتەدى. اتاقتى جەلاياق ءامين تۇياقوۆتىڭ جۇلدىزى سول تۇستا جانعان ەكەن. الماتىدان قابىرعالى قالامگەرلەردى شاقىرىپ, قۇلسارىداعى ەلەكتريك سانجار جاندوسوۆتى, گۋرەۆتە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت فاريزا وڭعارسىنوۆا مەن مەكتەپ وقۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلىن وبلىستىق گازەت رەداكتسياسىنا كەڭەسكە قاتىستىرىپ, ادەبيەتكە باۋلىپتى. ءابىش كەكىلباي ۇلى ەلۋگە جۋىق قۇربى-قۇرداسىمەن بىرگە مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, اۋىلدا قوي باعامىز دەپ ۇندەۋ جاساعانىنا قاراماستان, «قوي بولسا, ونى باعاتىن قويشى تابىلادى» دەپ, ولاردى وقۋعا جىبەرەدى. بەلگىلى قالامگەر مەڭدەكەش ساتىبالديەۆكە ءۇش بولمەلى ءۇي اپەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى ورايدا الماتىداعى اباي ەسكەرتكىشىن سوققان ناۋرىزباي حاكىمجانوۆتى سوناۋ قوستانايدا ات باعىپ جۇرگەن جەرىنەن استاناعا الدىرتىپ, وقىتقان دا نۇرتاس وڭداسىن ۇلى بولاتىن. سوندىقتان دا ول ونى ءوز اكەسىندەي كورىپ, كەيىن ءبىر ۇلىنىڭ اتىن نۇرتاس قويدى. بۇل – نۇرتاس وڭداسىن ۇلىنا كورسەتكەن قۇرمەتى.
ەڭ باستىسى, ول 1942 جىلى ءىسساپاردا ءجۇرىپ, لەنينوگور ءتۇستى مەتالدار كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى دىنمۇحامەد قوناەۆتى تاۋىپ, كەيىن ونى وزىنە ورىنباسار ەتىپ الادى. ءسويتىپ, د. قوناەۆ قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ 10 جىل قىزمەت اتقارادى. ءتىپتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, سونداي-اق مۇناي سالاسىنىڭ مايتالماندارى – تولەگەن تاجىباەۆ, يبراگيم تاجيەۆ, ءىلياس وماروۆ, ساعيدوللا قۇباشەۆ, سالامات مۇقاشەۆ, زاكاش كاماليدەنوۆ, ساكەن شاقاباەۆ, ىسقاق وتەعاليەۆ, حالەل وزبەكقاليەۆ, راقمەت وتەسىنوۆ, ەركىن اسەنوۆ, بولات وتەعاليەۆ, ەلمۇرزا ەرەكەنوۆ, وتەپ بالعىمباەۆ, جانشا تاڭقىباەۆ, وتەۋ ەسەنوۆ, قوشىق قازيەۆ, قۇلشاراپ ءومىرشين, تاعى باسقالار – نۇرەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى. مۇنىڭ ءبارى – تۇلپاردى تاي كەزىندە تانىعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى باسشىنىڭ كورەگەندىگى.
قازاق ەلىنىڭ جەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەڭ قيىن كەزەڭدە ۇكىمەتتى 13 جىل بويى ادال دا ابىرويلى باسقارعان نۇرتاس وڭداسىن ۇلى ءوزىنىڭ جازباسىندا: «مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن, سونشا جىل ەل باسقارىپ وتىرىپ, بىرەۋگە ناقاقتان-ناقاق جالا جاۋىپ, قياناتقا بارعان ەمەسپىن, بىرەۋدەن ءبىر سوم دا پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, 1937–1938 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا, ءبىر قاعازعا قول قويعان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا, جۇزگە بولگەن ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا!» دەپ اعىنان جارىلا ايتقانى ءمالىم. بۇل – جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. ول شىن مانىندە سونداي ادال ادام, ءبىلىمدى دە بىلىكتى باسشى بولدى. قازىرگى ەل باسقارىپ جۇرگەن باسشىلار وسى ءۇش قاعيدانى ۇستانسا, قازاق ەلى الدەقاشان دامىپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەتەر ەدى.
– نۇرەكەڭ – ارتىق دۇنيە جيناماعان, ەشكىمنەن «سىيلىق» الماعان ادام. اتىراۋدان ماسكەۋگە كوشكەندە ءبىراز ادام بولىپ شىعارىپ سالدىق. بار دۇنيەسى – ءتورت چەمودان كيىم-كەشەگى مەن ءبىر كونتەينەر كىتاپ. مەن كەيىن دە قاتىناسىمدى ۇزبەدىم, ماسكەۋگە بارعان سايىن سوعىپ, سالەم بەرىپ تۇردىم. سوندا باياعى جۇپىنى كۇيىنەن وزگەرمەگەن, ارزان جيھاز, ءۇيىنىڭ كوركى – سول كىتاپتارى. جەڭگەمىز ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا – اقجارقىن جان. ول كىسى نۇرەكەڭنىڭ تەك جارى عانا ەمەس, قامقورشىسى, كومەكشىسى بولا ءبىلدى. ءدامدى اسى مەن ءتاتتى شايىن ءازىر ەتىپ, جولىنا قاراپ وتىراتىن, جاقسى كۇتەتىن. ۇلكەن ۇلى ەسكەندىر – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كىشى ۇلى گەننادي – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. كىشى ۇلى گەنناديدىڭ ەكى ۇلى بار, ۇلكەنىنە اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە نۇرتاس دەپ ات قويعان, – دەگەن ەدى كەزىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساعيدوللا قۇباش ۇلى.
ء ومىرىنىڭ سوڭىندا ول ءوزىنىڭ ءۇش وكىنىشىن اتاپ كورسەتىپتى: «ورىندالماعان ءۇش ارمانىم بار. – ءبىرىنشى ارمانىم – زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, الماتىدا تۇرسام دەپ ەدىم, ماسكەۋگە ءوتىپ كەتتىك. ماعان الماتىدا تۇرۋ بۇيىرمادى. ەكىنشى ارمانىم – وڭتۇستىك وبلىستاردا كەرەمەت, تالانتتى جىگىتتەر بار ەدى, سولاردى قىزمەت بابىندا وسىرە المادىم. «جەرشىل, رۋشىل» دەپ ايتا ما دەپ قورىقتىم. ءۇشىنشى – جاس كەزىمدە عىلىم قۋسام, كىتاپ جازسام, ول ارتىمداعى ۇرپاققا قالسا دەپ ارماندايتىن ەدىم. بىراق تاعدىردىڭ, ۋاقىتتىڭ امىرىمەن ۇكىمەتتى, وبلىستى باسقارۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ, جاس كەزىمدەگى ارمانىما جەتە المادىم».
ءبىز ءۇشىنشى ارمانى جۇزەگە استى دەپ ناقتى ايتا الامىز. ويتكەنى ول ەكى تومدىق «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك», «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك», «شىعىس حالىقتارىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى», «اراب تەكتى قازاق ەسىمدەرى» اتتى بەس تومدىق عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرىپ كەتتى. اتالعان بەس تومدىق 2011 جىلى ء«بىلىم» باسپاسىنان جارىق كوردى. بۇل – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
قايسار دا قايتپاس قايراتكەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ەل جادىندا قايتا جاڭعىرتۋ ءھام ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ساقتاۋ جولىندا ءبىرشاما ىزگى ىستەر اتقارىلعانى ءمالىم. كىندىك قانى تامعان اۋىلى قازىر نۇرتاس ەسىمىمەن اتالادى. تۇركىستان شاھارىندا ونىڭ اتىمەن اتالاتىن «دارىن» مەكتەپ-ينتەرناتى مەن مۇراجاي اشىلعان. سونداي-اق وسى قالادا نۇرتاس وڭداسىن ۇلى اتىنداعى اللەيا بار. الماتى قالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قايراتكەردىڭ مەرەيتويلارى قارساڭىندا عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار ءوتىپ تۇرادى. بەلگىلى جۋرناليست-پۋبليتسيست گۇلسىم ورازالىقىزىنىڭ قۇراستىرۋىمەن «نۇرتاس وڭداسىنوۆ» اتتى ماقالالار مەن ەستەلىكتەر جيناعى جارىق كوردى. بۇل كىتاپ ءۇش دۇركىن تاسقا باسىلدى. بىراق مۇنىمەن دانا دا دارا تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن, ازاماتتىق بولمىس-ءبىتىمىن تولىق ايتتىق, جازدىق دەۋگە استە بولمايدى. ءالى دە ول تۋرالى تاريحي ءھام عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ, كوركەم تۋىندىلار تۇسىرىلۋگە ءتيىس. استانا مەن الماتىدا ءھام ەلىمىزدىڭ بۇكىل وبلىس ورتالىقتارىندا, اسىرەسە ول ەڭبەك ەتكەن اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىندە ونىڭ اتىندا مەكتەپ, وقۋ ورىندارى, كوشە, مادەنيەت, ادەبيەت ءھام رۋحاني وشاقتار اشىلعانى ابزال. ويتكەنى ول – بۇكىل ەلگە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. قازاق دالاسىنىڭ ءبىر تۇتام جەرىن جاتقا بەرمەي, ونىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعان قايراتكەر. ال مۇنداي تاۋ-تۇلعا قازاق دەگەن حالىقپەن بىرگە ماڭگى جاسارى حاق.
ەرماحان شايحى ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى