شاكىرتتەر شىعارعان «ساداق»

قايىرجان نۇرعوجا ۇلى 1964 جىلى جارىققا شىققان «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ دامۋ جول­دارى» كىتابىندا «ساداق» تۋرالى العاشقى دەرەكتەردى جاريالاسا, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ 1986 جىلى «ساداق» اتتى كىتاپ شىعارىپ, ۋفا­داعى قازاق جۋرنالى تۋرالى تولىمدى ماعلۇماتتاردى وقىرمانعا ۇسىندى. 2002 جىلى وسى كىتابىن تولىقتىرىپ, «ساندالتقان «ساداق» دەگەن اتپەن قايتا باستىردى.

ۋفاداعى شاكىرتتەر شىعارعان «ساداق» پەن ومبىداعى قازاق جاستارى شىعارعان «بالاپان» جۋرنالى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى اتاندى. «ساداق» قولجازبا جۋرنالىنا ءار جىلدارى بەيىمبەت مايلين, جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ رەداكتورى رەتىندە قول قويدى. بەيىمبەت «عا­ليادا» وقىعان كەزىندە «ساداقتىڭ» نەگىزىن قالاپ, العاشقى ءۇش سانىن ومىرگە اكەلدى. وسى ءۇش نومىرىندە بەيىمبەتتىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسى, باسقا دا شىعارمالارى جاريالاندى. وكىنىشكە قاراي بەيىمبەتتىڭ ءوزى جازعانداي, جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى ساندارى جوعالدى. وعان سول ۋا­قىتتاعى مەدرەسەدەگى قازاق پەن تاتار شاكىرتتەرى اراسىنداعى سالقىندىق سەبەپ بولدى. كەيىن مەدرەسە ديرەكتورى زيا كامالي مەن مۇعالىم عالىم­جان يبراگيموۆتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل سال­قىن­دىقتىڭ سىزى دا قالمادى. ءسويتىپ, جۋر­نالدىڭ ءۇشىنشى سانى شىقتى. بۇل جايىندا بەيىمبەتتىڭ ءوزى: «كۇيىنگەنمەنەن كەت­كەن نارسەنىڭ كەل­مەيتىندىگى بەلگىلى. الداعىسى مۇنداي بولدى دەپ جىگەرى قايتىپ, جول توقتاۋ قىلاتىن جاستار ءبىز ەمەس. كەلەشەككە كەتكەندى ىزدەمەي كەلىس­تى­رىپ ىستەيىك دەپ 3-سان «ساداقتى» ال­دەن كەلگەنشە قادىرلى اجارلاپ, قاۋىم-قابيلانىڭ الدىنا ۇسىنىپ وتىرمىز», دەپ جازدى.

بەيىمبەتتەن كەيىن جۋرنال تىزگىنىن «عاليانىڭ» شاكىرتى جيەنعالي تىلەپ­بەرگەنوۆ ءوز قولىنا الدى. ول بەيىم­بەتتىڭ باستاعان ءىسىن ءارى قاراي جالعاپ, ءوزى دە وندىرتە جازىپ, جۋرنال جۇمىسىنا بار كۇش-جىگە­رىن جۇمسادى. بۇل جايىندا جۋرنال اۆتورى سالاحيدەن سارتاليەۆ: «جازۋشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءوزىنىڭ قىمباتتى ساعاتتارىن كەيىنگى جاس بۋىنىمىزدىڭ كوگەرۋىنە سارىپ قىلىپ «ساداقتى» ۋاقىتىنان قالدىر­ماي شىعارىپ تۇرعان ءارى تەرەڭ ماعىنالى ادەبي, عىلىمي جۋرنال ەتىپ تانىتقان جيەنعالي مىرزاعا ءتاڭىرى جارىلقاسىن ايتپاي بولمايدى. ول «ساداقتىڭ» ىسسىسىنا كۇيدى, سۋىعىنا توڭدى», دەگەن ەدى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

بەيىمبەت بار جىگەرىن جۇمساپ جۋرنالدى جولعا قويسا, جيەنعالي وسى ابىرويلى مىندەتتى ءارى قاراي جالعاستىردى. ولار الدىنا «قايتسەك ەلدى اعارتىپ, ونەرلى ەلدىڭ قاتارىنا قوسامىز, حالىققا قالاي قىزمەت كورسەتەمىز دەگەن ۇلكەن ارمان-تىلەك» قويىپ, جان-تانىمەن بەرىلىپ جۇمىس ىستەدى. بەيىمبەت تە, جيەنعالي دا, جۋرنال ىسىنە اتسالىسقان «عاليانىڭ» باسقا دا شاكىرتتەرى وسىلايشا «ساداق­تى» سارابدال باسىلىمعا اينال­دىردى. وزدەرى مەدرەسە شاكىرتى بولسا دا, تۇندە ۇيقى, كۇندىز كۇلكى كورمەي, «ساداقتىڭ» وتكىر دە وزەكتى بولىپ شىعۋىنا بارىن سالدى.

«ساداقتىڭ» رەداكتورلارى مەن اۆ­تور­لارى جازبالارىنا بۇر­كەن­شىك ەسىم­دەردى قولداندى. ماسە­لەن, بەيىمبەت «ساداقتاعى» شىعار­مالارىن «بەكەت», «قارساق», «تولستوي قازاق» دەگەن اتپەن جازسا, جيەن­عالي ماقالا-اڭگىمەلەرىنە «جەكەي» قالام اتىن قولداندى. سول سە­كىلدى سالاحيدەن سارتاليەۆ – «قاراشا», زەينەلعابيدەن يماجانوۆ – «ەسىل», ءابدىراحمان مۇستافين – «شاشتى», ارميا ەشكەەۆ – «توقا», قاجىم باسىموۆ – «سارىالجىن», ماعجان جۇماباەۆ – «بالاپان», سابىر ايتقوجين – «تاۋ بالاسى», سۇل­تان شوقاەۆ – «قارا مىلتىق», مۇقان دوسباەۆ – «جاڭا تالاپ», مۇحا­مەت قالجانوۆ – ء«ورتالاپ», عالياقپار وشاق­باەۆ – ء«بيشى», ءابدىراشيت الىم­باەۆ – «ومبىلىق», اۋباكىر قازاقوۆ – «جاڭعارا», زياش الدابەرگەنوۆ – «كە­رەي», قاھان ەرەجەپوۆ «تارباعاتاي», «ەرتىس» بۇر­كەنشىك ەسىمدەرىن قولداندى. سون­داي-اق جۋرنالعا قۇدايبەردى, بورتە, دونەن, سونا, باسقا دا قالام اتتارىمەن بىرقاتار اۆتور ماقالا جازىپ, اتسالىس­تى. سارىالجىن مەن كەرەي جۋرنالدىڭ كەيبىر سانىنا ۋاقىتشا شىعارۋشى رەتىندە قول قويدى. بۇدان ءبىز بەيىمبەت پەن جيەنعالي سەكىلدى زياش پەن قاجىمنىڭ دا «ساداقتىڭ» كەيبىر ساندارىنىڭ رەداكتورى بولعانىن بايقايمىز. مىنە, وسى شاكىرتتەر – «عاليانىڭ» قالامى جۇيرىك جاستارى جۋرنالدىڭ مازمۇندى دا ماعىنالى بولىپ شىعۋىنا اتسالىستى. جۋرنالدىڭ رەداكتورلارى مەن اۆتورلارى «ساداقتى» شىعارۋعا اسا ىجداعاتپەن, ۇقىپتىلىقپەن كىرىستى.

«ساداق» قولجازبا جۋرنالى 1915 جىلعى 9 قاراشادان باستاپ, 1918 جىلعى 10 اقپانعا دەيىن شىعىپ تۇردى. وسى ارالىقتا جۋرنالدىڭ قىرىقتان استام سانى جارىق كوردى. الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا «ساداقتىڭ» 1916 جىلعى №20, №21 جانە №22 سان­دارى عانا ساقتالعان. پروفەسسور تۇرسىن­بەك كاكىشەۆ «ساندالتقان «ساداق» كىتا­بىندا جۋرنالدىڭ بۇل نومىرلەرىنە تولىقتاۋ تالداۋ جاساعان. سونىمەن قاتار تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اتالعان كىتابىندا قايىرجان بەكحوجيننىڭ وزىنە «ساداقتىڭ» جيىرما شاقتى سانىن بەرگەنىن اتاپ كەلىپ: «قاپتاعان كوپ كىتاپتاردىڭ اراسىنان قالىندىعى ءتورت ەلى, مۇقاباسى جىرتىلعان ماتالى ءتۇپتىڭ جوعارى جانە تومەنگى جاعىنا اشەكەيلەپ قارا بوياۋمەن ورنەك سالىپ, ورتا تۇسىنا «ساداك كيرگيزوۆ» دەپ تاسقا باسىلعان ءسوزى بار, 575-بەتىنە «عاليا» كىتاپ-وقۋحاناسى دەگەن تانىس شتامپ باسىلعان سالماقتى دا كولەمدى كىتاپ­تى قولىما ۇستاتتى. جۇرەگىم جارىلىپ كەتەردەي تۋلاپ قويا بەردى», – دەپ جازدى.

«ساندالتقان «ساداق» كىتابىندا تۇر­سىنبەك كاكىشەۆ قايىرجان بەكحو­جيننەن العان قولجازبا جۋرنال­­دىڭ 1917–1918 جىلدارداعى جيىرماعا جۋىق سانىنا ءىشىنارا تالداۋ جاسادى. ءبىرىن تولىق جاريالاسا, ەندى ءبىرىن مازمۇنداپ, تاعى ءبىرىنىڭ ءۇزىندىسىن جاريا­لادى. الايدا بارلىعى تولىق تالدانعان جوق. پروفەسسوردىڭ ءوزى بۇل جايىندا «ساندالتقان «ساداق» كىتابىنىڭ «قازىنا» تاراۋىنىڭ كىرىسپەسىندە: «ەندى «ساداقتىڭ» 1917–1918 وقۋ جىلىندا شىققان ون بەس سانىنا ورالايىق. ءسوز اراسىندا كەزدەسكەن ۋاقيعالاردى سۋىرتپاقتاپ شىعارىپ وتىرارمىز رەتكە قاراي», – دەپ وقىرماندى ءبىر قۋانتىپ قويادى دا, جەكەيدىڭ «باس سوزىنەن» كەيىن بىردەن شورت كەسىپ: «1917–1918 جىلدارى شىققان, قولداعى بار 15 ساندى باس-باسىنا اڭگىمەلەۋدىڭ قاجەتى شامالى ەكەندىگى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى», دەپ, جيەنعالي تاقىرىبىنا ويىسىپ كەتەدى.

سونىمەن قاتار جۋرنالدىڭ ءالى تابىلماعان ساندارى دا بار. 1915–1918 جىلدارى «ساداق» قولجازبا جۋرنالىنىڭ قىرىق شاقتى سانى جارىق كورگەنىن ەسكەرسەك, ءالى جيىرما شاقتى سانى جوق دەگەن ءسوز. ۋفاعا بارعان ساپارىمىزدا ءبىز وسى جيىرما ساندى ىزدەگەنبىز. الايدا باشقۇرتستان ۇلتتىق ارحيۆىنەن دە, باشقۇرتستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىنان دا «ساداقتى» تاپپادىق. سوعان قاراعان­دا بۇل ساندار نە جوعالعان, نە بىرەۋدىڭ ساندىعىندا جاسىرۋلى جاتقان سەكىلدى. جوعالىپ كەتتى دەگەنگە كوڭىل سەنبەيدى, ىزدەۋشىسىن كۇتىپ ءبىر جەردە بۇعىپ جاتقان سەكىلدى كورىنەدى.

«ساداق» جۋرنالىنىڭ 110 جىل­دىعى قارساڭىندا جۋرنالعا قاتىستى بىرقاتار جۇمىس ىستەلۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن ءالى دە اتقارۋعا بولادى دەگەن ويدامىز.

ءبىرىنشىسى, جۋرنالدىڭ وقىرمانعا بەلگىسىز جيىرما شاقتى سانىن تابۋ. جۋرنالدىڭ بۇل ساندارى «عاليا» شاكىرتتەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جۋرنال اۆتورلارىنىڭ ءبىرىنىڭ (ۇرپاق­تارىنىڭ) ارحيۆىندە نەمەسە ۋفاداعى مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەردىڭ بىرىندە ساقتاۋلعان بولۋى مۇمكىن.

ەكىنشىسى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ قايىرجان بەكحوجيننەن العان «ساداقتىڭ» جيىرما شاقتى سانىن ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردىڭ سيرەك قورىنا الۋ. بۇل ساندار بۇگىندە پروفەسسوردىڭ وتباسىندا ساقتاۋلى. الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىنداعى جۋرنالدىڭ ءۇش سانى تاعى دا جيىرما سانمەن تولىقسا, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە قولجە­تىمدى بولا تۇسەر ەدى.

ۇشىنشىدەن, «ساداق» جۋرنالىنىڭ بەلگىلى جيىرمادان استام ءنومىرىن سول كەزدەگى توتە جازۋدان قازىرگى قارىپكە (كيريلليتساعا) كوشىرىپ, قالىڭ كوپشى­لىكتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ قاجەت. «قازاق», «ايقاپ», «سارىارقا» با­سىلىم­دارى سەكىلدى «ساداقتى» دا (فاكسي­ميليەسىمەن بىرگە) جەكە كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعارۋ – ۋاقىت تالابى.

تورتىنشىدەن, «ساداقتىڭ» اۆتورلارى الاش قوزعالىسىنا دەم بەردى. قولجازبا جۋرنالدى شىعارۋعا اتسالىسقان عاليالىق شاكىرتتەر مەن ولاردىڭ جازبالارى, بۇركەنشىك ەسىمدەردى قولدانۋى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تاقىرىپتار زەرتتەلە تۇسسە, قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنا تىڭ ەڭبەكتەر قوسىلادى.

بەسىنشىدەن, كەلەر 2026 جىلى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ قۇرىلعانىنا 120 جىل تولادى. «ساداق» قولجازبا جۋرنالى «عاليا» مەدرەسەسىندە, سونداعى قازاق شاكىرتتەرىنىڭ باستاماسىمەن جارىق كورگەن. بۇل مەدرەسەدە 1906–1918 جىلدارى 200-گە جۋىق قازاق بالاسى ءبىلىم العان. وسى ورايدا عاليالىق قازاق شاكىرتتەرى جايلى دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ولار وقىعان مەدرەسە قابىرعاسىنا «بۇل مەدرەسەدە بەيىمبەت مايلين, ماعجان جۇماباەۆ, جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ, نۇعىمان ماناەۆ, احمەت مامىت ۇلى, ت.ب. 200-گە جۋىق قازاق زيالىلارى ءبىلىم الدى» دەگەندەي ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىنۋى كەرەك دەگەن ويدامىز.