اۋەزوۆ تاجىكستانعا بارعاندا نە ايتتى؟

اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن الدىمەن 1967 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە تاجىكستان كەڭەسى» («توچيكيستوني سوۆەتي») گازەتىندە جارىق كورگەن «يف­تيحوري ميللاتي قازوق» («قا­زاق­ ۇلتىنىڭ ماقتانىشى») اتتى ما­قالادان وربىتسەك. 1967 جىلى قا­زاق­تىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولدى. بۇل اتاۋلى داتانى بۇكىل كەڭەس وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارى اتاپ ءوتتى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «تاجىكستان كەڭەسى» گازەتىندەگى ماتەريال سونىڭ ناقتى دالەلى. ر.قۇدراتوۆ اتتى اۆتور جازعان ماقالا 1960 جىلدىڭ قازان ايىندا تاجىكستاننىڭ استاناسى دۋشانبە قالاسىندا وتكەن ازيا جانە افريكا حالىقتارىنىڭ ىن­تىماعى جونىندەگى كونفەرەنتسيانى ەسكە الۋدان باستالىپتى.

«1960 جىلدىڭ قازانى. دۋشان­بە قالاسىندا ازيا جانە افريكا حا­لىقتارىنىڭ ىنتىماعى جونىن­دە­گى كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل كونفە­رەن­تسياعا كوپتەگەن تانىمال اقىن­دار مەن جازۋشىلار كەلگەن ەدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندە اتاقتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – قا­زاقتىڭ جازۋشىسى ءارى عالىمى مۇح­تار اۋەزوۆ بار بولاتىن. ءبىز ونى ادەتتە پرەزيديۋمنان, ءوزى­مىز­دىڭ داڭقتى اقىنىمىز مىرزا تۇرسىنزادانىڭ قاسىنان كوردىك. ەكى دوس پرەزيديۋمنان تۇسكەن ساتتەردە جايباراقات وتىرماي, ءوزارا الدەبىر ماسەلەلەردى تالقىلاۋمەن بولدى. ال ەكەۋى مىنبەگە قايتا كوتەرىلگەندە زال تولى حالىق قول شاپالاقتاپ قوشەمەت كورسەتىپ, مىرزا تۇرسىن­زادا مەن مۇحتار اۋەزوۆ قۇرمەتتىڭ استىندا قالدى», دەيدى «توچيكيستوني سوۆەتي» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى.

اۆتور ايتقانداي, مۇحتار اۋە­زوۆ پەن تاجىكتىڭ ايگىلى اقىنى مىرزا تۇرسىنزادا اراسىندا دوس­تىق, تۋىستىق ءھام باۋىرلىق باي­لانىستىڭ بولعانى راس. ماسەلەن, مۇح­تار اۋەزوۆ وزىنەن 17-18 جاسقا كىشى مىرزا تۇرسىنزادانىڭ شى­عارماشىلىعى تۋرالى «كسرو حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىن دامىتۋ» اتتى ماقالاسىندا: «مىرزا تۇرسىنزادا قازىرگى تاجىك ادەبيەتىنىڭ ەڭ كورنەكتى جاس وكىلى سانالادى. ونىڭ «وتاننىڭ ۇلى» پوەماسى ۇلى وتان سوعىسىنا ارنالعان, ال ء«ۇندى باللاداسى» تسيكلى اعىلشىن كولونيالدىق اكىمشىلىگىنىڭ قى­سىمىنا ۇشىراعان ءۇندى حالىقتارى­نىڭ اۋىر كەدەيشىلىگىن وبەكتيۆتى بەينەلەيدى. ءوز حالقىنىڭ ومىرىمەن سالىستىرا وتىرىپ, ول تاجىك ما­دەنيەتىنىڭ زور دامۋى تۋرالى جازادى», دەي كەلىپ, «ازيا داۋىسى» پوەماسىنىڭ ازاماتتىق پافوسى مەن گۋمانيستىك ۇستانىمىنا قاتىستى: «تۇرسىنزادانىڭ «ازيا داۋىسى» ولەڭى ارقىلى ونىڭ كوپ نارسەنى بىلەتىنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل ولەڭدە ول ازيا مەن افريكا حا­لىقتارىنىڭ اتىنان پوەزيا سالاسىندا ءۇندىستان, قىتاي, گانا جانە جاپونيا اقىندارىنىڭ ويىنا دا كەلمەگەن جاڭاشا يدەيانى العا تارتادى. ءار جولىندا كۇن­دە­لىكتى ماسەلەلەر بار, بىراق ولار قازىرگى زامانعى الدىڭعى قاتارلى كوزقاراستار تۇرعىسىنان ايتىلعان», دەپ باعا بەرگەن.

ال مىرزا تۇرسىنزادا بول­سا: «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعار­ما­شىلىعى – بۇكىل كەڭەس ادەبيەتىنىڭ ەرەكشە قۇبىلىسى», دەي كەلىپ م.اۋەزوۆتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتو­يىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋ حاتىندا «اباي جولى» جانە ونىڭ اۆتورىنىڭ اتى كەڭەس ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇر. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەسىمى تەك كەڭەس حالقىنا عانا ەمەس, شەتەلدەگى ميلليونداعان وقىرمانعا دا تانىس. باتىس پەن شىعىستىڭ كوپتەگەن ەلىندە بولعانىمدا, اۋەزوۆتىڭ ەسىمىن كوپتەگەن ادامنىڭ اۋزىنان ەستىپ, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ اۋدارمالارىن كورگەندە دوسىم, سۇيىكتى جازۋشىمنىڭ سوزدەرى قاراپايىم حالىقتىڭ جۇرەگىنە توتە جول تاپقانىنا شىن كوڭىلىممەن قۋاندىم», دەيدى.

وسىنداي اعالى-ءىنىلى قالامگەر­لەر­دىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن ر.قۇدراتوۆتىڭ ما­قالاسىنا قايتا ورالايىق. اۆتور ءسوزىن: ء«سوز كەزەگى مۇحتار اۋەزوۆكە بەرىلگەندە, زال تولى كورەرمەن ونى زور قوشەمەتپەن قارسى الدى. تا­جىك­ وقىرماندارى ونى العاش رەت جا­قىننان كورىپ, ونىڭ تەك ءىرى جازۋ­شى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە شە­شەن, وتتى ءسوز يەسى ەكەنىن سەزىندى. ونىڭ مازمۇندى ءسوزى ازيا مەن افري­كا حالىقتارىنىڭ ز ۇلىمدىق پەن وتار­شىلدىققا قارسى كۇرەسىن بەينەلەپ, تىڭداۋشىلاردى ەرەكشە تولقىتتى.

اۋەزوۆ كونفەرەنتسيا اياقتالعان­نان كەيىن لەنين اتىنداعى الاڭدا وتكەن ميتينگتە دە حالىقتىڭ الدىن­دا ءسوز سويلەپ, ەل جادىندا قا­لاتىن كەلەلى اڭگىمەلەردى ايتتى. سودان كەيىنگى ادەبيەتشىلەردىڭ باسقو­سۋىندا دا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇل­عاسى بىزگە سىنشىل, ءار نارسەنىڭ باعاسىن بەرە بىلەتىن ءادىل ازامات, قالام ارىپتەستەرىنە جاناشىر دوس رەتىندە كورىندى.

ول قالامداستارىنىڭ شىعارما­شى­لىعى تۋرالى, اسىرەسە مىرزا تۇرسىنزادا مەن راسۋل عامزاتوۆ جايىندا ەرەكشە شابىتپەن ءسوز سويلەدى. سونىمەن قاتار اۋەزوۆ بەلينسكيدىڭ گوگول تۋرالى ايگىلى پىكىرىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, بۇقارانىڭ ەسىنەن ەشقاشان دا وشپەيتىن عيبراتتى ويلارىن ورتاعا سالدى», دەپ ءبىر تۇيەدى.

ەسكى كۇندەردى ەسكە الۋ سارىنىندا جازىلعان جازبادان مۇحتار اۋەزوۆتى زال تولى كورەرمەن ىقى­لاس­پەن قارسى العانى, تاجىك وقىر­ماندارىنىڭ ۇلى قالامگەردىڭ شە­شەندىگىنە تاڭعالعانى, ازيا مەن افريكا حالىقتارىنىڭ ز ۇلىمدىق پەن وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىن اڭگىمەلەگەندە تىڭدارمانداردىڭ تولقىعانى, اۋەزوۆ كونفەرەنتسيادان كەيىن لەنين اتىنداعى الاڭدا ميتينگتە دە مىنبەرگە شىعىپ, رۋحتى كوتەرىپ, ءسوز سويلەگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شەشەندىگى تۋرالى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا دا اڭگىمە جەتەرلىك. ماسەلەن, زەينوللا قابدولوۆتىڭ: «اۋەزوۆتىڭ ءاربىر لەكتسياسى – ءبىر-ءبىر وقۋلىق, بار لەكتسياسى – ۇلان-عايىر ۇلى مەكتەپ. اۋەزوۆتەن ەكى ساعات لەكتسيا تىڭداعان ادام – بۇدان ەكى ساعات بۇرىنعى پسيحولوگيالىق حال كۇيى­نەن كادىمگىدەي وزگەرىپ, جا­ڭارىپ, جاڭعىرىپ شىعادى. يمان تۇرعىسىنان ءبىرشاما ءپىسىپ, جەتىلە تۇسەدى. ويتكەنى اۋەزوۆ دارىستەرى بار شاكىرت ءۇشىن تاڭعاجايىپ, تىلسىم دۇنيە», دەگەن باعالاۋىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز. جازۋشىنىڭ شەشەن­دىگىن, بىلگىرلىگىن بۇدان اسىرىپ ايتۋ استە مۇمكىن ەمەس. ياعني دۋشان­بەدەگى بىرنەشە جۇزدەسۋدە تاجىك جۇرت­شىلىعى اۋەزوۆتىڭ ءار ايتقان سوزىنەن رۋحاني بايىعانىن, وسى ءبىر كەزدەسۋدەن كەيىن ارادا جەتى جىل وتسە دە سول ءبىر كۇننىڭ اسەرى سۋىماعانىن بايقاۋعا بولادى.

كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتى مۇح­تار اۋەزوۆ تۇلعاسىنا قىرىن قا­را­عانىمەن, بۇقارانىڭ قالامگەر­گە دەگەن قۇرمەتى ەشقاشان سايابىر تارتقان ەمەس. ونى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان «يفتيحوري ميللاتي قا­زوق» اتتى ماقالانى جاز­عان ر.قۇ­دراتوۆتىڭ «تاجىكستان پيو­نەرى» گازەتىنىڭ 1967 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندەگى №78 (2534) سانىندا جارىق كورگەن «فارزاندي بۋزۋرگي قازوق» («قازاقتىڭ ۇلى قالامگەرى») اتتى ماقالاسىنان دا اڭعارۋعا بولادى. بۇل ماقالادان دا اۋەزوۆتىڭ قالامگەرلىك تۇلعاسىنا ءھام جازۋشىلىق تالانتىنا دەگەن تاجىك حالقىنىڭ ىقىلاسىنىڭ شەكسىزدىگىن كوردىك.

ء«جۇزى جىلى, ماڭدايى نۇرلى ءبىر كىسى جايدارى قالىپتا اسىقپاي اكادەميالىق دراما تەاتردان شى­عىپ كەلە جاتتى. بۇل – لوحۋتي اتىنداعى تەاتر ەدى. ءسانى كەلىسكەن عيما­رات جان-جاقتان قاراعان جۇرت­تىڭ نازارىن وزىنە بىردەن تارتىپ تۇراتىن. اسىرەسە ونىڭ جانىنداعى اسەم بەينەلى, ساۋلەتى زور «راحات» شايحاناسى دا كوزىڭدى ارباپ الاتىن. ول كىسى ءبىراز ۋاقىت سول جاققا قادالا قاراپ, اينالاسىنا كوز سالىپ كەلە جاتىپ, ءبىر توپ جاس جىگىتتەردىڭ قاسىندا تۇرعان قىزعا كوزى ءتۇستى. قىز ءبىر نارسە ايتقىسى كەلگەندەي كورىنگەنىمەن, ۇيالىپ ءۇنسىز قالدى.

– سالەم, قارىنداس, – دەدى ول قىزعا جاقىنداپ كەلىپ.

بۇل ءسوز قىزعا زور قۋانىش سىيلادى.

– مەن كوپتەن ءسىزدى ءبىر كورسەم دەپ ارمانداپ ءجۇر ەدىم, – دەدى ۇيالشاق قىز كۇلكىسىن جاسىرا الماي. – ءسىزدى دۋشانبەگە كەلدى دەپ ەستىپ قۋانىپ ءجۇرمىز.

جينالعان جۇرتتىڭ ءبارى دە وسى ءسوزدى ايتقىسى كەلىپ تۇرعانداي ەدى. بىرەۋى شىداي الماي: – ءبىز «اباي­دى» وقىعاندا ءسىزدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ, تىرىدەي كورگەندەي بولدىق. مىنە, ەندى كوزبە-كوز كەزدەسىپ تۇرمىز, – دەدى».

قۇدراتوۆتىڭ ەكى ماقالاسىن وقي وتىرىپ, كوز الدىمىزعا زال تولى جۇرت, مىنبەر, پرەزيديۋم, ءبىر-بىرىنە يەك ارتقان, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن ەكى تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ پەن مىرزا تۇرسىنزادانىڭ بەينەسى كوز الدىمىزعا كەلدى. بىر­دە مىنبەردە وتتى ءسوز سويلەگەن, بىر­دە الاڭدا حالىق قوشەمەتىنە بولەن­گەن, تەك تاجىك جۇرتىنا عانا ەمەس, افريكا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ قا­لامگەرلەرىنە پاراساتتى اڭگىمە ايتقان ۇلى اۋەزوۆتىڭ تۇلعاسى بىزگە قاشاندا ىستىق. مۇحتار ومار­حان­ ۇلىنىڭ وسى جيىندا «ز ۇلىمدىق پەن وتارشىلدىققا قارسى كۇرەس» تۋرالى سويلەۋى وتارداعى ەلدەرگە ازات ەل بولۋعا تالپىنۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيتىندەي. ارينە, قىلىشىنان قان تامعان توتاليتارلىق جۇيەگە اشىق قارسىلىق تانىتتى دەي المايمىز. دەسە دە, اۋەزوۆ «وتارشىلدىققا بىرىگىپ قارسى تۇرۋ» تۋرالى ايتىپ, دۋشانبەگە باياعى الاش يدەياسىنىڭ دانەگىن سەپكەندەي كورىندى. وسىلاي اۋەزوۆ ازيا مەن افريكا ەلدەرىنىڭ يمپەريالىق ساياساتتىڭ زاردابىن تارتقان قالامگەرلەرىنىڭ جارالى جۇرەگىنە ەم بولارلىق ءسوز ايتا ءبىلدى.