ەڭ قۇرمەتتى جۋرناليست

قازاق ءۇشىن ەڭ قاستەرلى دۇنيە – جەر. وسى ۇلان-بايتاق دالانى بابالارىمىز بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعادى. ءسوي­تىپ, كەيىنگى ۇرپاققا قۇندى مۇرا قالدىردى. الايدا ءار زاماندا ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن سايىن دالاعا قىزىعا دا, قىزعانا دا قاراعاندار كوپ بولدى. اسىرەسە ءۇش عاسىرعا سوزىلعان وتارشىلدىق ساياسات حالقىمىزعا وتە اۋىر ءتيدى. شىندىعىندا, ەل ەڭسەسىن كوتەرت­پەدى. تۇقىرتىپ تاستادى. وتى, سۋى مول قۇنارلى جەرلەر تارتىپ الىنىپ, كەلىمسەكتەرگە بەرىلدى. قونىسىنان ايىرىلعان جەرگىلىكتى جۇرت ءشول جانە شولەيت ايماقتارعا ىعىستىرىلدى. وسى جان اۋىرتىپ, وزەك ورتەيتىن ماسەلەنى مەرزىمدى باسپاسوزدە العاش كوتەرگەن قالامگەردىڭ ءبىرى – ساپابەك ءاسىپ ەدى. ايتۋلى تۇلعا بۇل تاقىرىپتى تەرەڭنەن تارتىپ اشىپ جازدى. اشىنىپ جازدى. بۇعان ول «قاۋقارسىز قازاق ماسەلەسى» اتتى كىتابىنداعى «جەرسىز كۇنىمىز جوق» اتتى ماقالاسىندا كەڭىرەك توقتالعان. وندا: «قازاقتار ءحىح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرمەن قاراي قۇنارلى جەرلەرىنەن ايىرىلا باستاعان. اقىرىندا كەلىپ قازان توڭكەرىسىنە دەيىن 45 ميلليون دەسياتينا تاياق شانشىسا تال شىعاتىن قۇنارلى جەرىن قولدان بەرگەن. وعان ىشكى رەسەيدەن كوشىرىپ اكەلگەن كادىمگى كرەستياندار, جەرى جوق مۇجىقتار قونىستاندىرىلعان. ءسويتىپ, قازاقتار جا­ۋاتىن جاڭبىرى جوق, شالقىپ جاتقان كولى جوق, بۋىرقانىپ اعىپ جاتقان وزەنى جوق, جەرىنىڭ بەتىندە قۇنارلى توپىراعى جوق ءشول دالاعا قۋىلدى», دەيدى شامىرقانىپ. تاعى ءبىر ەڭبەگىندە: «قازاقستان تەرريتورياسىندا 271 ميلليو­ن گەكتار جەر بار, سونىڭ 180 ملن گەكتارىن ءبىز جايىلىمدىقتار دەپ ءجۇرمىز. ونىڭ ۇشتەن ءبىرى ءشول جانە شولەيت, قونىسقا, شارۋاعا جارامايتىن جەر. نە دۇرىستاپ مال باعۋعا كەلمەيدى. شاپساڭ, گەكتارىنان 1,5-2 تسەنتنەردەن ارتىق ءشوپ الا المايسىڭ. ال قۇنارلى جەرلەردەن ءبىر گەكتاردان 10-15 تسەنتنەر ءشوپ الۋعا بولادى. شولەيت جەرگە شىعارعان شىعىننىڭ ەسەبى مىنادان بەس ەسە ارتىق, الاتىن ءونىم بەس ەسە تومەن. ونىمەن قالاي كۇن كورۋگە بولادى؟», دەيدى كوسەمسوزشى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ شاڭىراعى شايقالا باستاعان جىلدارى ەلىمىزدە «ارتتا قالعان 71 اۋدان» دەگەن ماسەلە ءجيى كوتەرىلدى. بۇل پروبلەما بەكەر ايتىلمادى. 1989 جىلعى 27 ناۋرىزدا قازاقستان كسر مينيسترلەر كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ كەڭەيتىلگەن جيىنىندا رەسپۋبليكاداعى اۋدانداردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جايى تالقىلاندى. سول ۋاقىتتا ەلىمىزدە بارلىعى 205 اۋدان بولعان ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان دامۋى جاعىنان كەيىن قالعان 71 اۋدان ناقتىلانعان. ال تۇرعىندارىنىڭ ­تابىسى از, كۇنكورىسى قيىن, الەۋمەتتىك جاعدايى وتە ناشار 30 اۋدان انىقتالعان. بۇل – جەرى جۇتاڭ, كۇرە جولدان الىس, تەمىرجولى جوق ەلدى مەكەندەر. ەڭ نەگىزگىسى, دامىماي قالعان اۋدانداردا قازاقتار قونىستانعان. وسى جاعداي قالامگەردى قاتتى ويلاندىردى. قانشاما سەريالىق ماقالالار جازدى. بيلىككە جەر­گىلىكتى جۇرتتى قۇنارلى ولكەگە قونىستاندىرۋ كەرەك دەپ ماسەلەنى تىكەسىنەن قويدى. دامىعان ەلدەردە ونداي جەردە ءومىر سۇرگەن حالىققا 200-300 پايىز قوسىمشا قارجى تولەيدى. ال بىزدە ونى ەسكەرگەن ەشكىم جوق دەپ دابىل قاقتى.

عىلىمدا «تانتال ازابى» دەگەن ۇعىم بار. وسى تاقىرىپقا العاش تاريحشى-عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆ قالام تەربەگەن. بۇل تەرمين گرەك ميفولوگياسىنان الىنعان. تانتال – اۋىر قىلمىستارى ءۇشىن ماڭگىلىك ءشول, اشتىق ازابىنا كەسىلگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ۇلت قايراتكەرى عالىمنىڭ وسى ەڭبەگىن كە­يىنگى ۇرپاققا قالدىرعان وسيەت كىتابى دەپ باعالادى. «قازاقتىڭ «تانتال ازابىن» تاسقا باسىلعان تاريحي ادەبيەتتە كورسەتىپ, دالەلدەۋ دەگەنىمىز ۇلتتىق قاسىرەتىمىزدى اشىپ ايتىپ, ءوزىمىزدى وزىمىزگە تانىتۋ بولعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. بار قىرسىق سوعان ءتيىستى, ءمان بەرمەگەنىمىز عوي. تاۋەلسىزدىك الدىق. بىراق ونىڭ اۋىر زارداپتارى – «تانتال ازابىنان» قازاقتى قۇتقارۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە ءالى قويىلعان جوق. ءشول جانە شولەيت ايماق تۇرعىندارى كۇنى كەشەگىدەي «مۇز ۇستىندەگى بالىقتاي» تۋلاپ جاتىر. بۇل جەر قادىرىن بىلمەگەندىكتىڭ قىرسىعى», دەيدى ول. كەيىن وسى ماسەلەنى ودان ءارى ىندەتە قاۋزاپ, «تانتالوۆى مۋكي ستەپي» اتتى ورىس تىلىندە كىتاپ شىعاردى.

بارلىق سانالى عۇمىرىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە ارناعان قارت جۋرناليست ءار دۇنيەسىندە حالقىمىزدىڭ ءوز جەرىندە تار­تىپ وتىرعان تاۋقىمەتىن اششى شىندىقپەن جازدى. 90-جىلدارداعى ەكونوميكالىق قيىنشىلىق, اسىرەسە قازاق اۋىلى­نا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. اۋىل تۇرعىندارى كۇنكورىس قامىمەن جاپپاي قالاعا كوشە باستادى. وسى ءۇردىس ءالى دە ۇزىلگەن جوق. وتىز جىلدان بەرى اۋىلدىڭ دا جاعدايى جاقسارىپ كەتە قويمادى. قانشاما ەلدى مەكەندەر جەر بەتىنەن جويىلدى. بۇل ماسەلەنى ءاسىپ ۇلى ازاتتىق العان تۇستان باستاپ كوتەردى. وعان اۆتوردىڭ «اۋىل مۇددەسىنە تاۋەلدى ەمەسپىز بە؟», «اۋىل كوشىپ بارادى», «اۋىل بايعۇس مىنەكەي» اتتى ماقالالارى دالەل. وسى جىلدارى قيىنشىلىق قۇرساۋىندا قالعان تورعايداعى جەرلەستەرىن قولداۋ ءۇشىن ارنايى قور اشىپ, قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي كومەك قولىن سوزدى. كوپبالالى وتباسىلارعا تەگىن ۇن ۇلەستىردى.

ءدال وسى كەزەڭدە قۇرت اۋرۋى­مەن اۋىرعان­دار اراسىندا باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن سالىس­تىرعاندا بايىرعى حالىقتىڭ سانى ءۇش ەسە كوبەيگەن. ونىڭ سەبەپتەرى دە بار. سوندا اۆتور «تۋبەركۋلەز – گەنوتسيد قارۋى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «قازاقتى گەنوتسيدتەن شىن ازات ەتۋ ءۇشىن ەڭ باستى ەكى مىندەتتى ورىنداۋعا قاجەت: بىرىنشىدەن, پاتشا وكىمەتى تارتىپ العان قۇنارلى ايماقتاردى بايىرعى يەلەرىنە قايتارىپ, جاڭادان قونىستاندىرۋ; ەكىنشىدەن, ءشول جانە شولەيت ايماقتارعا رەزەرۆاتسيالار مارتەبەسىن بەرىپ, سوعان لايىقتى جەڭىلدىكتەر جاساۋ ماسەلەلەرىن كۇن تارتىبىنە قويۋدى بىلمەدى. سوندىقتان دا قازاق گەنوتسيد سوققىسى استىندا قالا بەرەدى».

بىرەگەي تۇلعانىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى – قازاق جەرىن ساتۋعا قار­سىلىعى. سول ءۇشىن تالاي مارتە باسىن بايگەگە تىكتى. بيىك مىن­بەرلەردە ءسوز الىپ, كەسىپ سويلەدى.

«مەنىڭ ايتارىم – قازاققا جانى اشيتىن ۇكىمەت بولاتىن بولسا جەردى جەكەمەنشىككە دە بەرمەۋ كەرەك, جەردى ساتۋعا دا تىيىم سالۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن قازاقتاردى قۇنارلى جەرلەرگە ورنالاستىرعان ءجون. جەردى ساتۋ, ونى جەكەمەنشىككە بەرۋ – قازاقتىڭ كەلەشەگىن قۇرتۋ دەگەن ءسوز», دەپ قانجارداي ءتىلىپ ايتتى.

جاڭا عاسىر باسىندا ساپابەك ءاسىپ ۇلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانىنان «جەر جانە قازاق تاعدىرى» اتتى كوميسسيا قۇرىپ, سونىڭ توراعاسى بولدى. وعان بەلگىلى جازۋشىلاردى تارتتى. كوميسسيا ەل تاعدىرى جايىندا ءبىرتالاي جۇمىس اتقاردى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى الدىندا جەردى ساتپاۋ جونىندە ەلدىڭ مۇڭى مەن زارىن ايتتى. ۇكىمەتكە جەر ماسەلەسىن ناقتى دالەلدەرمەن جەتكىزدى. جۋرناليست وسى ۇستانىمىن اقىرعى دەمى ۇزىلگەنشە وزگەرت­پەدى. ماراپاتتان دا باس تارتتى. الايدا قايراتكەر ەڭبەگى ەش كەتكەن جوق. پارلامەنت سەناتى: «جەر ساتىلمايدى جانە شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىل­مەيدى», دەگەن تۇزەتۋلەرمەن «جەر تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. بىراق بۇل زاڭدى ءوزى كورە المادى.

ۇلت قايراتكەرىنىڭ بارلىق ءومىرى كۇرەسكە تولى. بۇعاناسى قاتپاعان بالا جاسىنان ەڭبەك­كە ارالاستى. اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردە قىز­مەت ىستەدى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدى.

مەن Cاپابەك ەسىمىن بالا كۇنىمنەن ەستىپ ءوستىم. ويتكەنى ءبىز ءبىر اۋىلدان بولامىز. ەل قاريالارى ونىڭ جاسىنان اۋىرىپ, قيىندىق كورسە دە, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتپەي قويمايتىن ماقساتكەرلىگى مەن ەڭبەكقورلىعىن ءسۇيسىنىپ ايتاتىن ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدان شىققان العاشقى قالامگەر ەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن «اna tili» گازەتىندە «قارا نارلار قاتارى كوبەيسىن» دەگەن ماقالاسىندا بەلگىلى پۋبليتسيست قاينار ولجاي: ء«ححى عاسىر باسىنداعى ەڭ قۇرمەتتى جۋرناليست – ساپابەك ءاسىپ», دەپ باعا بەردى. مۇنداي قۇرمەتكە قالام ۇستاعان ءجۋرناليستىڭ ءبارى يە بولمايدى. وعان ۇلتقا جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەن ازامات قانا لايىق. ساپابەك ءاسىپ وسىنداي تۇلعا...