سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى جانىنداعى قۋىرشاق ترۋپپاسىنا بيىل قىرىق جىل تولدى. بۇل ونەر ۇجىمى تۇڭعىش رەت 1985 جىلى جەزقازعان وبلىستىق قۋىرشاق تەاترى بولىپ قۇرىلىپ, ەسىگىن ۆاديم كوروستىلەۆتىڭ «دوكتور ايبوليت» سپەكتاكلىمەن ايقارا اشتى.
ترۋپپا تارلاندارى
جاڭادان قۇرىلعان تەاترعا ورىنبور ونەر ۋچيليششەسى مەن الماتى تسيرك-ەسترادالىق ستۋدياسىنىڭ تۇلەكتەرى ارنايى شاقىرىلدى. العاشقى ديرەكتورى بولىپ ءبىلال الىمبەكوۆ, باس رەجيسسەرى مارك الەكساندروۆيچ كويفمان تاعايىندالدى. بىردەن ەكى ترۋپپا جاساقتالىپ, سپەكتاكلدەر قازاق-ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلدى. مۇنىڭ ءوزى كورەرمەن سانىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1986 جىلى شىمكەنت قۋىرشاق تەاترىندا ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەلى ارتىستەر ءشارىپ ۇزاقوۆ پەن گالينا يسينەەۆا ارنايى شاقىرتۋمەن ۇجىمعا كەلىپ قوسىلدى. ءشارىپ قاسىمجان ۇلى رەسەيدىڭ لەنينگراد قالاسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەن سوڭ 1991 جىلى رەجيسسەرلىك تىزگىندى قولعا الدى. ول بالاباقشا بالدىرعاندارى مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن ىزگىلىككە باۋليتىن قويىلىمدار شىعارۋعا كۇش سالدى. سونىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرىنە, تاربيەلىك ءمانى بار سپەكتاكلدەرگە ورىن بەردى. بۇل ءداستۇردى كەيىن رەجيسسەر جاسۇلان تۇسىپبەكوۆ جالعاستىردى. ءارتىس ۆ.پوپوۆ, رەكۆيزيتور گ.كابىلوۆا, تىگىنشى و. فەدوسەنكو قۋىرشاق ترۋپپاسى ونەرىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. ۇجىمدى وركەندەتۋ جولىندا ۇزاق جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ, بۇگىندە ومىردەن وتكەن ارتىستەر ۆ.پوپوۆ پەن گ.يسينەەۆانى, قازىر وزگە وڭىرلەردە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن رەجيسسەرلەر ش. ۇزاقوۆ پەن ج.تۇسىپبەكوۆتى ۇجىم مۇشەلەرى ۇنەمى سۇيىسپەنشىلىكپەن ەسكە الادى.
قىرىق جىلدىق تاريحى بار ترۋپپا قازاق حالقىنىڭ ەرتەگىلەرىمەن بىرگە ورىس جانە وزگە دە حالىقتاردىڭ بالالارعا ارنالعان تاڭداۋلى تۋىندىلارىن ساحنالادى. تەاتر شىعارماشىلىق جولىندا تالاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى. 1987 جىلى قوستاناي قالاسىندا وتكەن قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق I فەستيۆالىندە سەرگەي كوزلوۆتىڭ «پو زەلەنىم حولمام وكەانا» سپەكتاكلى (رەج. م.كويفمان) «كورەرمەندەر كوزايىمى» جۇلدەسىن يەلەنىپ, قارعا ءرولىن سومداعان گالينا يسينەەۆا ديپلومانت اتاندى. وتاندىق فەستيۆالدار جۇلدەسىن اتاماعاندا, ۇجىم 1987 جىلى پولشادا, 1993 جىلى وزبەكستاندا, 2007 جىلى اقتاۋ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالدارىنىڭ ديپلومانتى اتانىپ, ارنايى جۇلدەمەن ماراپاتتالدى.
2023 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن ءى حالىقارالىق «Almaty Puppet Festival» قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالىندە ءۇمىتاي مولدابەرگەننىڭ «اقساق قۇلان» سپەكتاكلى «جاڭاشىل كوزقاراس» اتالىمىن جەڭىپ الدى. وسى سپەكتاكلدەگى وبرازداردى بەينەلەۋدەگى شەبەرلىگى ءۇشىن قويۋشى سۋرەتشى جۇماباي سارسەنوۆ تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىنىڭ «جىلدىڭ مۋلتيمەديالىق ستسەنوگرافيا سۋرەتشىسى» اتالىمىندا جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. بيىل «Kostanay Puppet Iife» حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ فەستيۆالىندە ءۇ.مولدابەرگەننىڭ «كۇي قۇدىرەتى» سپەكتاكلىن قويعان رەجيسسەر زەرە تۇرسىمۇراتوۆا «ەڭ ۇزدىك رەجيسسەرلىك جۇمىس» اتالىمىن يەلەندى.
ۇلىتاۋعا بالالار تەاترى قاجەت
1997 جىلى جەزقازعان وبلىسى تاراتىلىپ, قۋىرشاق تەاترى سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ قۇرامىنا ەندى. ارادا 28 جىل ءوتتى. بۇگىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءۇش جىل تولدى. قۋىرشاق ترۋپپاسى دەربەس تەاترعا اينالىپ, جەكە عيمارات اشىلسا, وسىندا جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمعا دا قولايلى بولار ەدى. قۋىرشاق سپەكتاكلى – ۇجىمدىق جۇمىستىڭ جەمىسى. ءار قىزمەتكەردىڭ وزىندىك ورنى, اتقاراتىن مىندەتى بار. مەن كورگەن شاعىن بولمەدە «مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى», سۋرەتشى ءارى قۋىرشاقتى قوزعالىسقا كەلتىرۋ شەبەرى جۇماباي سارسەنوۆ, تىگىنشى اقمارال نۇرپەيىسوۆا, بۋتافورلار بەيسەنكۇل قالەكەن, اقمارال قوزىباەۆا سياقتى ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرلەرى جۇمىس ىستەپ وتىر. وسىنداعى قۋىرشاق جاساۋشى, سۋرەتشى, بۋتافور بار بولعانى 93-130 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى.
«مەنىڭ وسىندا جۇمىس ىستەگەنىمە وتىز جىلدان استى. سۋرەتشىمىن. قۋىرشاقتى ءوز قولىممەن جاسايمىن. قۋىرشاق ازىرلەيتىن ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورنى ەلىمىزدە جوق. ءوزىنىڭ ىنتاسى بار, قولىنىڭ يكەمى بار ادامدار عانا جاسايدى. ەرتەڭ زەينەتكەرلىككە كەتەمىن. ورنىمىزعا قۋىرشاق جاسايتىن ادام كەرەك. قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاستار جوق, سەبەبى جالاقىسى از», دەپ قىنجىلا سويلەيدى سۋرەتشى جۇماباي سارسەنوۆ.
قۋىرشاققا شيكىزاتتى تەاتر بەرەدى. دەگەنمەن سمەتاعا كىرمەي قالاتىن قاجەتتى قۇرالدار دا بار. ويتكەنى قۋىرشاق تەاترى دراما تەاترىنىڭ ىشىندەگى ترۋپپا. سوندىقتان قاناتىن كەڭگە جايا المايدى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جوق. وزدەرى جوقتان بار جاسايدى. قازىر زاماناۋي قۇرال-سايمان جەتكىلىكتى. الايدا ۇجىمنىڭ وعان قولى جەتپەي وتىر. قۇرال-سايمانعا ارنايى تاپسىرىس جاساپ, تەاتر الىپ بەرۋ كەرەك.
بۇرىنعى قۋىرشاق تەاترىنىڭ عيماراتى جەكەمەنشىككە ساتىلىپ «اسپان» مەيرامحاناسىنا اينالىپ كەتكەن. قالاي بولعاندا دا, قۋىرشاق تەاترى جەكە تەاتر مارتەبەسىن السا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قۋىرشاق ترۋپپاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ۇلبولسىن بايىسبەك: «مەن بۇل ترۋپپادا شيرەك عاسىر بويى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. جاس ۇرپاققا رۋحاني ازىق سىيلاپ وتىرعان ترۋپپانىڭ رەپەرتۋارىندا وتىزعا جۋىق قازاق جانە ورىس تىلىندە قويىلىم بار. ءبىزدىڭ ۇجىم مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر ۇجىمىمەن تىعىز بايلانىستا. كورەرمەندەردەن كەندە ەمەسپىز. بالا تاربيەسىنە اسەرى وراسان. بالانىڭ سۇرانىسىنا, ساناسىنا, جۇرەگىنە ءدوپ تيەتىن قويىلىمدار اسا قاجەت. ماسەلەن, جاس ءارتىس يرينا فەدوسەنكونىڭ «باقىتتى قايدان تابامىن؟» دەپ جازعان سپەكتاكلى ءورىستىلدى اۋديتورياعا ەلۋ رەت قويىلدى. سۇرانىس بارىنا وسىدان-اق كوز جەتكىزەمىز», دەيدى.
بۇل جەردە كاسىبي مامان قازاق تىلىندەگى بالالار دراماتۋرگياسىنىڭ ازايىپ كەتكەنىن مەڭزەيدى. تارقاتىپ جازسا, بۇل دا ۇلكەن ماسەلە.
ۇلىتاۋ وبلىسى