ادام ءومىرىنىڭ شىنايى قۇنى ونىڭ ارتىندا قالدىرعان ىزىنەن, ەل جادىندا ساقتالعان ونەگەسىنەن تانىلسا كەرەك. ەل يگىلىگىنە جاراۋ – پەندەنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ەڭ ۇلى سىناق ءارى ەڭ ۇلى مۇمكىندىك. راسىندا, ءومىردىڭ ءمانى دە – ونىڭ ۇزاقتىعىندا ەمەس, مازمۇنىندا. كەي ادام جالعاننىڭ جارىعىنا كەلىپ, عاسىر جاساسا دا, ءىزى بىلىنبەي وتە شىعادى, ال ەندى ءبىرى ءومىرىن ىزگىلىك پەن ەڭبەكتىڭ نۇرىنا شومىلىپ, ارتىندا وشپەس ونەگە قالدىرادى. عيبراتتى عۇمىر يەسى دەپ ءبىز ادەتتە سونداي جانداردى اتايمىز.
حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتىنە بولەنگەن جارقىن تۇلعا, ابىز اقساقال جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەن ۇلى دا عۇمىرى عيبراتقا تولى جاننىڭ ءبىرى ەدى. شىنايى ءومىردىڭ ولشەمى بايلىق پەن اتاق ەمەس, ادامدىق پەن ادالدىقتا جاتقانىن, مۇنتازداي تازا ار مەن ءمىنسىز نيەتكە نەگىزدەلگەن تىرشىلىك قانا ماڭگىلىك سيپاتقا يە ەكەنىن سوزىمەن دە, ىسىمەن دە دالەلدەي بىلگەن اسىل اعامىز جۋىردا 87 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. وسى ورايدا جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەن ۇلى دەگەن ازاماتتى بۇكىل ەل بىلە ءتۇسسىن, تاعىلىمدى ىستەرىن جۇرت تانىسىن, ونەگەسىن ورىمدەي جاستار جادىندا توقىسىن دەگەن نيەتپەن از-كەم اقپارات بەرۋدى ءجون دەپ قولعا قالام الدىق.
جارىلقاسىن اعامەن تانىس-ءبىلىس بولعانىمىزعا 35 جىلدان اسىپتى. مەنەن 20 جاستاي ۇلكەندىگى بار. ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماعىندا قىزمەتتە ءجۇرىپ, اراسىندا ەل جاققا, تۇركىستانعا بارا قالسام, ەڭ ءبىرىنشى ىزدەيتىن ادامىمنىڭ ءبىرى جارىلقاسىن اعا ەدى. قازاقتا «جاقسىمەن بىرگە وتكىزگەن جارتى ساعات جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن ومىرىندەي» دەگەن اتالى ءسوز بار. جاقاڭمەن بىرگە وتىرىپ ەلدىڭ-جەردىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, تاعىلىمدى اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. حالقىمىزدا ءبىر بويىنان اقىل دا, ءبىلىم دە, ادامگەرشىلىك پەن پاراساتتىلىق تا تابىلاتىن ەلگە سىيلى, قادىرلى ادامدى ابىز دەيدى. ال بۇگىنگىنىڭ ابىزى كىم دەسە, جارىلقاسىن اعانى ويلانباي-اق ايتار ەدىم.
بۇل كىسى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارعان اكىم-قارا, شەندى-شەكپەندى ەمەس-ءتىن. مىڭعىرعان مال ايداعان باي-شونجار دا ەمەس. ونىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – حالىق اراسىندا ءجۇرىپ, ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداي بىلگەن ەدى. اتاعى, بايلىعى, دارەجەسى بولماسا دا, ول ءوزىنىڭ ازاماتتىعىمەن ءارى پاراساتتىلىعىمەن ەل اعاسى اتاندى. حالىققا جاقىن بولدى. قارا باسىنىڭ ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى ەلدىڭ قامىن ويلاپ, ءتۇرلى قوعامدىق ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە ءبىر كىسىدەي اتسالىستى.
جارىلقاسىن كوكەمىزدىڭ ومىرگە كەلۋ تاريحىنىڭ ءوزى – ەرەكشە ءبىر وقيعا. ونىڭ اتا-بابالارى سىرداريانىڭ ارعى-بەرگى بەتىن, قاراتاۋدىڭ باۋرايىن مەكەندەگەن ەل ەكەن. جەتىنشى اتاسى ورازگەلدى داتقا – ەسىمى ەلگە ءمالىم تۇلعا بولعان, ومىردەن وزعان سوڭ, ماڭگىلىك تىنىسىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن تاپقان جاننىڭ ءبىرى.
جارىلقاسىن اعا ءوزىنىڭ 1940 جىلدىڭ قاڭتارىندا سىر بويىندا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتاتىن. الايدا ونىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىندە 1939 جىلدىڭ 29 ماۋسىمى دەپ جازىلىپتى. ويتكەنى «مەن تۋماي تۇرىپ كۋالىك العان اداممىن», دەيتىن. سويتسە, ونىڭ سەبەبى بىلاي بولىپتى. شەشەسى بەكسۇلۋ 18 قۇرساق كوتەرگەن, بىراق سولاردىڭ ىشىنەن بار بولعانى 3 قىز بەن 1 ۇل عانا امان قالعان. قالعاندارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى شەتىنەگەن. 1935–1940 جىلدار ارالىعىندا اكەسى ازىرەتبەرگەن الپىستىڭ اسقارىنا تاياعان شاعىندا ءۇش بىردەي بالاسى ءبىر كۇندە ناۋقاستان كوز جۇمىپتى. سول اۋىر قايعىدان ەس جيا الماي, مەڭ-زەڭ كۇي كەشكەن ول سىردىڭ بويىن جاعالاپ, كەشكىسىن اتپەن جەلىپ ءجۇرىپ ىشتەگى زارىن ءان ارقىلى شىعاراتىن. ءوزى ونەرلى, سوزگە ۇستا ءارى شاباندوز رەتىندە ەلگە تانىلعان ادام ەدى. شىعارعان ولەڭدەرىنىڭ ءبىرازىن اۋىلداستارى جاتقا ايتاتىن. سونىڭ بىرىندە:
«كوكپار شاپقان ۇستايدى ەردىڭ باسىن,
قۇدايىم كورەر مە ەكەن كوزدىڭ جاسىن.
اق جارىلقاپ كۇن تۋىپ ءبىر ۇل بەرسە,
قويار ەم ونىڭ اتىن جارىلقاسىن»,
دەيتىن شەرلى جولدار بار.
وسىلايشا, ۇل تىلەۋمەن جۇرگەن شاقتا جارى بەكسۇلۋدىڭ اياعى اۋىر ەكەنى تۋرالى حاباردى ەستي سالا اۋىلدىق كەڭەسكە جۇگىرىپ, ۇلىم دۇنيەگە كەلدى دەپ جار سالىپ, تۋ تۋرالى كۋالىگىن الدىن الا العان ەكەن. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ومىرگە تورسىقتاي ۇل كەلەدى. اكەسى تۋ تۋرالى كۋالىگىنە جازدىرعانداي اتىن جارىلقاسىن قويادى. ول كوپ جىل قايعى جۇتىپ, ارتىنان ءىزىن جالعار ۇل تۋسا دەپ ارمانداعان اتا-اناسىنىڭ زارىعىپ جەتكەن پەرزەنتى بولاتىن.
ج.ازىرەتبەرگەن ۇلىنىڭ بالالىق شاعى شەجىرەلى سىر بويىندا ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, اكەسىنەن 6 جاسىندا ايىرىلادى. ۇيدەگى قىزداردىڭ ءبارى تۇرمىسقا كەتكەن سوڭ, اناسى ەكەۋى اۋىلداعى توقال تامدا ءومىر كەشىپ, تالاي قيىنشىلىقتى باستان وتكىزەدى. مەكتەپتەن كەيىن مۇعالىمدىك وقۋدى ءتامامداپ, العاشقىدا اۋىل مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. وسى ۋاقىتتا ونىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋى باستالادى. العاشقى اياق الىسى ەل ىشىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, «قازاقستان مۇعالىمى», «لەنينشىل جاس», «قازاقستان ايەلدەرى» سەكىلدى باسىلىمدارعا ماقالالار جاريالاۋدان كورىنگەن. ەلشىل بولمىسىمەن سىندارلى ساتتەردە شىندىقتى شىرىلداتىپ ايتىپ, قوعامنىڭ جايى مەن حالىقتىڭ مۇڭىن جەتكىزۋگە جان-تانىمەن اتسالىستى. ول ەل اراسىنداعى ءتۇرلى داۋدى شەشۋگە, مۇقتاجدارعا كومەكتەسۋگە, بيلىك پەن حالىق اراسىندا دانەكەر بولۋعا, قوعامدىق ماڭىزدى دا ساۋاپتى ىستەردى ۇيىمداستىرۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن. ءاردايىم ءوزى باستاماشى بولىپ جۇرەتىن.
90-جىلدارعا دەيىن ۇجىمشاردا باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىسى, 1990 جىلدان باستاپ التى جىل ۇجىمشار باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ەڭ ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتى دە وسى. سول كەزدە بەدەلى تومەندەي باستاعان جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن جولعا قويۋ, اۋىلدا ءتارتىپ پەن جۇيەلىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن باسپاسوزدە دە, حالىق الدىندا دا ءسوز سويلەپ ءجۇردى. ال 90-جىلدار باسىندا ەل باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قۇرىلعان باستاۋىش پارتيا ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى جۇمىسىنا ارالاسىپ, باستاماشىل توپتىڭ جەتەكشىسى بولدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى اۋىل احۋالى قيىن ەدى. جەر-جەردە شارۋاشىلىقتاردىڭ جاعدايى شاتقاياقتاپ, وندىرىستەر توقتاپ, حالىق دەل-سال كۇيگە تۇسكەن بولاتىن. بۇل احۋال جارىلقاسىن اعا سەكىلدى جاناشىر جانداردى بەيجاي قالدىرعان جوق. ونىڭ ءبىر مىسالىن جاقاڭنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1994 جىلعى ءبىر سانىندا جارىق كورگەن «قازاقستاندا اشارشىلىق بولۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن ماقالاسىنان دا بايقاۋ قيىن ەمەس. گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە شىققان جاريالانىمدا ول كىسى: «اشارشىلىق بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك تۋرالى مەن كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەمىن. ۇكىمەت باسشىلارى ءبىزدىڭ اۋىلداعى ايانىشتى ءحالىمىزدى جەتە بىلمەي مە دەپ قورقامىن. بىلسە, بۇيتپەس ەدى عوي. سوندىقتان مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىن ەرەۋىلگە شىعۋعا شاقىرامىن. قاراعاندى كەنشىلەرى ءوز ايتقاندارىن وسىلاي جۇزەگە اسىردى ەمەس پە؟ ولاردان ءبىزدىڭ نەمىز كەم؟ سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەك. ءسويتىپ, باتىل قادام جاساماساق, رەسەيدىڭ كەيبىر اقپارات قۇرالدارى جازىپ جاتقانداي, اشارشىلىققا تاپ بولۋىمىز مۇمكىن...» دەگەن باتىل سوزدەردى ايتقانىن كورۋگە بولادى. راسىندا, ول ۋاقىتتا حالىقتىڭ جاعدايى تىم مۇشكىل بولعانى بەلگىلى. اۋىل تۇرعىندارى الا دوربا ارقالاپ, بازار جاعالاپ كەتكەنى بارشاعا ءمالىم.
جارىلقاسىن اعانىڭ قوعام الدىندا اتقارعان ەڭ ۇلكەن ءىسى دەپ تۇركىستان قالالىق اقساقالدار القاسىن, كەيىن تۇركىستان وبلىستىق اقساقالدار القاسىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولۋىن ايتار ەدىم. بۇل – ەلىمىزدەگى جالعىز اقساقالدار القاسى. ال وزگە وڭىرلەردە كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان ارداگەرلەر كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. قازاق ۇلكەننىڭ ءسوزىن تىڭداعان, اقساقالداردىڭ عيبراتىن الىپ, اقىل-كەڭەسىن ومىرىنە باعدار ەتكەن حالىق قوي. 2000 جىلى قۇرىلعان اقساقالدار القاسى دا ەلدىڭ كەم-كەتىگىن جوندەپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى ارتتىراتىن, قوعامدى جونگە سالاتىن ىزگى ىستەردى قولعا الدى. سونىڭ ءبىرى – زيالى قاۋىم مەن يمامدار باس قوسىپ, جانازا كۇنى اس بەرۋدى, ارتىق داڭعازا جيىن-ميتينگىلەر وتكىزۋدى دوعارۋ جونىندەگى شەشىم. بۇل باستاما كەيىن بۇكىل وڭىرگە ۇلگى بولىپ تاراعانى بەلگىلى.
سونداي-اق اقساقالدار القاسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن كوپبالالى, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا ارناپ تەگىن قايىرىمدىلىق دۇكەندەرى اشىلدى. بۇل جەرگە قايىرىمدى جانداردىڭ, اتىمتاي جومارت ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن تۇراقتى تۇردە ازىق-ت ۇلىك پەن كيىم-كەشەك جينالىپ, مۇقتاج جاندارعا تاراتىلاتىن. ءالى كۇنگە ايىنا ەكى رەت 40–50 وتباسى دۇكەننەن كومەگىن الىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءتىزىمىن قالانىڭ ءار اۋدانىنداعى اقساقالدار القاسى ۇسىنىپ وتىرادى.
ايتۋعا تۇرارلىق ۇلگىلى ءىستىڭ تاعى ءبىرى – اقساقالدار القاسىنىڭ باستاماسىمەن, ۇيىم مۇشەسى رايىمجان قوشقاروۆتىڭ قولداۋىمەن «ۇلەس» قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلىپ, تۇرمىسى تومەن, كوپبالالى وتباسىلارعا بەس بولمەلى 45 ءۇي سالىنىپ, تەگىن سىيعا تارتىلۋى. بۇل ماتەريالدىق كومەك قانا ەمەس, ومىرگە ءۇمىت سىيلاعان ۇلكەن ادامگەرشىلىك ءىس ەدى. وسىنداي قايىرىمدىلىقتار ارقىلى دا اقساقالدار القاسى قوعامنىڭ رۋحاني تىرەگى, ىزگىلىك پەن پاراساتتىڭ ۇستاحاناسى بولىپ كەلەدى.
وسى ورايدا ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن اقساقالدار القاسىنىڭ «توي تۋرالى» قاۋلى قابىلداعانىن دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇل – ەل ىشىندە ارتىق داڭعازالىق پەن ىسىراپتىڭ الدىن الىپ, ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزەگىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات. قاۋلىعا سايكەس تويلار تۇنگى ساعات 24.00-دە اياقتالۋعا, ال ءدامحانا, ساۋنا, ويىن-ساۋىق ورىندارى 01.00-دە جابىلۋعا ءتيىس. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان اسىپ كەتكەن جاعدايدا ەسكەرتۋ بەرىلىپ, توقتاتپاعاندارعا ايىپپۇل سالىنۋى قاراستىرىلعان. باستامانى زيالى قاۋىم مەن جاستار بىردەن قولداپ, «ۇرپاقتى جامان ادەتتەن ساقتاۋدىڭ, جاستاردى تارتىپكە باۋلۋدىڭ ءتيىمدى جولى» دەپ باعالاعان ەدى.
توي دەمەكشى, جارىلقاسىن اعا باستاعان ەل اقساقالدارى اراق-شاراپتان ادا اۋىلدار سانىن كوبەيتۋگە دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. تۇركىستان وڭىرىندە قولعا الىنعان ايرىقشا باستاما 2023 جىلى جاڭا سەرپىن الىپ, «تۇركىستاندى حالال قالاعا اينالدىرايىق» دەگەن ۇرانمەن وبلىس كولەمىندە ۇندەۋ جاريالاندى. بۇعان حالىق كەڭىنەن قولداۋ ءبىلدىردى. بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا اراق-شاراپ ساتىلمايتىن ەلدى مەكەن سانى ارتىپ كەلەدى. قازىرگى مالىمەت بويىنشا 50-دەن اسا اۋىل تۇتاستاي سالاماتتىلىق جولىنا تۇسكەن. مۇنداي وزگەرىستىڭ ناتيجەسى دە كوپ كۇتتىرگەن جوق: قىلمىس ازايىپ, وتباسىلىق ۇرىس-كەرىس پەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىق تومەندەدى. بۇل زاڭمەن ەمەس, سانا مەن يماننىڭ كۇشىمەن جۇزەگە اسقان ىزگى ءىس ەدى.
ج.ازىرەتبەرگەن ۇلىنىڭ ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان دا ەلەۋسىز قالعان جوق. «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرى مەن كوپتەگەن مەدالعا يە بولدى. 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا جارىلقاسىن اعانى قۇرمەتتەپ, كەۋدەسىنە ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىن ءوز قولىمەن تاققانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان قوسا ول – تۇركىستان قالاسى مەن ساۋران اۋدانىنىڭ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
ءيا, جارىلقاسىن اعانىڭ ونەگەلى ءومىرىن تولىقتاي سۋرەتتەپ شىعۋعا ءبىر ماقالانىڭ كولەمى ازدىق ەتەدى. بىراق ونىڭ ەڭبەكتەرى مەن ىزگىلىكتى ىستەرىن حالىق بىلۋگە ءتيىس. ەسىمى ەلەۋسىز قالماي, ەل جادىندا ساقتالعانى ءلازىم. بۇعان دەيىن دە ول تۋرالى بىرنەشە كىتاپ پەن ماقالا جارىق كورگەن. الايدا ءبىز ەلدىڭ ابىز اقساقالى ج.ازىرەتبەرگەن ۇلىنىڭ ەسىمىن كەيىنگى ۇرپاق تانىپ-ءبىلۋى ءۇشىن ول تۋرالى ۇلكەن كىتاپ شىعارۋدى قولعا الساق دەيمىز. بۇعان قوسا ءوزى تۋىپ-وسكەن, ەڭبەگى سىڭگەن ەلدى مەكەندەردە كوشەگە, مەكتەپكە ونىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىسىمىز دا بار. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى», دەيدى قازاق. ەلىنە جاقىن, حالقىنا قامقور بولا بىلگەن جارىلقاسىن اعامىزدىڭ دا اتى مەن ابىرويى حالىقپەن بىرگە جاساپ, ۇرپاققا ۇلگى بولا بەرەرى ءسوزسىز.
سەرىك تاۋكەباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, قوعام قايراتكەرى
استانا