ادامزات اقىل-ويىنىڭ جارقىن جاڭالىعى – ايىرباس جۇيەسى. ءبىر سوزبەن ايتساق, اقشانىڭ پايدا بولۋى. ەكونوميكانىڭ بارلىق تەتىگى وسىعان باسىبايلى بايلانعان. ءدال وسى «شىتىرلاقتاردىڭ» الاقان قىشىتاتىن قاسيەتى قازىر عانا ەمەس, قادىم زاماننان بەرى بار. سوندىقتان تاريحى تىم ارىدە جاتقان اقشا فەنومەنىڭ الەۋمەتتىك ءمانىن زەردەلەپ كوردىك.
ادامدار العاش رەت ءونىم ايىرباستاي باستاعاندا, ورتاق باعالاۋ ولشەمىنىڭ جوقتىعى قيساپسىز قيىندىق تۋدىردى. ءار تايپا وزىنشە ساۋدالاستى. ءتىپتى ءبىر تاۋاردى ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ادامنىڭ الدىنان ءوتۋ قاجەت بولدى. ايتالىق, 1873 جىلى افريكانى ارالاعان ەۋروپالىق ساياحاتشى ۆەرني كامەروننىڭ جازباسى وتە قىزىق:
«قاراپايىم قايىق الۋىم قيامەت بولدى. يبن-حابيبانىڭ ادامى ءپىلدىڭ سۇيەگىن سۇرادى. ول مەندە قايدان بولسىن؟ ءپىلدىڭ سۇيەگى يبن ساليب دەگەندە بار ەكەن. «ايىرباستايىق» دەپ ەدىم, ماتانىڭ ورنىنا عانا بەرەمىن دەپ تۇرىپ الدى. ەندى قايتتىم؟ اقىرى ماتا مۇحاممەد يبن-عارىپتە بار بولىپ شىعىپ, ال ول مىس سىم ىزدەپ جۇرگەنى بەلگىلى بولدى. باعىما وراي سىم مەندە بارشىلىق-تۇعىن. ءسويتىپ وعان سىم بەردىم, ول ساليبكە ماتا جەتكىزدى, ال ساليب يبن-حابيباعا ءپىل سۇيەگىن بەردى. سودان كەيىن عانا قايىقتى پايدالانۋعا رۇقسات الدىم».
مىنە, ءدال وسىنداي قيىندىقتار «قاراپايىم اقشا» ءتۇرىن ويلاپ تابۋعا اكەلىپ تىرەدى. ول كەزدە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ساۋدا سان قىرلى ءجۇردى. بىرەۋ مالمەن, بىرەۋ استىقپەن ايىرباس جاساپ, قاجەتىن الىپ ءجۇردى. بىراق ساۋدا دامىعان سايىن ەڭ ورنىقتى ءارى قۇندى تاۋار – باعالى مەتالل ەكەنىنە ادامنىڭ كوزى انىق جەتتى. التىن مەن كۇمىس – توزبايدى, قۇنىن جوعالتپايدى. تارازىدا ءدال ولشەنەدى. سوندىقتان ولار بىرتىندەپ ءيسى ادامزات مويىنداعان امبەباپ قۇندىلىققا اينالدى.
ب.ز.د. VII عاسىردىڭ سوڭىندا كىشى ازيادا تۇڭعىش مەتالل اقشالار سوعىلدى. بۇل – سالماعى مەن ساپاسىن مەملەكەت كەپىلدەيتىن دوڭگەلەك قۇيمالار ەدى. «مونەتا» اتاۋى يۋنونا مونەتا قۇدايىنىڭ ريمدەگى عيباداتحاناسىنان تاراعان بولاتىن. ەتيمولوگيالىق تامىرىنا ۇڭىلسەك, مونەو – ەسكەرتەمىن, اقىل بەرەمىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءدال وسى جەردە ب.ز.د. 275 جىلدان باستاپ ريم اقشالارى جاسالا باستادى. سول داۋىردەن-اق ءوز مونەتاسىن سوعۋ – مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ ايقىن بەلگىسى سانالدى.
اقشا ەۆوليۋتسياسىنىڭ باستاۋى تىم تەرەڭدە جاتقانىن قازاق دالاسىنان تابىلعان كونە تەڭگەلەر دە دالەلدەيدى. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى اقشا مادەنيەتى الەمدىك وركەنيەتپەن قاتار دامىعان. ماسەلەن, اق عۇندار ءىزدىڭ زامانىمىزدىڭ I عاسىرىندا-اق ەكى بەتىنە ءتۇرلى جازۋ قاشالعان تەڭگەلەر سوققان. ءبىر جاعىندا پەحلەۆي, ەكىنشى جاعىندا تۇركى-رۋنا جازۋى بولعان. ولار V–VI عاسىرلار شاماسىندا ساۋدا اينالىمىنا ەركىن تۇسكەن. ەندى قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قالاعان تايپالار ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن مەكەندەگەنى بەلگىلى. سوندىقتان اقشا دايىنداۋ مەن ونى اينالىمعا ەنگىزۋ بۇل ءوڭىر ءۇشىن ەرتە باستالعان ومىرلىك قاجەتتىلىك بولدى. VI–VIII عاسىرلاردا بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ تاڭباسى مەن رۋدىڭ ءرامىزى تۇسىرىلگەن ارنايى تەڭگەلەر قۇيىلا باستاعان. سىرداريانىڭ ورتا اعىسىندا ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ قولا تەڭگەلەرى دە VI–VIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن اينالىمدا بولعان. بۇل اقشادا اشيدە اۋلەتىنىڭ ءرامىزى – ارىستان بەينەسى بەينەلەنگەن. سول داۋىردە سۋياب پەن تاراز قالالارىندا ارنايى تەڭگە سوعاتىن شەبەرحانالار جۇمىس ىستەگەنىن اتا تاريح انىق ايتادى.
ورىستاردا اقشا شىعارۋ ءىسى كىناز ۆلاديمير موينىنا كرەست ىلگەن كەزدە جولعا قويىلدى. ول كەزدە كىنازدىكتەر ءوز اقشالارىمەن قاتار تۇركىلەردى «تەڭگەسىن» دە ءجيى قولدانعان. «دەنگي» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرى وسى «تەڭگەگە» تىرەلەدى. ال ءحىىى عاسىردا «رۋبل» پايدا بولدى. ماعىناسى «شابىلعان», «بولىنگەن» دەگەندى بىلدىرەدى. كۇمىس قۇيمالاردىڭ بولىنگەن كەسەكتەرىن ورىستار «رۋبل» دەپ اتاپ كەتكەن.
ال قاعاز اقشانى العاش ويلاپ تاپقان ەل – قىتاي. XI–XIV عاسىرلاردا ولار يمپەريا كولەمىندە كەڭىنەن قولدانىلدى. كەيىن مەملەكەت داعدارىسقا تاپ بولعاندا قاعاز اقشا اينالىمنان ءبىراز ۋاقىت جوعالدى. باتىس ەۋروپادا قاعاز اقشا قىتايدان الدەقايدا كەيىن پايدا بولدى. XVII عاسىرداعى انگليادا اينالىمنىڭ 80%-ىن التىن مونەتالار, 20%-ىن بانكنوتتار قۇرادى.
ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى بىردەن ۇدەدى. قولدا بار التىن-كۇمىستىڭ كولەمى بۇل قارقىنعا ىلەسە الماعاندىقتان, قاعاز اقشاعا كوشۋ بۇكىل ەۋروپا ءۇشىن تابيعي قۇبىلىسقا اينالدى. XVIII عاسىردىڭ ىشىندە قاعاز اقشا ەۋروپانىڭ بارلىق دەرلىك ەلىندە پايدا بولىپ, XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى.
ۋاقىت وتە قاعاز اقشا التىنعا ايىرباستالمايتىن, دەربەس ۆاليۋتاعا اينالدى. XIX عاسىردا جەكە بانكتەردىڭ جەكە ۆاليۋتالارى تولىق جويىلدى. بىراق سول كەزەڭنىڭ تالاي ەكونوميسى «جەكە اقشا» جۇيەسى ەكونوميكانى توقىراۋدان قۇتقارا الار ەدى دەگەن پىكىردى ۇستاندى. دەگەنمەن مەملەكەت شىعارعان اقشا – نەگىزگى ءارى سەنىمدى ۆاليۋتا بولىپ قالا بەردى.
XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اقشا جاڭا بەلەسكە ءوتتى. قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ باستالدى. الدىمەن چەك, كەيىن بانك كارتالارى شىقتى. بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە ەلەكتروندى اقشا جۇيەسى قالىپتاستى. بۇل باعىت العاش 1970 جىلى فرانتسيادا باستالدى.
قازىرگى الەمدە اينالىمداعى اقشانىڭ 80%-ى – بانكتەگى شوتتارداعى تسيفرلىق جازبالار. اقشانىڭ ءوزى كوزگە كورىنبەيتىن, ماتەريالدىق ءپىشىنسىز قۇبىلىسقا اينالدى. قازىرگى الەمدە اينالىمداعى اقشانىڭ 80%-ى – بانكتەگى شوتتارداعى تسيفرلىق جازبالار. اقشانىڭ ءوزى كوزگە كورىنبەيتىن, ماتەريالدىق ءپىشىنسىز قۇبىلىسقا اينالدى.
تسيفرلانۋدىڭ كەرنەۋى كۇشەيگەن تۇستا دۇنيەگە كەلگەن جاڭا قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى – بيتكوين. 2009 جىلى ساتوسي ناكاموتو دەگەن جاسىرىن تۇلعانىڭ جاريالاعان الگوريتمى نەگىزىندە پايدا بولعان بۇل ۆيرتۋالدى ۆاليۋتا ورتالىق بانكتەرگە باعىنبايدى, وعان قانداي دا ءبىر مەملەكەت كەپىلدىك بەرمەيدى. بلوكچەين جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا ءار ترانزاكتسيا الەمنىڭ مىڭداعان سەرۆەرىنە جازىلىپ, اشىق تا قاۋىپسىز ورىندالادى. قۇنى كەيدە كۇرت ءوسىپ, كەيدە كۇرت قۇلدىراسا دا, بيتكوين حالىقارالىق قارجى نارىعىنا توڭكەرىس جاساعان جاڭا فەنومەن سانالادى. بىرەۋلەر ونى بولاشاقتىڭ اقشاسى دەسە, ەندى ءبىرى قاۋىپ-قاتەرى تىم جوعارى تسيفرلىق اكتيۆ دەپ باعالايدى. نە دە بولسا قازىرگى ساتتەگى اقشا ەۆوليۋتسياسى ۇلگەن وزگەرىستىڭ الدىندا تۇرعانى انىق.